آیا رفراندم کردستان در تحقق اهدافش موفق بوده است؟

جلال طالبانی رئیس جمهور سابق عراق که هفته پیش از دنیا رفت، در مصاحبه مشهوری درباره استقلال کردستان عراق گفته بود که "کردها همانند همه ملتهای جهان حق تعیین سرنوشت خود را دارند، اما آیا شرایط تاریخی منطقه که هم‌چنان پا برجاست، امکان تشکیل کردستان مستقل را می‌دهد؟ پاسخ من به این پرسش، منفی است. تجربه نشان داده است که کردستان مستقل امری ناممکن است. بنابراین چرا مبارزات خود را به مسیری بیهوده ببریم؟ به جای آن باید تلاش‌هایمان را بر تحقیق حقوق قومیت کردی در چارچوب عراق واحد فدرالی تمرکز کنیم."

تجربه اجرای رفراندم اخیر دلیل دیگری بر درستی نظر طالبانی بود. این رفراندم نه تنها در تحقق استقلال کردستان سهم مثبتی ایفا نکرد، بلکه حتی نتوانست وفاقی ملی بین کردها و یا همبستگی منطقه‌ای و بین‌الملی با آنها در این مسیر ایجاد کند. این رفراندم به روشنی ناممکن بودن تحقق کردستان مستقل در شرایط فعلی را نمایان ساخت.

در واقع تهدید به اجرای رفراندم برگ برنده حکومت محلی اقلیم کردستان در مذاکراتش با بغداد بود که اجرای آن به خنثی شدن آن انجامید و معادله چانه‌زنی را معکوس کرد. تا پیش از اجرای رفراندم، همه نیروهای داخلی و منطقه‌ای و بین‌المللی با اصرار زیاد از حکومت محلی اقلیم کردستان درخواست الغای اجرای رفراندم را داشته و در برابر آمادگی خود را در مشارکت و مساعدت در حل مشکلات داخلی کردستان و اختلافاتش با بغداد اعلام می‌کردند. حکومت اقلیم در آن دوره می‌توانست با الغا یا حتی به تعلیق در آوردن رفراندم به خواسته‌های زیادی در منازعاتش با بغداد دست یابد. اما اصرار بر اجرای رفراندم، به ایجاد اجماع منطقه‌ای و برخی از کشورهای جهان علیه این اقدام و به رسمیت نشناختن آن و حمایت از بغداد در حفظ تمامیت ارضی عراق انجامید.

بیشتر بخوانید:

اجماع پیش‌گفته به تقویت موضع بغداد انجامیده و به اتخاذ مجموعه‌ای از اقدامات علیه کردستان منتهی شد. نخست وزیر عراق حیدر عبادی به استناد اختیارات قانونی تعیین شده در قانون اساسی، درخواست واگذاری فرودگاه‌های بین‌المللی اقلیم کردستان و مرزهای خارجی آن با کشورهای همسایه به بغداد شد. در پی ممانعت حکومت اقلیم از اجرای درخواست عبادی، وی پروازهای خارجی به فرودگاه‌های کردستان را متوقف کرد و با اجرای هماهنگی‌هایی با ایران و ترکیه در صدد در دست گرفتن کنترل مرزهای خارجی کردستان بوده و نیز از برنامه‌ریزی برای افتتاح معبر جدیدی بین عراق و ترکیه خبر داده شد که امکان دادوستد مستقیم بین بغداد با ترکیه از طریق تلعفر به فیشخابور در مرز کردستان با سوریه و واقع در ۵ کیلومتری مرز ترکیه را فراهم می‌آورد.

عبادی پیش از اجرای رفراندم به مسؤولان اقلیم اخطار داده بود که اجرای رفراندم به از دست رفتن امتیازات فراوانی می‌شود که اقلیم در طول سالیان اخیر به دست آورده است. اکنون به نظر می‌رسد که وی با پشتیبانی اجماع بین‌المللی علیه استقلال کردستان، در صدد وادار کردن اقلیم به عقب‌نشینی از امتیازات غیر قانونی‌اش و پایبندی به قانون اساسی و سازوکارهای قانونی در حل اختلافات بین بغداد و اربیل است.

عبادی در اولین واکنش به اجرای رفراندم، در پارلمان عراق حاضر شد و خطاب به مسؤولان اقلیم کردستان گفت: "شما شریک قدرت در بغداد هستید، بنابراین بغداد نیز باید شریک شما در کردستان باشد. معادله قدرت باید این گونه تعریف شود." وی در عین حال تأکید کرد که تنها با پشتیبانی قانون اساسی و سازکارهای قانونی به مقابله با حکومت اقلیم خواهد پرداخت و دست به خشونت نخواهد زد.

در همین راستا، آیت‌الله سیستانی نیز به بازگشت به قانون اساسی و دادگاه فدرال به عنوان مرجع حل اختلافات بین بغداد و اربیل توصیه کرد و همه اطراف را از انجام هر گونه اقدام تنش‌زا پرهیز داد.

دیدگاه و اقدامات ترکیه و ایران نیز حاکی از همراهی کامل آنها با بغداد در مقابله با استقلال کردستان است. بغداد در خلال روزهای گذشته، مانور نظامی مشترکی با هر یک از ایران و ترکیه در مرزهای آنها با کردستان عراق اجرا کرد و سفرهای متعددی از جمله سفر اردوغان به تهران با هدف ایجاد هماهنگی مشترک در اقدام علیه جدایی‌طلبی کردستان صورت گرفت.

واکنش‌های داخلی و منطقه‌ای و بین‌المللی علیه اجرای رفراندم به ایجاد شکاف در جبهه سیاسی احزاب کردستان انجامید. حزب گوران از اقدامات عبادی حمایت کرد و آنها را اقداماتی ملی‌گرایانه توصیف کرده و عبادی را مرد دولت خواند که در برابر زیاده‌خواهی‌های مسؤولان اقلیم ایستاده و در عین حال در اقدامات خود از مجازات شهروندان عادی پرهیز جدی داشته است. سروة عبد الواحد، عضو ارشد گوران نیز از عبادی خواست که جلوی فساد اداری در کردستان که ناشی از نفوذ شرکتهای وابسته با خانواده بارزانی است را بگیرد.

هیرو ابراهیم همسر جلال طالبانی و عضو ارشد اتحاد میهنی کردستان نیز بارزانی را نسبت به بی‌توجهی به درخواست‌های بین‌المللی و منطقه‌ای در به عقب انداختن رفراندم انتقاد کرده و مسؤولیت بحران کنونی را به عهده وی دانست.

این در حالی است که بارزانی نرمش قابل توجهی تا کنون از خود نشان نداده و بلکه با تاسیس مجلس رهبری کردستان که تحت نفوذ خود وی است زمینه انتقادات وسیعتری در بین احزاب سیاسی کرد فراهم آورد. اتحاد میهنی و گوران و حزب اسلامی به همراه گروه‌های سیاسی دیگر این اقدام بارزانی را تلاشی در مسیر تحکیم دیکتاتوری خواندند.

صحنه سیاسی پس از رفراندم در کردستان به روشنی مؤید این نظریه است که رفراندم اساسا با هدف جدایی از عراق صورت نگرفت؛ بلکه بارزانی در صدد استفاده از فضای شورانگیز رفراندم برای تحکیم قدرت سیاسی خود بود. رفراندم می‌توانست به تقویت موقعیت وی بیانجامد؛ او که دوره قانونی ریاستش در حدود سه سال پیش منقضی شده و هم‌چنان از کناره‌گیری از قدرت امتناع می‌کند و به علاوه با تعطیلی پارلمان کردستان از حدود دو سال پیش و منع ورود رئیس پارلمان به اربیل، حکومت اقلیم را دچار بحران مشروعیت کرده است.

از این رو عقب‌نشینی از رفراندم که پیش‌شرط بغداد برای مذاکره با اقلیم برای حل مشکلات بینابین است نوعی خودکشی سیاسی برای بارزانی به شمار می‌رود. از سوی دیگر گویا سکوت یا همراهی محدود برخی از رقبای حزب بارزانی مانند اتحاد میهنی در خصوص اجرای رفراندم تلاشی برای ایجاد فشار علیه بارزانی و زمینه‌سازی برای حذف وی یا محدود کردن نفوذش در حکومت اقلیم بوده است. از این روی عمده انتقادات آنها پس از اجرای رفراندم علنی شد.

در این بین، به نظر می رسد مشغولیت ذهنی شهروندان کردستان بیش از آن که احساسات ملی‌گرایانه و تمایلات جدایی‌طلبانه باشد، حل مشکلات اقتصادی جاری و امور معیشتی‌شان است. این امر می‌تواند برگ برنده‌ای برای احزاب معارض بارزانی و نیز بغداد فراهم آورد تا با ایجاد راه‌حل‌های قانونی، جایگزین مطمئن و قابل اعتمادی برای شهروندان کردستان در حل مشکلات روزمره‌شان فراهم کرده و به تدریج موضوع رفراندم به فراموشی سپرده شود.

اهمیت این مسأله به ویژه در تحلیل نتایج رفراندم اخیر روشن می‌شود. در این رفراندم ۲۸ در صد واجدان شرایط از مشارکت در آن خودداری کردند. به علاوه میانگین مشارکت در برخی شهرها مانند سلیمانیه که دومین شهر بزرگ کردستان عراق پس از اربیل است، از ۵۵ در صد تجاوز نکرد. در شهر حلبچه که از بمباران شیمیایی صدام علیه مردم آن در تبلیغات حامیان رفراندم در سطح وسیعی استفاده سیاسی شد، تنها ۵۵ در صد از واجدان شرایط شرکت کردند که ۲۲ در صد از آنها پاسخ منفی به استقلال دادند.

بنابراین به نظر می‌رسد که اقدامات آرام و قانونی عبادی در صورت استمرار و همراهی با توافقات سیاسی بین بغداد و احزاب معارض کرد و نیز بین بغداد و ایران و ترکیه، زمینه عقب‌نشینی بارزانی و محدودشدن نفوذ وی در اقلیم را می‌تواند فراهم آورد.