عراق چقدر تحت نفوذ ایران است؟

علی معموری، کارشناس امور عراق در مقاله‌ای برای صفحه ناظران درباره نفوذ ایران در ساختار حکومت عراق نوشته است.

دستگیری روح‌الله زم در عراق و انتقالش به ایران٬ زمینه طرح این پرسش را فراهم آورد که نفوذ ایران در عراق تا چه اندازه است؟ نفوذ سنتی ایران در بین احزاب اسلامی و نیز در بخش‌هایی از حشد شعبی امری شناخته شده است. اما آیا این نفوذ در تمامیت ساختار حکومت عراق از جمله حساس‌ترین نهادهای امنیتی آن توسعه یافته است؟

ساختار توافقی و چند وجهی حکومت عراق

نظام سیاسی در عراق یک نظام توافقی است که بر مبنای توافقات سیاسی پس از انتخابات استوار است. تعدد احزاب در این نظام سیاسی یکی از موانع جدی برای کنترل کامل دولت در دست یک حزب به شمار می‌رود. قدرت در این نظام سیاسی عملا در بین احزاب برنده در انتخابات تقسیم شده و این احزاب در روابط با یکدیگر توازن قدرت را در این نظام سیاسی حفظ می‌کنند.

نظام تعدد احزاب هر چند زمینه نفوذ قدرت‌های خارجی از طریق احزاب نزدیک به آنها را تسهیل کرده است٬ اما تنوع پایگاههای اجتماعی احزاب مانع از نفوذ مطلق یک قدرت سیاسی خارجی در ساختار دولت است.

برای مثال٬ پایگاه اجتماعی مقتدی صدر در بین گروه‌های شیعی محروم و غالبا دارای گرایش‌های ملی‌گرایانه مانع جدی از نفوذ شدید ایران در این گروه است. از این رو٬ هر چند فشارهای سیاسی ممکن است که سبب نزدیک شدن مقتدی صدر به جمهوری اسلامی شود٬ اما فشار برآمده از درون پایگاه اجتماعی وی مانع از تحقق کامل آن می‌شود.

بیشتر بخوانید:

راهپیمایی‌های اخیر عراق نمونه بارزی از این امر بود. مقتدی صدر که مدت کوتاهی پیش از راهپیمایی‌ها به ایران سفر کرده و در کنار آیت‌الله خامنه‌ای ظاهر شد٬ در آغاز از تایید راهپیمایی‌ها که گرایش ضد ایرانی داشتند پرهیز کرد٬ اما احساس تضعیف پایگاه اجتماعی او در مناطق سنتی نفوذش مانند شهرک صدر در شمال شرقی بغداد در خلال راهپیمایی‌های اخیر سبب شد که موضع خود را تغییر داده و حمایت خود از اعتراضات را اعلام کند.

به همین ترتیب٬ پایگاه اجتماعی احزاب سنی و نیز برخی از حزب‌های کرد دارای گرایش‌های ضد نفوذ خارجی است. منافع انتخاباتی این احزاب اقتضا می‌کند که استقلال نسبی خود را حفظ کنند.

تلاش برای تاسیس دولت پنهان

سیاست کلی ایران در عراق همانند نمونه‌های مشابه دیگر از نفوذ ایران در لبنان و یمن از طریق ایجاد قدرت موازی دولت درون ساختار نظام سیاسی کشور است. از این رو٬ ایران حامی جدی بقا و نفوذ احزاب وابسته به خودش درون ساختار قدرت در عراق است.

تاسیس حشد شعبی به عنوان یک نیروی مستقل نظامی در سال ۲۰۱۴ با حمایت ایران و بر خلاف نظر آیت‌الله سیستانی که فتوای جهاد علیه داعش را داده بود شکل گرفت. فتوای آیت‌الله سیستانی به صراحت نظر به پیوست داوطلبان به نیروهای امنیتی رسمی مانند ارتش بود٬ نه آن که نیروی موازی‌ای در کنار این نیروها شکل بگیرد.

موفقیت بزرگ ایران در بسط نفوذش در عراق در دوره مبارزه با داعش صورت گرفت. مجموعه گروه‌های شبه نظامی نزدیک به ایران مانند عصایب و بدر و کتایب حزب الله و نجباء و ... در زیر چتر سازمان جدید‌التاسیس حشد شعبی صورت رسمی یافتند.

برای نمونه اقدامات اخیر گروههای نزدیک به ایران در سرکوبی راهپیماییهای اخیر و دستگیری تعدادی از فعالان مدنی در کنار فعالیت رسانه ای گسترده علیه راهپیماییها در راستای تقویت آن ها در برابر ارتش و نیروهای امنیتی رسمی حکومت عراق صورت گرفت.

رویترز به نقل از این دو مقام عراقی نوشت که شبه‌نظامیان وابسته به ایران بدون هماهنگی با دولت تصمیم گرفتند تا با مخالفان دولت عادل عبدالمهدی، نخست وزیر، برخورد کنند.

چند مقام امنیتی در اینباره گفته بودند که "ما شواهد محکمی در دست داریم که تک‌تیراندازان از عناصر گروه‌های شبه‌نظامی بودند که به جای اطاعت از فرماندهی نیروهای مسلح عراق، تابع فرماندهان خودشان هستند." و اینکه "این افراد به یکی از گروه‌هایی تعلق دارند که به ایرانی‌ها بسیار نزدیک است."

در مقام مقایسه٬ می توان گفت که این نیروها بسان سپاه پاسداران و بسیج عمل میکنند. تمایل ایران بر این است که محورها و دروازه های اصلی تامین امنیت در عراق به دست گروههایی وابسته به ایران از حشد شعبی قرار گیرد و عملا ارتش و پلیس در حاشیه قرار گیرند.

بیشتر بخوانید:

تفاوت دیدگاه مقامات رسمی ایران و عراق در برابر اعتراضات

مقامات جمهوری اسلامی و نیز رسانه‌های حکومتی٬ این راهپیمایی‌ها را که اعتراض علیه نفوذ ایران در کنار اعتراض به فساد و بیکاری و تورم یکی از مهمترین محورهای آن بود٬ توطئه‌ای آمریکایی/ اسرائیلی عنوان کردند.

این در حالی بود که آیت الله سیستانی در راهپیمایی‌های اخیر موضعی کاملا متناقض با موضع رسمی ایران گرفت. آقای سیستانی از مطالبات راهپیمایی‌کنندگان دفاع و حمایت کرد و از دولت عراق خواست در مدت کوتاهی به آنها پاسخ مناسب داده و سرکوبگران راهپیمایی‌ها را شناسایی٬ دستگیر و محاکمه کند.

رئیس جمهور عراق نیز به صراحت حمله‌کنندگان به راهپیمایی‌کنندگان را عناصر خارج از قانون توصیف کرد. وی حمایت کامل خود را از مطالبات راهپیمایی‌کنندگان اعلام کرد.

نیروهای مستقل شیعی از جمله صدری‌ها و گروه عمار حکیم نیز با اعلام حمایت از راهپیمایی‌های جاری، مواضعی متفاوت از ایران داشتند.

نتیجه آن که٬ تنوع جامعه عراق و وجود منابع مقاومت جدی تاریخی، سیاسی و فرهنگی عاملی علیه نفوذ جمهوری اسلامی در این کشور است. هر چند این نفوذ از چالش‌های اصلی استقلال نظام سیاسی عراق به شمار می‌رود.