حشد شعبی؛ چالشی برای حکومت عراق؟

علی معموری، کارشناس امور عراق در مقاله ای برای صفحه ناظران درباره گروه حشد شعبی و ادغام آن در نیروهای امنیتی تحت فرمان نخست وزیر و روابط این گروه نظامی شیعی با ایران نوشته است.

گروه موسوم به حشد شعبی پس از حمله غافلگیرانه داعش به عراق و سقوط سریع موصل و امتداد داعش تا مناطق شمالی بغداد در میانه سال ۲۰۱۴ به فرمان نخست وزیر وقت عراق نوری مالکی تاسیس شد. حشد شعبی از مجموعه متنوعی در حدود ۴۰ گروه شبه نظامی غالبا شیعی تشکیل شده است. فتوای آیت الله سیستانی در ضرورت یاری رساندن به نیروهای امنیتی عراق در مقابله با داعش تاثیر بسیاری در توسعه و بزرگ شدن حشد شعبی داشت. این گروه نقش مهم و برجسته ای در شکست داعش و از بین بردن آن در عراق ایفا کرد.

اما اکنون دولت عراق تمام تلاش خود را در کنترل این گروه و ادغام آن در نیروهای امنیتی رسمی تحت فرمان کامل نخست وزیر به کار میبرد. چرا و چگونه این گروه که با فرمان دولت وقت شکل گرفته و در تحقق اهدافش موفق بوده است٬ اکنون به چالشی برای حکومت عراق تبدیل شده است؟

مشکل اصلی در خصوص حشد شعبی آن است که ساختار آن غیر دموکراتیک٬ غیر منسجم و بدون کنترل کامل دولت بر آن بوده و از مجموعه متنوعی از گروهها با وفادارایهای مختلف و گاه وابسته به کشورهای خارجی شکل گرفته است. به علاوه٬ گروههایی در حشد شعبی سعی میکنند که نفوذ سیاسی و نظامی خود را در عراق گسترش داده و از حوزه طبیعی یک گروه نظامی وابسته به دولت خارج شوند.

گروههای شبه نظامی حشد شعبی زیر نظر یک هیئت مرتبط با نخست وزیر قرار دارند که مسؤولیت آن را فالح فیاض و معاون وی ابومهدی مهندس به عهده دارند. هر دو نفر بر خلاف روال جاری در عراق و ساختار تعیین شده در قانون اساسی٬ توسط پارلمان انتخاب نشده و بلکه توسط نخست وزیر اسبق نوری مالکی تعیین شده و همچنان در پست خود مانده اند.

این مجموعه متشکل از حدود ۴۰ گروه شبه نظامی است که برخی از آنها مانند سازمان بدر٬ عصائب اهل حق٬ نجبا٬ کتائب حزب الله و سرایا الخراسانی یا توسط ایران تشکیل شده اند و یا پس از حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ توسط ایران برای مقابله با آمریکاییها سازماندهی و پشتیبانی شدند. این گروهها همچنان وفادارای خود را به ایران حفظ نموده و عملا در هر اختلاف ممکنی بین عراق و ایران٬ جانب ایران را میگیرند.

برخی گروههای دیگر مانند سرایا السلام نیز هر چند رابطه و وفاداری نسبت به ایران ندارند اما بیش از آن که وفادارای ملی به عراق داشته باشند وفادارای نسبت به مقتدی صدر در نقش یک رهبر دینی را دارند.

بیشتر بخوانید:

نخست وزیر عراق عادل عبدالمهدی حدود سه ماه پیش طی فرمانی از همه نیروهای حشد شعبی خواست که در ساختار نیروهای امنیتی رسمی حکومت ادغام شده و در غیر این صورت٬ همه تسلیحات خود را به دولت تحویل داده و به یک حزب سیاسی غیر مسلح تبدیل شوند. عبدالمهدی دو ماه برای پیاده سازی کامل این فرمان مهلت داد. اما این فرمان تا کنون هنوز پیاده نشده است. نخست وزیر سابق حیدر عبادی نیز تلاش مشابهی در سال ۲۰۱۶ انجام داد اما آن نیز به انجام نرسید.

در نقطه مقابل این تلاشها٬ نیروهای وابسته به ایران سعی تمام در گسترش نفوذ خود در ساختار سیاسی و امنیتی و نظامی عراق را دارند.

ابو مهدی مهندس در ۱۳ شهریور جاری اعلام کرد که حشد شعبی اقدام به تاسیس یک واحد نیروی هوایی کرده است. پیش از این نیز گروههایی از حشد شعبی تلاش در دستیابی به موشکهای کوتاهبرد و میانبرد داشته و گزارشهایی از ذخیره تعداد قابل توجهی از این مهمات در مناطق مختلف عراق منتشر شده است. در واقع حملات هوایی اخیر علیه این پادگانها ناظر به هدف قرار دادن این نوع مهمات پیشرفته بوده است.

مهندس پیش از این در بیانیه ای اسرائیل را متهم به انجام حملات علیه پایگاههای حشد شعبی کرده و آمریکا را نیز به همکاری با اسرائیل در این زمینه متهم کرده بود. رئیس هیئت حشد شعبی٬ فالح فیاض بلافاصله ادعاهای مهندس را نظر شخصی وی خوانده و اعلام کرد که موضع رسمی حشد شعبی هنوز اعلام نشده است.

این رخداد که در موارد متعدد دیگر هم رخ داده بود نشان از عدم انسجام و هماهنگی این نیروها و دشواری کنترل آنها است.

نصر شمری سخنگوی گروه نُجَباء در خلال سغر اخیرش در مرداد ماه به ایران اعلام کرد که گروه وی آمادگی ساقط کردن هر حکومتی در عراق که بر خلاف منافع ایران حرکت میکند را دارد. این نوع مواضع وفادارانه نسبت به ایران در تقابل با شرط اساسی یک نیروی نظامی ملی که داشتن وفادارای مطلق به کشور خود است قرار دارد.

از این رو٬ نیروهای سیاسی و دینی و ملی متعددی در دوره اخیر به افزایش فشارهای خود علیه حشد شعبی جهت ادغام کامل در نیروهای رسمی عراقی و حذف هر گونه ارتباط با جهات خارجی پرداخته و به شکل علنی از ضرورت این امر یاد میکنند.

آیت الله سیستانی از برجسته ترین افراد این گروه است که از آغاز تا کنون هرگز نام حشد شعبی را استفاده نکرده و تنها عنوان داوطلبان را برای افراد این مجموعه استفاده میکند که نشان از تمایلش در ادغام این گروه با نیروهای رسمی و نه استمرار به شکل یک نیروی مستقل دارد. مقتدی صدر رهبر جریان صدریها نیز از شبه نظامیان وابسته به ایران با عنوان میلیشیاهای بد کردار یاد کرده و آنها را در مناسبتهای مختلف مورد نقد قرار داده است. مواضع مشابهی از عمار حکیم رهبر جریان حکمت و حیدر عبادی نخست وزیر سابق نیز وجود دارد.

علاوه بر اینها همه٬ فضای عمومی جامعه نیز همبستگی اجتماعی با گروههای نزدیک به ایران را نشان نمیدهد و به عکس سطح انتقادات علیه این گروهها رو به افزایش است.

با این همه٬ شرایط کنونی نشان از آن دارد که غلبه بر چالش حشد شعبی که تنها از طریق ادغام کامل آن در نیروهای امنیتی رسمی دولت عراق قابل تحقق است٬ امری آسان نبوده و در کوتاه مدت قابل تحقق نیست؛ هر چند جریان کلی امور به سمت محدود شدن بیشتر آنها چه از جهت سیاسی و چه از جهت اجتماعی است.