سینا سعدی

این درس گفتارها که از روز چهارم مرداد ماه سال ۸۵ آغاز شده، تاکنون بدون انقطاع ادامه داشته و حرکتی در شناساندن مولانا به مخاطبان امروز است. این درس گفتارها از شبکه چهارم سیما و دیگر رسانه ها نیز پخش می شود تا در گسترش اندیشه های مولانا موثر افتد.

گزارشی فشرده از این درس گفتارها را در اینجا می خوانید. احتمالا برگزاری این درس گفتارها مهم ترین کاری بوده که در طول هشتصدمین سال تولد مولانا در جهت مولوی شناسی در ایران انجام گرفته است.

از آنجا که این درس گفتارها شامل ۱۴ قسمت است و گزارش همه آنها در یک مطلب طولانی خواهد بود، هر قسمت آن را به صورت مستقل می آوریم تا علاقه مندان بتوانند به هر بخش که بیشتر مورد علاقه شان باشد مراجعه کنند.

درس گفتار اول: دریا در پیمانه

	کریم زمانی، عکس: موسسه گسترش اندیشه و عرفان مولان

نخستین درس گفتارها درباره مولانا با عنوان "دریا در پیمانه" برعهده کریم زمانی بود که در شش جلسۀ متوالی به خودشناسی، زیبایی شناسی، دعا و نیایش، زندگی برین، موسیقی و مکتب مولانا پرداخت. بخش هایی از گفته های آقای زمانی را در این جلسات می خوانید:

افراد برجسته، حصارهای زمان و مکان را از پیش روی خود بر می دارند و به آفاق ناپیدای آینده پیوند می خورند. از همین رو کلامشان همیشه تازه و زنده است و برای انسانهای هر عصری پیامی به ارمغان دارند، مولانا نیز این حصارشکنی زمانی و مکانی را اصطلاحاً شکستن شیشه می داند.

اولین شرط برای بقای کلام صدق آن است و سخنان مولانا از روی صدق باطن است، همان زبانی که چوپان و خدا را به تصویر کشید، در هفتاد هزار بیت از اشعارش یک کلمه در مدح شاهان و صاحبان قدرت نیست و کلامش تنها برای دردهای بشری است. او سخنوری نیست که بخواهد برای نام و نان حرف بزند.

شعر مولانا آینۀ شخصیت او و شخصیتش آینۀ شعر اوست. اشعارش مفسر زندگی او و نحوۀ زندگی‌اش مفسر اشعار اوست و تقارن بین یکی بودن این ویژگی ها در اشعار مولانا به وضوح مشخص است.

مثنوی جامع جمیع معارف بشری است و هر اندیشه و مکتبی را در مثنوی می توانید بیابید. مولانا بقایای اندیشه بشری را در هاضمه عارفانه خود هضم کرده و آثاری ارزنده و ماندگار متولد کرده است که در جامعیت محتوایی و موضوعی مثنوی و دیگر آثارش نمایان است.

مولانا خداشناسی و خودشناسی را نزدیک به هم و آسان ترسیم می کند، که اگر خود را بشناسیم، به اعتباری ساده و آسان است و می توانیم خداوند را نزدیک به خود احساس کنیم و بیشتر به درک خداشناسی بپردازیم و اگر بخواهیم می توانیم هر کار ساده ای را مشکل کنیم.

مولانا خویشتن شناسی را در اوایل دفتر دوم مثنوی مطرح می کند که اگر انسان کامل‌تری را الگو و اسوه خود قرار دهیم می توانیم نقاط ضعف و قدرت خود را بشناسیم و از سوی دیگر آینه ای نیاز داریم که بتوانیم شکل باطنی خود را ببینیم، آینه نماد کامل مردی است که انسان می تواند از آن بیاموزد، راهش را انتخاب کند و به سوی کامل تر شدن حرکت کند.

درس گفتار دوم: پارادوکس غزلیات

دومین مجموعه از درس گفتارهای مولانا به "تبیین و توضیح غزلیات شمس" اختصاص داشت که سیروس شمیسا به آن پرداخت. بخش هایی از گفته های او را می خوانید:

در قدیم مولانا را بیشتر با مثنوی می شناختند و دیوان غزلیات چندان مطرح نبود. تا این که استاد بدیع الزمان فروزانفر برای اولین بار چاپی منقح و علمی از غزلیات مولانا ارائه داد سیروس شمیسا

اهل علم در مورد مثنوی اطلاعات بیشتری به دست آورده اند، ولی در رابطه با غزلیات مولانا اطلاعات کمتری وجود دارد. به دلیل این که در قدیم مولانا را بیشتر با مثنوی می شناختند و دیوان غزلیات چندان مطرح نبود. تا این که استاد بدیع الزمان فروزانفر برای اولین بار چاپی منقح و علمی از غزلیات مولانا ارائه داد و باب تحقیق دربارۀ غزلیات مولانا پس از او مفتوح شد. در مورد مثنوی شرح های متعددی نوشته شده است اما دربارۀ غزلیات به جز چند گزیده، مطلب دیگری نوشته نشده است.

سنن ادبی مجموع عقاید و اخلاقی است که باید برای درک افکار و سخنان قدما آنها را دید و لمس کرد. مانند این که در گذشته و نزد قدما آسمان می چرخید و زمین ساکن بود. در غزلیات نیز کلید شعر در بیت آخر آن است که به زبان عربی سروده می شود و در مثنوی هم به همین سنت است و این سنت تا معاصران ما هم ادامه دارد. استاد همایی هرگاه در اشعارش به جایی که کمی اسرار آمیز بود می رسید، عربی می نوشت.

غزلیات مولوی در طبقه بندی های معمولی عرفانی جای نمی گیرد و در سنت غزل متعارف نیست. این غزلیات فی الواقع فراتر از بحث های عرفانی است که تفکر اومانیستی در آن دیده می شود و نمی توان در ادبیات پارسی و ادبیات معاصر غرب برایش نظیر پیدا کرد و اگر عرفانی است باید توجه داشته باشید که عرفان مولانا سبک مخصوص خودش را دارد و با عرفان محیی الدین ابن عربی، شیخ مهدوی، صفی علی شاه و سلطان علی شاه متفاوت است.

عرفان مولانا یک حرکت مخصوص به خودش دارد و عرفانی است که بسیار نزدیک به مسائل تجزیه روح و روان است که روان شناسی جدید بعد از فروید را شامل می شود. اولین مشخصۀ مهم در هر متن عرفانی پارادوکس است که در سنت غزل فارسی نیست بلکه در سبک شخصی مولانا وجود دارد. مولانا را باید با خود مولانا فهمید نه با شروح معاصران که به دلیل سلایق شخصی و ضعف فکری، اندیشه های خود را روی بزرگان باز می تابانند. سبک شخصی مولانا با افرادی که با آیات و احادیث و نقد ادبی غرب می خواهند غزلیات مولانا را تفسیر کنند متفاوت است.