BBCPersian.com

درست در روزهایی که غوغای فیلم‌ 'ضد اسلامی' فتنه در هلند، رسانه‌های جهان و دولتمردان کشورهای گوناگون را به‌خود مشغول داشته و موجب تحریک احساسات دینی مسلمانان شده است، در کشورهای آلمانی‌زبان، بی‌هیچ جار و جنجالی، کتابی با گزینه‌ای از آیات قرآن به‌منظور آشنایی کودکان و بزرگسالان با کتاب دینی مسلمانان و شناخت ابتدایی از اسلام منتشر شده است.

هنوز ماجرای انتشار کاریکاتورهای توهین‌‌آمیز پیامبر اسلام در دانمارک که با اعتراض و تظاهرات مسلمانان در گوشه و کنار جهان مواجهه شد، فروکش نکرده است که تهیه فیلمی در هلند و پخش بخشی از آن در اینترنت، امکان بروز بحران میان یکی دیگر از کشورهای عضو اتحادیه اروپا و کشورهای اسلامی را تشدید کرده است، تا جایی که دبیر کل سازمان ملل متحد نیز پخش این فیلم را به‌شدت محکوم کرد و نگرانی خود را از عکس‌العمل‌های احتمالی ابراز داشته است.

فیلم فتنه که توسط یک نماینده راستگرای پارلمان هلند تهیه شده، به‌لحاظ هنری بی‌ارزش و فاقد نگاهی تاریخی به دین اسلام و مسلمانان است و هیچ زمینه‌ای را برای گفت‌وگویی انتقادی و سازنده میان پیروان ادیان ابراهمیی فراهم نمی‌آورد و به‌گفته نخست‌وزیر هلند "هیچ هدفی را جز توهین به اعتقادات گروهی از مردم دنبال نمی‌کند".

این فیلم تحریک‌کننده، با آمیختن صحنه‌هایی از عملیات تروریستی و انفجارهای خونین با آیات قرآنی و نشان دادن تصاویری از صفحات کتاب مقدس مسلمانان، این شبهه را می‌تواند در اذهان بسیاری از اروپائیان که از دیانت اسلام و تاریخ سرزمین‌های اسلامی شناخت کافی ندارند بوجود آورد که اسلام و مسلمانی با ترور و خشونت یکی است.

این در حالی است که از میان بیش از یک میلیارد و سیصد میلیون نفر مسلمان در جهان، تنها اقلیتی بسیار کوچک با سوءاستفاده از نام اسلام اهداف سیاسی خاصی را دنبال می‌کنند و یا با اقدامات خشونت‌آمیز و ترور سبب بدنامی خیل عظیم مسلمانانی شده‌اند که در کنار پیروان ادیان دیگر زندگی مسالمت‌آمیزی دارند.

البته این تحریکات مختص راست‌گرایان هلندی نیست، بلکه در آلمان و انگلیس و فرانسه نیز اقلیتی کوچک که بیشترشان در زمره گروه‌های راستگرا و نئونازی به‌شمار می‌آیند، با چنین اقداماتی نه تنها فضایی مسموم و متشنج در کشورهای اروپایی می‌توانند بوجود آورند، بلکه سبب تحریک اسلامگرایان افراطی نیز می‌شوند و زمینه تشدید حرکت‌های خشونت‌آمیز گروه‌های بنیادگرای مذهبی را فراهم می‌آورند که در پی بهانه‌ای برای گسترش عملیات تروریستی هستند.

در واقع چنین به ‌نظر می‌رسد که اکنون دو گروه تندرو و افراط‌گرا در جهان، یکی با تحریک احساسات و ایجاد ترس در دل شهروندان اروپایی و دیگری با ترور و دست‌آویز قرار دادن اعتقادات مذهبی، گر چه به‌ظاهر در تعارض با یکدیگر قرار دارند، ولی در اساس با رویکرد خشونت‌آمیز خود، مکملِ هم و دو روی یک سکه اند.

شواهد نشان می‌دهد که هدف اصلی گروه‌های افراطی، اعم از راست‌گرا، چپ‌گرا، نئونازی یا بنیادگرایان مذهبی، پیش از هر چیز جلب جوانان در کشورهای مختلف است. در سال‌‌های اخیر رشد نرخ بیکاری و افزایش شمار جوانان بیکار، این بهانه را به‌دست راست‌گرایان افراطی داده است تا برای تحریک و جلب جوانان به‌منظور پیشبرد اهداف سیاسی خود، گسترش بیکاری و علت دیگر نابسامانی‌های اقتصادی و اجتماعی را در "هجوم و افزایش مهاجران" به‌خصوص مهاجران مسلمان خلاصه کنند.

از سوی دیگر نسلی تازه از مهاجران کشورهای آسیایی و آفریقایی نیز بخاطر شرایط اجتماعی به‌حاشیه رانده می‌شوند و از این‌روبا خطر افتادن در دام بنیادگرایان مذهبی مواجهه‌اند.

تاکنون چنین بوده است که دولتمردان کشورهای اروپایی برای برون‌رفت از این بحرانِ عمیق، بیشتر با سطحی‌نگری و توسل به اقدامات موقتی کوشیده‌اند با این مسئله پیچیده مواجهه شوند و کمتر در پی یافتن راهکارهای‌ اساسی و بنیادی برای حل این معضل اجتماعی بوده‌اند.

در چنین وضعیتی که تحریکات و اقدامات افراطی این گروه‌های، هر روز می‌تواند آشوبی تازه به‌پا کند و بحرانی جدید بیافریند، هر تلاشی کوچک به‌منظور ایجاد تفاهم میان مردمان سرزمین‌های مختلف با فرهنگ‌ها و باورهای دینی گوناگون را باید به‌فال نیک گرفت.

چنین گام‌های فرهنگی و بنیادین می‌تواند به‌همزیستی مسالمت‌آمیز و رفع بسیاری از مسایل مربوط به آن در کشورهای اروپایی که دارای اقلیتی از مهاجران مسلمانند کمک کند. خاصه آنکه نسل دوم مهاجران که اغلب در سرزمین‌های اروپایی به‌دنیا آمده‌اند، هویت خود را از دو فرهنگ گوناگون – فرهنگ سرزمین پدری و فرهنگ زادگاهشان – کسب می‌کنند. از این رو هر تلاشی برای جدا کردن آنان از هر کدام از این فرهنگ‌ها یا سعی به‌حاشیه راندن آنان، ناخشنودی و واکنش‌های منفی این نسل را در پی دارد که گاه، چنانکه در شورش جوانان در برخی شهرهای فرانسه شاهد بودیم، می‌تواند حتی به‌بروز خشونت‌های گسترده منتهی شود.

یکی از کوشش‌های اساسی در راه ایجاد تفاهم میان ملیت‌های مختلف با فرهنگ‌های متفاوت و نیز گفتگو میان پیروان ادیان گوناگون، آشنایی کودکان و نوجوانان با فرهنگ و سنن و باورهای دینی مردمان سرزمین‌های دیگر است؛ تا از این طریق از همان ابتدا حس همزیستی مسالمت‌آمیز در کنار "دیگری" در آنان تقویت شود.

به‌تازگی در سرزمین‌های آلمانی‌زبان کتابی منتشر شده است که می‌توان از آن به‌عنوان گامی هر چند کوچک برای درک و دریافت اسلام و تفاهم با مسلمانان نام بُرد.

عنوان کتاب "قرآن برای کودکان و بزرگسالان" است. "لمیه قدور"، کارشناس علوم تربیتی و مدرس تعلیمات دینی اسلام در دانشگاه مونستر آلمان و "رابعه مولر"، کارشناس علوم تربیتی و اسلام‌شناس، با گردآوری و گزینش آیاتی از قرآن، کتابی فراهم آورده‌اند که می‌تواند هم برای درس تعلیمات دینی فرزندان مهاجران مسلمان و هم برای آشنایی نوجوانان ادیان دیگر از اسلام از آن بهره گرفت.

لمیه قدور، مدرس ۲۹ ساله‌ای که خود فرزند مهاجری سوری است در آلمان زاده شده و گذشته از تجارب خود در دوران تحصیل، بخاطر رشته تخصصی خود، با مسایل آموزشی نسل تازه مهاجران مسلمان در کشورهای اروپایی آشناست.

او و سه خواهرش در خانواده‌ای مسلمان و با تربیتی مذهبی رشد کرده‌اند. لمیه قدور از همان دوران کودکی با کتاب مقدس مسلمانان مألوف بوده و حتی از همان اوان کودکی آیاتی از قرآن را حفظ کرده است. خانم رابعه مولر، همکار او در ترجمه و تدوین این کتاب نیز که ملیت آلمانی دارد، با مشکلات شهروندان مسیحی آلمانی در تفاهم با سایر ادیان آشنایی دارد. او که از مسیحیت به دین اسلام گرویده، مدیر "انستیتوی تعلیمات بین‌الادیان" در شهر کلن است.

البته هر دو نویسنده مسلمان این کتاب معتقدند که دین امری شخصی است و هدفشان در درجه اول فراهم آوردن متنی است آموزشی بر اساس نص صریح قرآن که کودکان و نوجوانان مسلمان در کشورهای آلمانی‌زبان بتوانند از طریق آن با چهره انسانی و صلح‌دوستانه اسلام آشنا شوند.

افزون بر این پیروان ادیان دیگر نیز که به‌خصوص در چند دهه گذشته به دلیل تندروی‌ها و خشونت‌گرایی‌های گروه‌های بنیادگرا، تصویری خشن و خون‌آلود از اسلام برای خود تجسم می‌کنند، با جوهره اسلام که در واقع تفاوتی اساسی با ادیانی چون یهودیت و مسیحیت ندارد، آشنا کنند.

این دو کارشناس آموزشی در تدوین و تنظیم کتاب "قرآن برای کودکان و بزرگسالان" دست به‌نوآوری و ابتکاری تازه زده‌اند. آنان نسبت به‌نیاز نوجوانان مسلمانی که در کشورهای آلمانی‌زبان متولد شده‌اند و نیز با در نظر داشتن مسایلی که ذهن آنان را به‌خود مشغول می‌دارد، کتاب را به‌بخش‌هایی گوناگون تقسیم کرده‌اند.

عناوین بخش‌های کتاب به‌گونه‌ای است که نه تنها شهروندان آلمانی و پیروان ادیان دیگر را به مطالعه کتاب ترغیب می‌کند، بلکه آنان می‌تواند پرسش‌های اساسی خود را نیز درباره مسایلی چون "جایگاه زنان در اسلام"، "رابطه مسلمانان با پیروان ادیان دیگر"، "جایگاه موسی و مسیح و مریم در قرآن" و جز اینها را در این کتاب بیابند.

نه تنها موضوع بلکه تمام مضامین این بخش‌ها مستقیماً از آیات قرآن گرفته شده و به‌صورتی ساده به‌زبان آلمانی ترجمه شده است. به‌این ترتیب که نویسندگان کتاب آیاتی را که به‌موضوع هر بخش نسبت مستقیم داشته برگزیده و به‌طور منطقی در کنار هم قرار داده‌اند. در پایان هر بخش نیز توضیحاتی برای درک بهتر به‌آن افزوده‌اند.

صفحات این کتاب نه تنها به‌صورتی زیبا و چشمگیر طراحی شده و متن آیات قرآنی به‌خط عربی در کنار ترجمه آلمانی آنها قرار گرفته، بلکه بیست و یک نقاشی‌ و مینیاتور نیز که اغلب آنها کار نقاشان ایرانی است در جای جای کتاب به‌چاپ رسیده است. از میان نقاشی‌های کتاب، چند تصویر بیشتر جلب توجه می‌کند.

یکی تصویری است از قرن ۱۳ میلادی که یک مسلمان را با یک مسیحی در زیر خیمه‌ای در حال بازی شطرنج نشان می‌دهد. در نقاشی دیگر که آن هم متعلق به سده ۱۳ میلادی است، دو نفر، یکی مسیحی و یکی مسلمان، در حال نواختن موسیقی‌اند. این دو نقاشی از "دوران درخشان" زمامداری مسلمانان در اندلس اسپانیا به‌یادگار مانده است که پیروان سه دین ابراهیمی – یهودیان و مسیحیان و مسلمانان - بیش از هفت قرن در کنار هم همزیستی مسالمت‌آمیز داشتند و در شکوفایی فرهنگ و هنر و دانش‌های گوناگون سهیم بودند.

از این دوران به‌عنوان "اعجاز اندلس" یاد می‌شود. در همین دوران بود که نخستین دارالترجمه در شهر طلیطله (تولدو) تأسیس شد و در سده‌های ۱۲ و ۱۳ میلادی بخش عظیمی از دانش و فلسفه و ادبیات یونان باستان ترجمه و بعدها به اروپای غربی انتقال یافت.

شگفت آنکه در نقاشی دیگر در این کتاب، عیسای مسیح سوار بر خر و محمد بن‌عبدالله سوار بر شتری در حالی به‌تصور کشیده شده‌اند که چهره هر دو به‌صورت کامل نقاشی شده است. می‌دانیم که در سنت شمایل‌نگاری مذهبی در اسلام، نقاشی چهره کامل پیامبر اسلام مرسوم نیست. این تابلو متعلق به‌قرن هجده میلادی و کار هنرمندی ایرانی است.

دولت آلمان پس از سال‌ها بحث و گفت‌وگو با نهاد‌های مختلف دولتی و سازمان‌های غیر دولتی سرانجام به‌این نتیجه رسیده است که تعلیمات دینی و تدریس قرآن را برای دانش‌آموزان آلمانی مسلمان، به‌طور رسمی به‌دروس مدارس بیفزاید.

ولفگانگ شویبله، وزیر کشور آلمان، که پیشتر یکی از مخالفان این طرح بود، اکنون به‌جمع موافقان آن پیوسته است. البته در یک دو ایالت آلمان چند سالی است که تعلیمات دینی در مدارس به‌طور رسمی تدریس می‌شود.

تاکنون چنین بود که نسل اول مهاجران مسلمان در آلمان (اکثراً مهاجران اهل ترکیه) که معلومات دینی خود را در سرزمین پدری‌شان کسب کرده بودند، اغلب فرزندان خود را در آلمان برای فراگرفتن قرآن و سنن مذهبی به "مکتب‌خانه‌های درس قرآن" می‌فرستادند. اما دولت آلمان بر این مکتب‌خانه‌ها که به‌صورت سنتی توسط امامان جمعه مساجد اداره می‌شود، هیچ‌گونه نظارتی ندارد در صورتی که با برگزاری کلاس‌های درس تعلیمات دینی برای مسلمانان در مدارس، دولت هم می‌تواند آموزگاران را آموزش دهد و کتاب‌های درسی را مطابق دروس دیگر برگزیند و هم بر شیوه آموزش نظارت داشته باشد.

افزون بر اینها، لمیه قدور بر این باور است که مکتب‌های سنتی نمی‌تواند جای تعلیمات دینی را بگیرد. گذشته از این، برخی از مکتب‌خانه‌های قرآنی به مکانی برای رفت و آمد گروه‌های تندرو مذهبی تبدیل شده بود و همواره احتمال سوءاستفاده‌های سیاسی از احساسات دینی دانش‌آموزان وجود داشت. خطر جلب نوجوانان مسلمان به‌بنیادگرایان مذهبی و گروه‌های خشونت‌طلب نیز یکی از دلایلی بود که اغلب مخالفان آموزش درس تعلیمات دینی به دانش‌آموزان مسلمان در مدارس دولتی را به طرفدار این طرح تبدیل کرد.

از آنجا که برای رسمی کردن درس تعلیمات دینی لازم است کتاب‌های آموزشی مناسب به زبان آلمانی تألیف و تدوین شود، اینک کتاب‌هایی نظیر "قرآن برای کودکان و بزرگسالان" می‌تواند در شمار کتاب‌های درسی مدارس قرار گیرد.

خدمات