بحران افغانستان؛ آیا مسأله‌ پنجشیر از راه گفتگو هموار می‌شود؟

مجموعه "ناظران می‌گویند"، بیانگر نظر نویسندگان آن است. بی بی سی می‌کوشد تا با انتشار مطالبی از طیف‌های گوناگون، چشم‌انداز متنوع و متوازنی از دیدگاه‌ها ارائه دهد.

اکنون در افغانستان، پنجشیر یگانه ولایتی است که هنوز زیر تسلط نیروهای طالبان قرار نگرفته است. بحث پنجشیر زمانی سر زبان‌ها قرار گرفت که خلیل‌الرحمان حقانی، از مقامات ارشد طالبان، چند روز پیش در یک گردهمایی در کابل احمد شاه مسعود را "شهید ملی" خواند. پس از تسلط نیروهای طالبان بر افغانستان و ورود نیروهای آن به کابل، پنجشیر درعمل اکنون تنها ولایتی است که تحت کنترل طالبان درنیامده است. گزارش‌ها حاکی از تلاش‌های سیاسی برای حل مسأله‌ پنجشیر است. اخیرا ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی طالبان، در سخنانی گفته است که "مشکل پنجشیر" حل می‌شود و "تلاش" بر این است تا این مساله با گفتگو حل شود. گفته می‌شود امرالله صالح، معاون اول حکومت پیشین، احمدِ مسعود، فرزند احمد شاه مسعود و برخی از مقامات حکومت پیشین در دره‌ پنجشیر در کنار هم جمع شده‌اند.

در این میان، امرالله صالح که از مخالفان سرسخت طالبان خوانده می‌شود، تلاش دارد که در برابر طالبان صف "مقاومت" را ایجاد نماید و خود به حیث رهبر جبهه تبارز نماید. آقای صالح تلاش نموده که از طرق مختلف در پنجشیر حضور داشته باشد و پایگاه مردمی خود را سر و سامان دهد. احمد مسعود، هر چند از دیدِ امکانات و منابع با آقای صالح شاید برابر نباشد، اما با درنظرداشت عقبه‌ سیاسی‌ای که دارد، نسبت به آقای صالح شاید از جایگاه بالاتر اجتماعی-سیاسی برخوردار باشد. این نکته "تقابل"، شاید از دلایلی باشد که امید برای سازماندهی جنگ وسیع در برابر طالبان را تضعیف کند.

از جانب دیگر، تفاوت جدی در طرز دیدگاه آقای مسعود و آقای صالح در پیوند با بحث جنگ و صلح با طالبان نمایان است. مصالحه‌ آقای صالح با طالبان، همانگونه که از سخنان و اظهاراتش مشخص می‌شود، نزدیک به محال است، اما بحث احمد مسعود کمی متفاوت است. آقای مسعود، شاید دارای پایگاه مردمی گسترده‌تر نسبت به امرالله صالح باشد؛ در کنار این نکته، نگاه طالبان نسبت به احمد مسعود با دیدِ این گروه نسبت به امرالله صالح نیز، خیلی تفاوت دارد. این تفاوت‌ دیدگاه بویژه، می‌تواند از موانع جدی در راه‌اندازی جبهه‌ مشترک ضدطالبان تلقی می‌شود.

پیشینه‌ تماس‌های جلال‌الدین حقانی و احمد شاه مسعود

در میان طالبان، طیفی که با بازماندگان احمدشاه مسعود نزدیک پنداشته می‌شود، نیروهای باقیمانده تحت رهبری مولوی جلال‌الدین حقانی بوده‌اند.

جلال‌الدین حقانی در اواخر دهه هشتاد میلادی، زمانی که او و احمد شاه مسعود از فرماندهان نامدار جهادی علیه شوروی‌ها و رژیم کمونیستی کابل به شهرت رسیده بودند، تجربه‌ کار مشترک را نیز دارند. پس از خروج نیروهای شوروی پیشین از افغانستان و اوج‌گیری تنش‌ها میان مجاهدین وابسته به تنظیم‌های (گروه‌های) موسوم به "هفت‌گانه"‌ مقیم پیشاور، فرماندهان معروف جهادی در منطقه‌ی "ژوره" ولایت خوست با هدف ایجاد هم‌آهنگی و هم‌نوایی میان مجاهدین دست به تشکیل شورای سرتاسری فرماندهان جهادی زدند. ریاست آن شورا بدوش جلال‌الدین حقانی بود و احمدشاه مسعود به حیث معاون او بود. در دومین نشست این شورا که در منطقه‌ی مرزی شاه‌سلیم برگزار شد، احمد شاه مسعود در کنار جلال‌الدین حقانی اشتراک نمود.

در زمان حکومت مجاهدین، پُست وزارت عدلیه به جلاالدین حقانی داده شد، اما او نپذیرفت و ترجیح داد که به تلاش‌های مصالحه میان تنظیم‌های جهادی درگیر در کابل ادامه دهد. در جریان تلاش‌های صلح، آقای حقانی چندین بار با احمد شاه مسعود که در آن زمان وزیر دفاع بود، دیدارهایی داشته‌است.

با شکل‌گیری تحریک طالبان (در نیمه اول دهه ۹۰ میلادی) و سپس تسلط آنها بالای بخش بزرگی افغانستان (در نیمه دوم دهه ۹۰ میلادی)، مولوی جلال‌الدین حقانی به طالبان پیوست و به حیث وزیر اقوام و قبایل در حکومت طالبان ایفای وظیفه کرد. در این برهه، هر چند هر دو در دو صف مقابل یکدیگر قرار داشتند، اما باوجود این، تماس‌های پسِ‌پرده‌ آقایان حقانی و مسعود با هدف پایان‌یافتن جنگ جریان داشت. هر چند آن تلاش‌‌ها به نتیجه‌ای نرسیدند. با رویدادهای ۹ و ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، ترور احمد شاه مسعود و سرانجام پس از حمله‌ آمریکا بر افغانستان و سرنگونی حکومت طالبان، دیگر اطلاعاتی در باره تماس‌های احتمالی مولوی جلال‌الدین حقانی و بازماندگان احمد شاه مسعود در دست نیست. جلاالدین حقانی در سپتامبر سال ۲۰۱۸ میلادی درگذشت.

آیا حل مسالمت‌آمیز ممکن است؟

حال که پنجشیر به حیث یگانه منطقه‌‌ای که هنوز از تسلط طالبان بیرون است، بحث‌های حل سیاسی و یا نظامی پنجشیر داغ است. بر اساس برخی از گزارش‌ها در میان افرادی که به نمایندگی از طالبان با هیات‌های اعزامی احمد مسعود سرگرم مذاکرات است، نام خلیل‌الرحمان حقانی بیشتر برجسته است؛ اگرچه مقامات طالبان و یا افراد ارشد وابسته به آقای مسعود به طور رسمی نام فردی را اعلام نکرده‌اند. اما شاید بتوان گفت دلیلی که چرا از میان طالبان شاخه‌ حقانی (و در این مورد خلیل‌الرحمان) این مذاکرات را به پیش می‌برد، وجود پیشینه‌‌ای از تماس‌های طولانی و شناخت کافی از دو جانب نسبت به همدیگر است.

اگرچه براساس تازه‌ترین اطلاعات، چندگانگی آدرس‌های مذاکره در پنجشیر کار را تا حدی دشوار ساخته است. اما پایگاه اجتماعی گسترده‌ احمد مسعود از یک‌سو، و نزدیکی‌ حقانی‌ها با مسعود روزنه‌ امید برای پیروزی این مذاکرات را گشوده است. از جانب دیگر، تأکید بیشتر امرالله صالح بر روی "مقاومت" و پیشینه‌ کار مشترک او با اشرف‌غنی شاید در این میان این مذاکرات را با پیچیدگی‌هایی مواجه کند.

بنابراین، "شهید ملی" خواندن احمد شاه مسعود توسط خلیل‌الرحمان حقانی در جمعی از دیگر "بزرگان طالبان" در کابل را می‌توان چراغ سبزی از سوی او به احمد مسعود تلقی کرد که به نحوی نشان می‌دهد حاضر به هرگونه بحث در مورد خواسته‌های مسعود است.

از جانب دیگر، از دیدِ نظامی و جغرافیایی و از منظر کنترل کابل از سوی این گروه شاید بتوان گفت که طالبان در موقعیت بهتری در قبال پنجشیر است؛ و "مقاومت" از سوی نیروهای مستقر در دره پنجشیر در مقایسه با سالهای قبل پیجیده‌تر است.