چانه‌زنی با علما و امنیتی‌ها؛ درباره عباس صالحی، وزیر ارشاد

معرفی عباس صالحی به عنوان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی از سوی حسن روحانی، رئیس جمهوری ایران، به مجلس این کشور، با استقبال برخی و انتقاد عده‌ای دیگر مواجه شد.

شخصیت‌ها و رسانه‌های طرفدار این پیشنهاد، معتقدند که عباس صالحی در مقایسه با چند وزیر پیشین ارشاد، به ویژه رضا صالحی امیری، آخرین وزیر، سابقه‌ای غیرامنیتی دارد.

به عنوان نمونه، عبدالجواد موسوی، روزنامه‌نگار، پس از معرفی عباس صالحی به عنوان وزیر پیشنهادی ارشاد، در یادداشتی در روزنامه تماشاگران امروز نوشت: "شاید مهمترین ویژگی آقای صالحی این باشد که سنجاق شده به فرهنگ نیست. از دل فرهنگ آمده، کارنامه مشخصی دارد و مثل برخی از وزرای پیشین قرار نیست برای اثبات فرهنگی بودن ایشان یک رزومه فرهنگی بتراشیم."

همچنین برخی از مدافعان صالحی، یادداشت او در ۲۳ تیر ۱۳۹۲ در روزنامه خراسان را یادآور می‌شوند که در آن به نصب دستگاه شنود در دفتر کار علی مطهری، نماینده مجلس ایران اعتراض شده بود.

درباره عملکرد عباس صالحی طی چهارسال گذشته در سمت معاونت فرهنگی وزارت ارشاد نیز اظهارنظرهایی شده است.

فرهاد تیمورزاده، مدیر انتشارات تیمورزاده، در گفت‌وگو با خبرگزاری کار ایران، ایلنا، در این باره گفت که صالحی در این چهار سال "رفتار متشخصی" داشته و در "واگذاری امور به صنف و تشکل‌ها" تلاش کرده است.

تیمورزاده همچنین استفاده از "ادبیات مناسب" و "مشورت" با اهالی فرهنگ را از دیگر ویژگی‌های وزیر پیشنهادی ارشاد خواند و گفت که "صالحی توانست نگرانی‌های تصمیم‌گیران مختلف فرهنگی چه حکومتی و چه امنیتی را نسبت به کتاب مدیریت و مرتفع کند."

همچنین خبرگزاری دانشجویان ایران، ایسنا، در اقدامی نادر، پیش از رأی‌گیری نمایندگان مجلس درباره عباس صالحی، با او درباره "چالش‌های پیش‌رو" گفت‌وگو کرد و کارنامه او را "به‌نسبت موفق" و خودش را "شخصیت محبوب" خواند.

در اواخر خرداد گذشته نیز، زمانی که خبر احتمال پایان حضور عباس صالحی در وزارت ارشاد دهان به دهان می‌چرخید، ۳۶۰ مدیر نشر، کتابفروش و توزیع‌کننده‌ کتاب در حمایت از ادامه‌ فعالیت صالحی در وزارت ارشاد به رضا صالحی امیری، وزیر ارشاد نامه نوشتند و تأکید کردند که طی چند سال گذشته، "به میزان زیادی از تنش‌های حاکم بر فضای نشر کتاب در کشور کاسته شده است".

امضا‌کنندگان این نامه "کاهش اعمال سلیقه‌ها در حوزه‌ ممیزی کتاب، باور توانمندی فعالان عرصه‌ نشر به حل و فصل مشکلات‌شان، همراهی در واسپاری امور نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران به صنف، کاهش زمان صدور مجوز کتاب و اتخاذ شیوه‌های صحیح‌تر توزیع یارانه‌ها" را "نمونه‌هایی از رویکرد مثبت" عباس صالحی طی چهار سال گذشته برشمردند.

اما در مقابل، افراد و گروه‌هایی نیز از پیشنهاد عباس صالحی به عنوان وزیر ارشاد دولت دوازدهم انتقاد می‌کنند و آن را "گردش به راست" در این وزارتخانه می‌دانند.

نشریه سازندگی، ارگان رسمی حزب کارگزاران سازندگی، در مطلبی با عنوان "دولت تثبیت شد"، وزرای پیشنهادی از جمله عباس صالحی را نه تنها تغییر "متناسب با رای و بدنه اجتماعی روحانی در انتخابات" ندانسته، بلکه در جهت سیاست‌های "اصولگرایان معتدل" توصیف کرده است.

محمد آقازاده، روزنامه‌نگار، نیز در توییتر درباره "معنای انتخاب" عباس صالحی به عنوان وزیر پیشنهادی ارشاد نوشت: "روزهای حذف، سکوت، انفعال و عقب‌نشینی برای اهالی هنر، اندیشه و رسانه، البته با چاشنی اخلاق و ادب."

هرمز همایون‌پور، مترجم، نیز پس از معرفی عباس صالحی به عنوان وزیر پیشنهادی ارشاد، در گفت‌وگو با خبرگزاری دانشجویان ایران، ایسنا، از توزیع یارانه‌ها از سوی وزارت ارشاد انتقاد کرد و بدون ذکر نام صالحی، گفت که "کمیسیون فعلی خرید کتاب ارشاد گزینشی عمل می‌کند و تا به حال از برخی ناشران معتبر حتی یک کتاب هم خریداری نکرده است."

صالحی، یک "روحانی کت‌وشلواری"

عباس صالحی، مثل دیگر وزرای پیشنهادی، سوابق تحصیلی و حرفه‌ای و همچنین نظرات و برنامه‌های خود برای وزارتخانه فرهنگ و ارشاد اسلامی را در پایگاه اطلاع‌رسانی دولت منتشر کرد.

صالحی سال ۱۳۴۳ در مشهد به دنیا آمده و بیشتر زندگی خود را در این شهر و همچنین قم، دیگر شهر مذهبی ایران گذرانده است.

او گرچه فارغ‌التحصیل مقطع دکتری در رشته کلام اسلامی از دانشگاه قم است، اما سوابق حوزوی‌اش چه در مشهد و چه در قم، بر تحصیلات دانشگاهی غلبه دارد.

چهار سال پیش، زمانی که علی جنتی، وزیر وقت ارشاد قرار بود معاون فرهنگی منصوب کند، گفته بود که درصدد است شخصی "روحانی" را برای این منصب انتخاب کند.

همچنین مهرماه سال گذشته، زمانی که علی جنتی از وزارت کناره‌گیری کرد و عباس صالحی سرپرست وزارت ارشاد شد، خبرگزاری دانشگاه آزاد، آنا، در توصیف صالحی نوشت که او یک "روحانی کت‌وشلوارپوش" است.

این برای اولین بار نیست که یک روحانی زمام امور وزارت ارشاد را در دست می‌گیرد. پیشتر روحانیانی چون عبدالمجید معادیخواه و محمد خاتمی نیز وزیر ارشاد شده بودند. علاوه بر این، عباس صالحی همچون علی لاریجانی و محمد خاتمی، وزرای پیشین ارشاد، فرزند یک روحانی است.

اما از نظر سیاسی، فهرست فعالیت‌های وزیر پیشنهادی ارشاد نشان می‌دهد که او هم به آیت‌الله علی خامنه‌ای و هم به اکبر هاشمی رفسنجانی نزدیک بوده است.

انتصاب در هیأت مدیره و هیأت امنای دفتر تبلیغات اسلامی از سوی رهبر جمهوری اسلامی، از ۲۰ سال پیش تاکنون، نشان از اعتمادی است که آیت‌الله خامنه‌ای به او دارد. صالحی چندی پیش نیز در سالگرد ترور آیت‌الله خامنه‌ای، او را "ذخیره الهی" خواند.

همچنین همکاری در نگارش تفسیر راهنما، ابتکار هاشمی رفسنجانی، نمونه‌ای از نزدیکی عباس صالحی به رئیس پیشین مجمع تشخیص مصلحت نظام است.

عباس صالحی در همان ابتدای فعالیت خود در وزارت ارشاد خبر داد که کتاب "هاشمی در سال ۸۸" مجوز نشر را دریافت کرد. این کتاب که گزارش مواضع هاشمی در سال ۸۸ است، در دولت قبل دو سال و نیم توقیف بود.

پس از مرگ هاشمی رفسنجانی نیز عباس صالحی در توییتر خود از عملکرد صدا و سیما انتقاد کرد: "تلویزیون پیاپی تصویر هاشمی رفسنجانی را نشان می‌دهد، دختر نه ساله‌ام می گوید من تا حالا این آقا را در تلویزیون ندیده‌ام، از پاسخ می‌مانم."

اهداف و برنامه‌ها

صرف نظر از "تبیین وضع موجود" و ارائه آمارهای کلی در زمینه "دستاوردهای" وزارت ارشاد در چهار سال گذشته، آنچه در جزوه ارائه شده از سوی وزیر پیشنهادی ارشاد اهمیت دارد، اهداف و برنامه‌های اوست.

از آن جا که برای نگارش این اهداف و برنامه‌ها، منابعی چون "رهنمودهای" رهبر جمهوری اسلامی و "چشم‌انداز بیست ساله کشور و سیاست‌های کلی ابلاغی" آیت‌الله خامنه‌ای استفاده شده، برخی از آنها تکرار برنامه دولت‌های پیشین در حوزه فرهنگ است.

به عنوان نمونه، اولین هدف، یعنی "صیانت و تعالی هویت و سبک زندگی اسلامی-ایرانی"، علاوه بر دوره پیشین، در دوران ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد هم مطرح بود و در آن دوران حتی به برخی از کتاب‌ها و فیلم‌ها برچسب مروج "سبک زندگی غربی در ایران" زده می‌شد.

همچنین بخش دوم برنامه‌های عباس صالحی با عنوان "حمایت و تقویت آفرینش‌های فرهنگی و هنری" تقریبا شبیه برنامه‌های پیشنهادی علی جنتی در چهار سال پیش است که بر "کاهش تصدی‌گری دولت" و "حمایت از نهادهای غیردولتی" تأکید داشت.

صالحی نیز نوشته که باید وابستگی حوزه‌های فرهنگی و هنری به دولت و همچنین خطر سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در عرصه فرهنگ و هنر کاهش یابد؛ البته در این زمینه، دولت یازدهم اقداماتی همچون معافیت مالیاتی کتابفروشان را به اجرا گذاشت.

صالحی همچون جنتی به "استقرار نظام حقوق مالکیت فکری و معنوی" یا همان قانون "کپی‌رایت" اشاره کرده که تحقق آن با توجه به موانع عمده‌ای چون سانسور، همچنان دشوار به نظر می‌رسد.

در نهایت، "ارائه نقش پیشتاز و الهام‌بخش فرهنگی ایران در منطقه و جهان"، سومین هدف عباس صالحی در صورت انتخاب به عنوان وزیر ارشاد عنوان شده است. او در این زمینه مواردی چون "تقویت فعالیت‌های قرآنی"، "توسعه گردشگری مذهبی" و "حمایت از حضور و فعالیت بخش خصوصی در بازارهای جهانی" را پیشنهاد کرده است.

نگاه صالحی به سانسور

سانسور جوهره و فلسفه وجودی وزارت ارشاد در جمهوری اسلامی است و نگاه وزیر ارشاد به آن، مشخص کننده چگونگی اعمال سانسور در عرصه‌های مختلف فرهنگی و هنری است.

عباس صالحی، در آغاز کارش به عنوان معاون فرهنگی وزیر ارشاد در سال ۹۲، علنا از وجود "فهرست سیاه" نویسندگان و ناشران در زمان دولت محمود احمدی نژاد سخن گفت، اما پس از گذشت چهار سال از آن تاریخ، با وجود رضایت نسبی ناشران، قطعا نمی‌توان گفت که دیگر چنین فهرست سیاهی وجود ندارد.

در حالی که دولت قبلی به وعده خود مبنی بر حذف ممیزی پیش از چاپ کتاب عمل نکرد، عباس صالحی، سال گذشته در بازدید از کتابفروشی اسلامیه انتقادها به سانسور کتاب را "سیاسی" خواند و گفت: "در مواردی نه چندان اندک، پاره‌ای از تلقیات سیاسی، منشأ انتقادها به شیوه بررسی کتاب است."

او همچنین در گفت‌وگو با خبرگزاری کار ایران از تشکیل "دادگاه‌های کتاب" سخن گفت و گرچه "دغدغه" اصلی آن را جلوگیری از "تکثیر غیرمجاز در حوزه‌ نشر کتاب" عنوان کرد، اما دقیقا مشخص نیست که تشکیل چنین دادگاهی با چه واکنشی از سوی حقوقدانان مواجه می‌شود و حد و مرز فعالیت این دادگاه‌ها کجاست.

صالحی در تازه‌ترین موضع‌گیری به خبرگزاری دانشجویان ایران، ایسنا، در این زمینه گفت که بر اساس قانون ضوابط نشر شورای عالی انقلاب فرهنگی، مجوز قبل از انتشار، "تکلیف" وزارت ارشاد است.

در حالی که در دولت گذشته، صدور مجوز کتاب به برخی از اداره‌های استانی ارشاد واگذار شد، او اضافه کرد که تلاش برای ایجاد هیات‌های علمی ممیزی نزد برخی از ناشران به نتیجه‌ای نرسید.

گفت‌وگو با نهادهای دینی و امنیتی

علاوه بر حوزه کتاب، صالحی طی چهار سال گذشته درباره سانسور در دیگر حوزه‌های فرهنگی و هنری نیز ابراز نظر کرده است.

به عنوان نمونه، او سه سال پیش در گفت‌وگو با مجله "نقد کتاب کلام فلسفه عرفان" درباره "موافقان و مخالفان فلسفه در حوزه مشهد" گفت: "آنچه می‌تواند نگران کننده باشد این است که این اختلافات و تفاوت دیدگاه‌ها به تکفیر و تفسیق بینجامد".

همچنین آذرماه سال گذشته، صالحی در واکنش به محدودیت برگزاری کنسرت موسیقی در مشهد در صفحه توئیتر خود نوشت: "تصویرسازی طالبانی از شهر امام مهربانی، غم انگیزتر از شهادت اوست."

صالحی پیش از دریافت رای اعتماد، در گفت‌وگو با خبرگزاری دانشجویان ایران، ایسنا، قول داد با کسانی که در حیطه‌های فرهنگی دخالت می‌کنند، "چه کنشگران دین و چه نیروهای امنیتی"، گفت‌وگو کند.

همچنین او روز دوشنبه ۲۳ مرداد، با حضور در فراکسیون ورزش مجلس شورای اسلامی گفت: "با توجه به شناختی که از فضای فرهنگ و هنر و حوزه و روحانیت دارم، می‌توان اذعان کرد هم اکنون فضای مناسبی برای گفت‌وگو و ایجاد تفاهم با اصحاب فرهنگ و هنر و حوزه و روحانیت وجود دارد تا بتوان به آشتی فرهنگی دست یافت."

علی مطهری، نایب رئیس مجلس نیز در همین روز درباره معرفی صالحی به عنوان وزیر پیشنهادی ارشاد گفت: "در واقع از آنجا که علما نسبت به آقای صالحی شناخت دارند قدرت چانه‌زنی برای حل چالش‌های حوزه فرهنگی همچون مشکلات موسیقی و سینما و ... دارد و می‌توان به کاهش تنش‌ها امید داشت."

با این حال هنوز نمی‌توان تخمین زد که توان چانه‌زنی او با نهادهای قدرت و مذهب در زمینه‌های حساس هنری چه میزان است.

اما او به گفته خودش به خوبی واقف است که در چه شرایطی داوطلب وزارت ارشاد شده و شاید هم حدس زده که ممکن است مثل برخی دیگر از وزرای پیشین ارشاد، عمر وزارت او کوتاه‌تر از یک دوره چهارساله باشد: "به نظرم آمد که این مسیر را اضطرارا ادامه دهیم."