ایران پس از آمریکا و ترکیه، سومین رکورددار افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای در جهان

گزارش تازه برنامه محیط زیست سازمان ملل نشان می‌دهد در سال ۲۰۲۵ انتشار گازهای گلخانه‌ای در ایران حدود ۱۹ میلیون تن افزایش یافته است؛ رقمی که ایران را پس از آمریکا و ترکیه در جایگاه سوم جهان و در صدر کشورهای خارج از گروه ۲۰ قرار می‌دهد.

گزارش «شکاف انتشار ۲۰۲۶» می‌گوید نرخ رشد انتشار گازهای گلخانه‌ای در ایران حدود دو و نیم برابر نرخ رشد جهانی بوده است. این مقایسه گازهای ناشی از تغییر کاربری زمین و جنگل‌داری را در بر نمی‌گیرد.

آن اولهوف، سردبیر علمی ارشد این گزارش ، به بی‌بی‌سی فارسی گفت این میزان معادل ۱۰ درصد مجموع افزایش ثبت‌شده برای کشورهای خارج از گروه ۲۰ در فاصله سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ بوده است.

گزارش جدید روند جهانی انتشار گازهای گلخانه‌ای را با تمرکز بر سیاست‌ها و تعهدات اقلیمی اعضای گروه ۲۰ بررسی می‌کند؛ مجمعی از اقتصادهای بزرگ جهان که ۱۹ کشور، اتحادیه اروپا و اتحادیه آفریقا را در بر می‌گیرد.

خانم اولهوف می‌گوید: «انتشار ایران حدود دو درصد از انتشار جهانی را تشکیل می‌دهد و این کشور را به هشتمین منتشرکننده بزرگ گازهای گلخانه‌ای در جهان تبدیل می‌کند.»

این در حالی است که ایران با وجود منابع بزرگ نفت و گاز، با کمبود انرژی روبه‌روست. گزارش‌ها درباره سوزاندن گاز همراه نفت، نشت متان و بهره‌وری انرژی نشان می‌دهند بخشی از مسئله انتشار ایران، با نحوه تولید و مصرف همین منابع ارتباط دارد.

سرانه انتشار ایران، دو برابر میانگین جهان

پایگاه پژوهشی «ادگار» وابسته به کمیسیون اروپا، از منابع اصلی گزارش سازمان ملل، کل انتشار ایران در سال ۲۰۲۵ را حدود یک میلیارد و ۱۱۹ میلیون تن معادل دی‌اکسیدکربن برآورد می‌کند که حدود ۱/۷ درصد بیشتر از سال قبل است.

در روش محاسبه این پایگاه، اثر گازهای مختلف بر گرمایش زمین به واحد مشترکی با عنوان «معادل دی‌اکسیدکربن» تبدیل می‌شود. این آمار علاوه بر دی‌اکسیدکربن، گازهایی مانند متان را نیز در بر می‌گیرد.

داده‌های ادگار نشان می‌دهد کل انتشار گازهای گلخانه‌ای ایران طی یک دهه نزدیک به ۴۰ درصد افزایش یافته است. انتشار سرانه نیز حدود ۱۳ تن بوده که تقریبا دو برابر میانگین جهانی است.

بر اساس همین داده‌ها، اقتصاد ایران برای تولید مقدار یکسانی از کالا و خدمات، حدود ۲/۴ برابر میانگین جهان گاز گلخانه‌ای منتشر می‌کند. فاصله‌ای که نشان می‌دهد علاوه بر حجم تولید، نوع فعالیت‌های اقتصادی و میزان بهره‌وری انرژی نیز در انتشار گازهای گلخانه‌ای نقش دارد.

از نظر حجم انتشار، ایران بالاتر از عربستان سعودی، ترکیه و عراق قرار دارد. با وجود این، انتشار این گازها در ترکیه با سرعت بیشتری افزایش یافته و میزان رشد آن در سال ۲۰۲۵ بیش از چهار درصد بوده، در حالی که این رقم برای ایران حدود ۱/۷ درصد است.

گزارش سازمان ملل تاکید می‌کند که ارقام سال ۲۰۲۵ مقدماتی‌اند و ممکن است بازبینی شوند.

برق و سوخت؛ دلیل افزایش انتشارچیست؟

بر اساس بخش مربوط به ایران در گزارش ادگار ۲۰۲۶، انتشار گازهای گلخانه‌ای در بخش‌های برق و تولید سوخت در سال ۲۰۲۵، هر کدام حدود سه درصد افزایش یافته است. این افزایش در کشاورزی حدود دو درصد و در صنعت، ساختمان، حمل‌ونقل و پسماند، هر کدام حدود یک درصد بوده است. درصدهای این بخش از گزارش به نزدیک‌ترین عدد صحیح گرد شده‌اند.

ویلیام لمب، پژوهشگر موسسه تحقیقات تاثیرات اقلیمی پوتسدام و از نویسندگان اصلی گزارش «شکاف انتشار»، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر را از راه‌های کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای در کشورهایی مانند ایران می‌داند.

او به بی‌بی‌سی فارسی گفت: «فناوری‌ها و راهکارهای کاهش انتشار اکنون به‌ صورت گسترده در دسترس‌اند و هزینه آن‌ها در یک دهه گذشته به شکل چشمگیری کاهش یافته است.» به گفته آقای لمب، «برق خورشیدی، ذخیره‌سازی با باتری و نیروی باد، گزینه‌های عملی برای جایگزینی سامانه‌های تولید برق مبتنی بر زغال‌سنگ، گاز یا نفت هستند.»

بهره‌وری نیروگاه‌های موجود از سال‌ها پیش در اسناد داخلی ایران نیز مطرح شده است. گزارش ارزیابی نیازهای فناوری ایران در سال ۲۰۱۸، که آخرین نسخه موجود در پایگاه کنوانسیون تغییر اقلیم سازمان ملل است، تبدیل نیروگاه‌های گازی ساده به سیکل ترکیبی، بازیافت حرارت و توسعه تجدیدپذیرها را از گزینه‌های کاهش انتشار معرفی می‌کند.

یکی از راهکارهای این سند، استفاده از گرمای خروجی توربین‌های گازی برای تولید برق بیشتر، بدون مصرف سوخت اضافی است. برای صنایع نیز نوسازی و بهبود عملکرد تجهیزات و استفاده دوباره از گرمای تلف‌شده پیشنهاد شده است.

بسیاری از مشکلاتی که در این سند به آن‌ها اشاره شده، همچنان در بخش انرژی ایران وجود دارند. اجرای راهکارهای پیشنهادی نیز به نوسازی تجهیزات و سرمایه‌گذاری گسترده نیاز دارد؛ اقداماتی که با توجه به مشکلات اقتصادی و محدودیت منابع مالی با موانع جدی روبه‌رو هستند.

گازسوزی و نشت متان

بخشی از گازهای گلخانه‌ای ایران در جریان استخراج و تولید نفت و گاز منتشر می‌شود، پیش از آنکه سوخت به نیروگاه‌ها، صنایع یا مصرف‌کنندگان برسد. یکی از منابع مهم این انتشار، سوزاندن گازهای همراه نفت در مشعل‌های تاسیسات نفتی است؛ فرایندی که به آن «فلرینگ» می‌گویند.

هنگام استخراج نفت، مقداری گاز طبیعی نیز از مخزن خارج می‌شود. اگر امکانات کافی برای جمع‌آوری، فرآوری و انتقال آن وجود نداشته باشد، این گاز در مشعل‌ها سوزانده می‌شود.

بانک جهانی ایران را در میان بزرگ‌ترین کشورهای سوزاننده گاز همراه نفت قرار می‌دهد. بر اساس برآوردهای ماهواره‌ای این نهاد، در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۶۷ میلیارد مترمکعب گاز در تاسیسات نفت و گاز جهان سوزانده شده است.

متان همچنین از طریق نشت گاز از تجهیزات، رهاسازی مستقیم گاز و سوختن ناقص آن در مشعل‌ها وارد جو می‌شود؛ گازی که در کوتاه‌مدت اثر گرمایشی بسیار بیشتری از دی‌اکسیدکربن دارد.

بر اساس گزارش «ردیاب جهانی متان ۲۰۲۶» که آژانس بین‌المللی انرژی منتشر کرده، میزان انتشار متان به ازای هر واحد تولید نفت و گاز در ایران، الجزایر و لیبی بین سه تا پنج برابر کشورهایی مانند عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی است.

این گزارش همچنین نشان می‌دهد ماهواره‌ها در سال ۲۰۲۵ بیش از ۷۳۰ رویداد انتشار متان مرتبط با فعالیت‌های نفت و گاز را در ایران شناسایی کرده‌اند.

مقایسه دیگری در گزارش آژانس بین‌المللی انرژی ابعاد این مسئله را روشن‌تر می‌کند: ایران، عراق و الجزایر در مجموع حدود ۱۰ درصد نفت جهان را تولید می‌کنند، اما نزدیک به ۴۰ درصد گازسوزی جهانی و انتشار متان مرتبط با آن به این سه کشور مربوط می‌شود.

به گفته این آژانس، بسیاری از مشعل‌های نفتی در این کشورها شبانه‌روز گاز می‌سوزانند، در حالی که شمار زیادی از آن‌ها کمتر از ۲۰ کیلومتر با خطوط لوله گاز فاصله دارند و با ایجاد زیرساخت‌های لازم می‌توان گازهای همراه نفت را به‌جای سوزاندن، جمع‌آوری و استفاده کرد.

جمع‌آوری این گازها از سال‌ها پیش در برنامه‌های صنعت نفت ایران مطرح بوده و در برنامه مدیریت تغییرات اقلیمی مصوب مهر ۱۴۰۴ نیز بر آن تاکید شده است. با این حال، ادامه گازسوزی در مقیاس گسترده نشان می‌دهد که فاصله قابل توجهی میان این برنامه‌ها و وضعیت موجود باقی مانده است.

تحریم‌ها و یارانه سوخت

اجرای این راهکارها تنها به وجود فناوری بستگی ندارد؛ تأمین سرمایه و دسترسی به تجهیزات نیز از موانع مهم پیش روی ایران است. آژانس بین‌المللی انرژی مشخصا از تحریم‌ها به‌عنوان مانع دسترسی ایران به تجهیزات کلیدی کاهش انتشار متان نام می‌برد.

محمدرضا فرزانگان، استاد اقتصاد خاورمیانه در دانشگاه ماربورگ آلمان، و همکارانش در پژوهشی در سال ۲۰۲۴ تاثیر تحریم‌ها بر مصرف انرژی و انتشار دی‌اکسیدکربن در ایران را بررسی کردند. این پژوهشگران برآورد کرده‌اند که ادامه تحریم‌های اعمال‌شده از سال ۲۰۱۸ ممکن است انتشار دی‌اکسیدکربن ایران را تا سال ۲۰۲۸ بین ۱۲/۵ تا ۳۰ درصد بیشتر از شرایطی کند که این تحریم‌ها وجود نداشتند.

ویلیام لمب، از نویسندگان گزارش جدید سازمان ملل، به بی‌بی‌سی فارسی گفت کشورهای وابسته به سوخت‌های فسیلی معمولا یارانه‌های سنگینی برای مصرف سوخت پرداخت می‌کنند که هم فشار زیادی بر بودجه عمومی وارد می‌کند و هم به افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای در بخش حمل‌ونقل دامن می‌زند.

او گسترش استفاده از وسایل نقلیه برقی، از خودرو گرفته تا موتورسیکلت و سه‌چرخه، را یکی از راه‌های کاهش مصرف سوخت، هزینه یارانه‌ها و انتشار گازهای گلخانه‌ای می‌داند؛ بدون آنکه دسترسی مردم به خدمات حمل‌ونقل محدود شود.

در اسناد رسمی ایران نیز راهکارهایی برای کاهش مصرف سوخت در حمل‌ونقل، از جمله گسترش حمل‌ونقل عمومی و شبکه ریلی، بهبود بهره‌وری خودروها و استفاده از فناوری‌های برقی پیش‌بینی شده است. افزایش بهره‌وری انرژی در ساختمان‌ها و صنایع نیز از دیگر راهکارهای مطرح‌شده است. با این حال، با توجه به مشکلات اقتصادی، محدودیت منابع مالی و شرایط موجود در ایران، مشخص نیست اجرای این برنامه‌ها تا چه اندازه در اولویت دولت قرار دارد.

تعهدات اقلیمی ایران؛ از برنامه‌های پیشنهادی تا افزایش انتشار

ایران در سال ۲۰۱۵، هم‌زمان با مذاکرات توافق اقلیمی پاریس، برنامه پیشنهادی خود برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای را به سازمان ملل ارائه کرد. بر اساس این برنامه، ایران قصد داشت تا سال ۲۰۳۰ انتشار خود را چهار درصد کمتر از میزانی نگه دارد که در صورت ادامه روند معمول پیش‌بینی می‌شد. تهران همچنین اعلام کرد در صورت رفع تحریم‌ها و دریافت حمایت مالی و فناوری بین‌المللی، امکان افزایش این کاهش تا ۱۲ درصد وجود دارد.

ایران در آوریل ۲۰۱۶ توافق اقلیمی پاریس را امضا کرد، اما تاکنون آن را تصویب نکرده و به همین دلیل هنوز رسما به این توافق نپیوسته است.

بر اساس گزارش «شکاف انتشار ۲۰۲۶» سازمان ملل، ایران تنها کشوری است که همچنان به همان برنامه پیشنهادی کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای که در سال ۲۰۱۵ ارائه کرده بود، اکتفا کرده است.

در زمینه کاهش انتشار متان نیز ایران در کنار الجزایر و سوریه از معدود کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقاست که به «تعهد جهانی متان» نپیوسته‌اند؛ توافقی داوطلبانه با هدف کاهش دست‌کم ۳۰ درصدی انتشار جهانی این گاز تا سال ۲۰۳۰ نسبت به سال ۲۰۲۰.

آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش تازه خود می‌گوید عربستان و امارات اقداماتی برای کاهش متان در برنامه‌های اقلیمی خود گنجانده‌اند. قطر نیز کاهش انتشار متان در صنعت نفت و گاز به سطحی نزدیک به صفر را هدف قرار داده و شرکت‌های این بخش را ملزم به گزارش‌دهی انتشار و اجرای برنامه‌های شناسایی و تعمیر نشتی‌ها کرده است.

این تفاوت‌ها در حالی است که ایران نیز کشور برنامه‌هایی برای مقابله با تغییرات اقلیمی تصویب کرده است، اما آمارهای یک دهه گذشته نشان می‌دهد انتشار گازهای گلخانه‌ای همچنان رو به افزایش بوده و هنوز نشانه‌ای از تغییر پایدار این روند در داده‌های سالانه دیده نمی‌شود.