دلار دیوانه؛ بازار ارز ایران در چهار نمودار

شاید بهترین تصویر برای آغاز گزارشی از وضعیت قیمت دلار در ایران، نمودار بالا باشد. این نمودار متوسط قیمت سالانه دلار آزاد و رسمی را از انقلاب ۱۳۵۷ تا ۲۰ فروردین ۱۳۹۷ نشان می‌دهد. در این چهار دهه، قیمت دلار از حدود هفت تومان، به بیش از شش هزار تومان رسیده، یعنی ارزش دلار در برابر ریال بیش از ۸۵۰ برابر شده است.

در این گزارش تلاش شده جهش‌های بزرگ قیمت دلار در چهار دوره زمانی مرور شود. چهار نمودار زیر نشان می‌دهند که در دهه‌های اخیر، ریال همواره ارزش خود را از دست داده و سال به سال ضعیف‌تر شده است.

بانک مرکزی هم، با وجود آن که در دوره‌های مختلف با صرف منابع ارزی تلاش کرده قیمت ارز را مهار کند، در نهایت مجبور شده قیمت بازار آزاد را بپذیرد و نرخ رسمی را افزایش دهد. گرچه این روند بدیهی به نظر می‌رسد، اما بررسی این روند تاریخی نشان می‌دهد که در هیچ دوره‌ای - در میان مدت و طولانی مدت - دلار ارزان نشده است.

عبور از تحریم، برخورد با ترامپ: ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۷

قیمت دلار با به نتیجه رسیدن مذاکرات هسته‌ای، از نوسان‌های تند سال‌های تحریم فاصله گرفت. بجز جهشی کوتاه مدت در زمستان ۱۳۹۵، قیمت دلار سیر صعودی آرامی را طی می‌کرد، تا آنکه از زمستان ۱۳۹۶، تنش در بازار ارز آغاز شد و در چهار ماه اخیر، دلار حدودا ۴۳ درصد (یا حدود ۱۸۰۰ تومان) گران شده است.

دلایل افزایش قیمت دلار در حال حاضر، ادامه کسری بودجه دولت، تراز منفی تجاری (با در نظر نگرفتن نفت و مواد پتروشیمی) و احتمالا نگرانی از آینده توافق هسته‌ای با روی کار آمدن دولت دونالد ترامپ است. البته روند افزایش قیمت دلار تا زیر ۱۰ درصد در سال، به دلیل اختلاف تورم داخلی ایران و متوسط تورم جهانی قابل توجیه است.

بحران ارزی: ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۴

روند گرانی قیمت دلار در ایران، از سال ۱۳۹۰ و با تحریم‌های هسته‌ای آمریکا آغاز شد و همان طور که در نمودار زیر مشخص است، طی حدودا یک سال قیمت دلار را دو برابر کرد و از ۱۳۵۰ تومان به ۲۶۰۰ تومان رساند. این سریع‌ترین افزایش قیمت دلار در دو دهه اخیر بود.

در سال ۱۳۹۴ وقتی توافق هسته‌ای حاصل شد، قیمت دلار نسبت به سال ۱۳۸۹ حدود ۲۲۵ درصد افزایش یافته بود و از ۱۰۶۰ تومان به ۳۴۵۰ تومان رسیده بود، یعنی بیش از سه برابر شده بود.

دلیل افزایش قیمت، کاهش شدید درآمدهای نفتی دولت، افزایش کسری بودجه و همچنین بالا رفتن شدید تورم بود که سرمایه‌ها را برای حفظ ارزش به سمت بازار ارز راند.

همان طور که در نمودار می‌بینید، در این دوره هم این بانک مرکزی بود که مجبور شد، برای کاهش فاصله نرخ رسمی و آزاد دلار، قیمت را بالا ببرد. و برخلاف آنچه مقام‌های وقت وعده دادند، دلار هرگز ارزان نشد. در آن زمان محمود احمدی‌نژاد و مقام‌های دیگر دولت او بارها قول دادند دلار را ارزان کنند.

ارز تک نرخی در بازار آرام: ۱۳۸۱ تا ۱۳۸۹

در آغاز دولت محمد خاتمی، بحث‌ها برسر سیاست‌های کلی دولت در اداره اقتصاد کشور بالا گرفته بود. در آن زمان یکی از مشکلات، دلار چند نرخی بود. دلار که حدود ۱۰ سال قبل از آن در اوایل دوران ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی، یک بار "تک نرخی" شده بود، بار دیگر با چند نرخ عرضه می‌شد، نرخ دولتی ۱۷۵ تومان و آزاد حدودا ۷۹۰ تومان بود. دولت در اول فروردین ۱۳۸۱، یک شبه (البته بعد از بحث‌های فراوان) قیمت دلار رسمی را به دلار آزاد رساند و برای اولین بار بعد از انقلاب ایران، عملا دوران ارز چند نرخی به پایان رسید. قیمت دلار آزاد و دولتی، تا اواخر دهه ۱۳۸۰، بسیار نزدیک بهم باقی ماند و تا حدود هزار تومان نوسان کرد.

این دوره با ثبات‌ترین دوران بازار ارز ایران، بعد جنگ بود. اما بعضی از مخالفان سیاست‌های اقتصادی دولت اصلاح طلبان، ثابت نگه داشتن قیمت دلار، در کشوری که تورم سالانه بالای ۲۰ درصدی دارد را عملا نابود کردن تولید کنندگان داخلی و تشویق به واردات کالا می‌دانستند.

اولین اقدام علیه ارز چند نرخی: ۱۳۷۱ تا ۱۳۸۰

در پایان جنگ ایران و عراق و شروع دوران ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی، بحث برسر تک نرخی کردن قیمت دلار میان مقام‌های حکومت بالا گرفت. در آن زمان، محسن نوربخش وزیر اقتصاد دولت اول آقای هاشمی، مدافع تک نرخی شدن ارز بود. در آن دوران چند نرخی بودن ارز، بودجه‌نویسی، واردات و صادرات کالاها را پیچیده کرده بود و فضا را برای رانت‌خواری و فساد باز کرده بود.

اما چهره‌های راستگرا (در تعریف آن زمان سیاست داخلی ایران) مخالف این تغییر بودند. در نهایت دولت ارز را از نرخ رسمی حدودا هفت تومان، به بیش از ۱۴۰ تومان رساند.

این افزایش شدید قیمت دلار، به عنوانی یکی از عوامل ایجاد تورم حدودا ۵۰ درصدی و تنش‌های اقتصادی در آن دوران شناخته می‌شود. اما با فشار جناح مخالف دولت، این روند ادمه نیافت و حدودا یک سال بعد از اجرا، دوباره چند نرخی شد. در پایان دوران ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی، قیمت دلار دولتی بیش از سه برابر نرخ رسمی بود.