آیا پاکستان از عربستان دور شده و به سمت ترکیه می‌رود؟

در این نوشته که برای صفحه ناظران فرستاده شده نویسنده با این فرضیه که روابط پاکستان با عربستان سعودی رو به سردی گرائیده، کارت‌های بازی پاکستان در سیاست منطقه‌ای را مرور کرده و از گرایش پاکستان به سمت ترکیه صحبت کرده است.

زمانی شاهزاده ترکی بن فیصل رئیس وقت سازمان استخبارات عربستان سعودی، در توصیف روابط کشورش با پاکستان گفته بود احتمالا از نزدیک‌ترین روابط بدون معاهده رسمی در جهان است. اما این دوستی استراتژیک از مدتی به این سو به سردی گرائیده است. ریشه مساله هرچه باشد، حداقل از جانب عربستان که به طور سنتی خود را در جایگاه رهبری جهان اسلام می‌بیند نشانه ناخرسندی عمیق از شریکی است که فکر می‌کند در "زمان نیاز" همراه نیست و در عین حال "ناسپاس" است.

ظاهرا اظهارات تند دوهفته قبل شاه محمود قریشی وزیر امورخارجه پاکستان علیه عربستان و متهم کردن این کشور به بی پروایی به مساله کشمیر، مشکل ساز شده است.

دو کشور هند و پاکستان بر منطقه کشمیر در بلندی‌های هیمالیا ادعای ارضی دارند اما هر کدام بخشی از کشمیر را کنترل می‌کنند.

در سال ۲۰۱۸ عربستان با اعطای بسته کمک اقتصادی ۶ میلیارد دالری (سه میلیارد کمک نقدی و سه میلیارد اعتبار نفت و گاز) به یاری اقتصاد بحران زده پاکستان شتافت. اما به تازگی رسانه‌های پاکستانی گزارش کرده‌اند که عربستان قبل از موعد، خواهان بازپرداخت وام شده است و روند اعتبار غیر نفتی را نیز متوقف ساخته است.

هفته پیش ژنرال جاوید قمر باجوا، رئیس ستاد ارتش پاکستان به ریاض رفت اما رسانه‌های هندی گزارش دادند که محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی از دیدار با باجوا خودداری کرده است و وی بعد از ملاقات با معاون وزیر دفاع و رئیس ستاد ارتش عربستان "دست خالی" برگشته است.

سابقه دوستی و همکاری

عربستان سعودی از حامیان عمده اقتصادی پاکستان بعد از جدایی از هند و کسب استقلال و شریک استراتژیک این کشور بوده است. بنابر گزارش مؤسسه علوم و امنیت بین‌المللی، عربستان از برنامه محرمانه هسته‌ای پاکستان در دهه ۷۰ قرن گذشته میلادی حمایت مالی کرده است.

بعد از تهاجم شوروی سابق به افغانستان که پاکستان میزبان میلیون‌ها پناهنده افغان و گروه‌های مجاهدین بود، عربستان از کمک کنندگان عمده اقتصادی به این کشور به شمار می‌رفت و اکنون بیش از دو و نیم میلیون پاکستانی در عربستان کار می‌کنند که براساس اعلام بانک مرکزی پاکستان، در یک سال اخیر حدود ۴.۴ میلیارد دالر به کشور خود انتقال داده اند.

درمقابل، در چند دهه اخیر پاکستان همکاری نزدیکی به ویژه در عرصه نظامی-امنیتی با عربستان داشته است و صدها سرباز و مشاور نظامی را بخاطر آن چه حفظ امنیت عربستان می‌خواند به این کشور اعزام کرده است.

ریشه سردی روابط عربستان و پاکستان چیست؟

مروری بر رویدادهایی رسانه‌ای شده در پنج سال اخیر این برداشت را تقویت می‌کند که دلایل متعددی در سردی روابط دو کشور دخیل بوده است.

در سال ۲۰۱۵ پاکستان درخواست عربستان را برای کمک در جنگ با شورشیان حوثی نپذیرفت و اعلام کرد که سربازان پاکستانی تنها برای "امنیت داخلی" عربستان در این کشور حضور دارند.

در میانه سال ۲۰۱۷ که عربستان روابط خود را با قطر قطع کرد، ادامه فعالیت دفتر طالبان در دوحه را به عنواند "نماد اعتبار دیپماتیک" نپذیرفت و از همین رو خواستار بسته شدن آن و میزبانی طالبان شد؛ تلاش‌هایی که به گفته تلویزیون الجزیره موفق نبوده و طالبان قطر را ترجیح دادند.

عربستان همراه با امارات دیگر متحد منطقه‌ای خود از جمله سه کشوری بود که با تشوق پاکستان حاکمیت طالبان بر کابل را در دهه ۹۰ میلادی به رسمیت شناخت و انتظار داشت پاکستان با توجه به نفوذش بر طالبان، این گروه را قانع کند که عربستان را به عنوان میزبان دفتر این گروه و مذاکرات صلح انتخاب کند اما این کار صورت نگرفت.

در ماه اگست ۲۰۱۷ ظاهرا در پی همین ناخشنودی، سرپرست سفارت عربستان در کابل با تروریستی خواندن طالبان، قطر را متهم کرد که از طریق این دفتر از این گروه حمایت مالی می‌کند، اتهامی که واکنش طالبان را برانگیخت و این گروه گفت که دفتر دوحه تنها برای حل مسائل سیاسی افغانستان ایجاد شده است.

افزون برآن، پاکستان در سال‌های اخیر روابط خود را با ترکیه رقیب منطقه‌ای عربستان توسعه داده است. ترکیه به عنوان پرچم‌دار و مروج اسلام سیاسی در حال ساخت "بزرگترین کنسولگری" این کشور در جهان، درکراچی است. عمران‌خان صدراعظم پاکستان از برگزاری صدمین سال "جنبش خلافت" در این کشور سخنرانی کرده است که به گفته او یک قرن پیش در شبه قاره هند و برای حمایت و جلوگیری از حملات به امپراطوری عثمانی شکل گرفته بود.

به گفته مؤسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک مستقر در بریتانیا، ترکیه در حال حاضر بعد از چین دومین صادرکننده اسلحه به پاکستان است و ضمن آموزش نظامیان پاکستانی، به پاکستان در ترمیم هواپیماهای پیشرفته و کشتی‌های جنگی کمک می کند.

در ابتدای سال ۲۰۱۸ که دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریکا از "دوگانگی" سیاست پاکستان در جنگ افغانستان آشفته شده بود، کمک‌های اقتصادی و امنیتی آمریکا به این کشور را به شدت کاهش داد و احتمال می‌رفت اقدام‌های بیشتری از جمله تحریم پاکستان را روی دست بگیرد، اما عربستان برای عبور پاکستان از عواقب درافتادن با آمریکا به یاری این کشور شتافت و محمد بن سلمان زمینه ملاقات عمران خان و دونالد ترامپ را فراهم ساخت.

حسین حقانی، سفیر سابق پاکستان در آمریکا به رادیو اروپایی آزادی گفته است: "سعودی در زمان نیاز در کنار پاکستان بوده است اما ریاض احساس می‌کند که پاکستان در حالی‌که از این کشور کمک اقتصادی و سیاسی طلب می‌کند، در حمایت از عربستان و نگرانی‌های امنیتی‌اش کمتر اقدام کرده است."

به گفته حقانی، سعودی‌ها به پاکستان به عنوان یک دریافت کننده ناسپاس کمک‌های اقتصادی خود و صدها هزار شغل برای کارگران غیر ماهر(درعربستان سعودی) نگاه می‌کنند.

عربستان با تجارت سالانه ۲۷ میلیارد دالری چهارمین شریک اقتصادی هند و بزرگترین صادر کننده نفت به این کشور می‌باشد در حالی که میزان تجارت‌اش با پاکستان به حدود سه میلیارد و شش صد میلیون دالر می‌رسد.

با این حساب عربستان هند را شریک تجاری بزرگی می‌بیند و نمی‌خواهد در بازی "حاصل جمع صفر اسلام آباد با دهلی (که در آن میزان برد هر طرف به اندازه باخت طرف مقابل است) بازی کند.

ناگزیری‌ها و علایق پاکستان

در ارتباط با ایران، پاکستان بنابر فشار آمریکا و عربستان از انتقال خط لوله گاز موسوم به صلح عقب نشینی کرد و به جای آن پروژه انتقال گاز ترکمنستان به افغانستان، پاکستان و هند (تاپی) را برگزید که تا این جای کار- به خاطر خودداری ایران از دریافت خسارت مالی از پاکستان بابت عدم اجرای تعهداتش در این پروژه- ضرر نکرده است.

پاکستان فرقه گرایی مذهبی خشونت‌بار و ترورهای هدفمند زیادی را که انگیزه مذهبی و سیاسی داشته و به اتباع این کشور محدود نبوده است از جمله ترور یک مسؤل سابق استخبارات عربستان در کراچی (سال ۲۰۱۱) تجربه کرده است و از خطر بازگشت این وضعیت به ویژه که ایران گزینه‌های از جمله شبه نظامیان پاکستانی فعال در جنگ سوریه (لشکر زینبیون) را در اختیار دارد به خوبی آگاه است. شاید بتوان محدود کردن فعالیت گروه‌های مسلح بلوچ در ایالت بلوچستان را که برای ایران دردسرساز شده بودند و همکاری‌های نزدیک امنیتی دوجانبه را درهمین راستا ارزیابی کرد.

در ارتباط با ترکیه، پاکستان با توجه به روابط پر فراز و نشیب‌اش با آمریکا، به این کشور به عنوان یک عضو ناتو و بهره‌وری از نفوذ، تجربه و تکنالوژی‌اش در بخش‌های مختلف حساب می‌کند. از سوی دیگر، با وصف این‌که پاکستان یک کشور بسیار محافظه‌کار مذهبی شناخته می‌شود، خلافت اسلامی به عنوان یک نظام ایده‌آل اسلامی در این کشور هواداران زیادی دارد.

در حالی‌که عربستان پخش سریال‌های ترکی در این کشور را ممنوع کرده است،عمران خان با تعریف از سریال تاریخی ترکی قیام ارطغرل (پدر بنیان‌گزار امپراطوری عثمانی)، از تلویزیون دولتی این کشور خواسته است آن را برای درک مردم این کشور از اهمیت تمدن اسلامی نمایش دهد.

عمق گرایش اسلام سیاسی در حکومت به رهبری عمران‌خان را می‌توان در نشست محرمانه او با رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه و مهاتیرمحمد نخست وزیر مالزی (بلوک رقیب عربستان) که سال ۲۰۱۹ در حاشیه اجلاس سازمان ملل متحد برگزار شد جستجو کرد. به گفته رسانه‌های پاکستانی، این سه رهبر ایده راه‌اندازی تلویزیونی مشترک را مطرح کرده بودند.

سلاح‌های استراتژیک هسته‌ای پاکستان به این کشور توان بازدارندگی و تهاجمی ویژه‌ای داده است. مدارس مذهبی و گروه‌های مسلح تندرو مذهبی چندین ملیتی مستقر در پاکستان از جمله طالبان از دیگر سرمایه‌های راهبردی پاکستان هستند که به شکل‌های مختلف در جنگ‌های نیابتی در افغانستان یا در کشمیر علیه منافع هند و یا برای امتیازگیری از امریکا و کشورهای دیگر مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

نقش پاکستان در ایجاد طالبان، استفاده از کارت دوستی‌اش با عربستان برای به رسمیت شناختن رژیم طالبان در کابل و اکنون بعد از ۲۰ سال جنگ، تلاش برای بازگرداندن این گروه به قدرت از مجرای یک کشور مخالف یا غیر همسو با عربستان (قطر)، نمونه‌ای از کارکرد پاکستان است که با خوشبینی شاهزاده ترکی بن فیصل فاصله زیادی گرفته است.

بیشتر بخوانید: