حمید رضا حسینی

	با اقبال پیش بینی نشده گردشگران داخلی، تهدید جدیدی برای آثاری مانند تخت جمشید ایجاد شده است

برآورد شده که ایران دارای حدود یک میلیون و دویست هزار اثر و محوطه تاریخی است. اگر این عدد را با مساحت یک میلیون و ۶۴۸ هزار کیلومتر مربعی ایران تقسیم کنیم، به طور متوسط در هر ۴/۱ کیلومتر مربع یک اثر تاریخی جای گرفته است.

این آثار گاه مانند حاشیه "کشف رود" خراسان راه به دوران پیش از تاریخ می برند و یک میلیون سال قدمت دارند و گاه همچون گورستان سه هزار ساله قیطریه تهران زیر پای مردمی که هر روز در پارک قیطریه قدم می زنند، در عمق چند متری زمین جا خوش کرده اند.

چگونگی حفظ و احیای آثار تاریخی دغدغه بزرگی است که همواره ذهن کارشناسان و مدیران میراث فرهنگی را به خود مشغول ساخته است. آنان همواره از خود می پرسند با چه تعداد متخصص، با چه حجمی از ابزار فنی، با کدام نظام حقوقی و با صرف چه میزان بودجه می توان از عهده حفاظت یک میلیون و دویست هزار اثر تاریخی برآمد؟

هرچند که در ده سال گذشته بودجه های دولتی برای رسیدگی به آثار تاریخی چند برابر شده است، اما همچنان در برابر یک میلیون و دویست هزار اثر تاریخی، ناچیز به حساب می آید؛ هم در برابر این عدد و هم در برابر شمار تهدیدهایی که متوجه آثار تاریخی ایران است.

زلزله؛ تهدید پایان ناپذیر

از میان عوامل طبیعی، زلزله بزرگ ترین تهدید برای آثار تاریخی ایران است. بیشتر بناهای تاریخی کشور روی خط زلزله قرار دارند و سوابق موجود نشان می دهد که در زلزله سال۱۱۹۲ه.ق کاشان، ۱۱۹۳ ه.ق تبریز و ۱۳۵۷ ه.ش طبس، هزاران اثر تاریخی از میان رفته اند.

آخرین نمونه از این دست، زلزله دی ماه ۱۳۸۲ بم بود که ارگ کهن این شهر را در محدوده ای ۲۰۰ هزار مترمربعی نابود ساخت. اکنون پس از سه سال خاکبرداری و مرمت، مدیر پایگاه میراث فرهنگی بم می گوید که بازسازی کامل خرابه های ارگ ۱۲ سال زمان و افزون بر ۱۱۰ میلیون دلار بودجه می خواهد.

روشن است که در صورت تکرار رخدادهای مشابه در شهرهای زلزله خیزی چون تهران، کاشان، تبریز و شیراز، افزون بر مشکلات مدیریتی، اقتصاد کشور توان بازسازی آثار تاریخی ویران شده را ندارد.

	به دنبال اعتراض مدافعان میراث فرهنگی آبگیری سد سیوند در منطقه تاریخی تنگه بلاغی چند بار به تاخیر افتاده است

زلزله بم روشن ساخت که در مرمت های چند ده ساله ارگ بم و آثار مشابه، اصول ساده ایمن سازی بنا در برابر زلزله رعایت نشده و مستند نگاری دقیقی از آثار به عمل نیامده است. از این رو پیش بینی می شود که در صورت تخریب هر بنای تاریخی، فقدان نقشه ها و عکس های کافی برای بازسازی، یک معضل بزرگ باشد.

گرچه پس از زلزله بم کارشناسان مرمت آثار تاریخی، ضرورت مستندنگاری تمام آثار را به مدیران سازمان میراث فرهنگی گوشزد کردند اما این سازمان دراین راه با محدودیت نیروی متخصص، ابزار فنی و بودجه روبروست.

با این حال مستندنگاری آثار تاریخی در دستور کار قرار دارد و اخیرا پژوهشگاه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، طرح جامعی را برای تهیه مولاژ (نقشه) از تمام کتیبه ها و نقش برجسته های تاریخی پی ریخته است.

چشم اندازهای تاریخی در معرض خطر

گذشته از زلزله، نقش عامل انسانی در تخریب آثار تاریخی بسیار پررنگ است. هرچند ایران از سال ۱۳۰۹ خورشیدی دارای قوانینی برای حفاظت از میراث فرهنگی است، اما وجود این قوانین لزوما به معنای حفاظت واقعی از آثار تاریخی نیست و در اجرای کامل آنها موانع جدی وجود دارد.

تا پایان سال ۱۳۸۵ از میان یک میلیون و دویست هزار بنا و محوطه تاریخی، نوزده هزار و 32 اثر و ۱۳۹۱ حریم فرهنگی – تاریخی در فهرست آثار ملی ایران جای گرفته و مشمول قوانین نسبتا سختگیرانه حمایتی شده اند.

گرچه مواردی از تخریب آثار ثبت شده گزارش شده است، اما این اطمینان وجود دارد که گنجینه های ملی در معرض خطر جدی ناشی از عوامل انسانی قرار ندارند. مشکل عمده این آثار مربوط به ساخت و سازهای پیرامونی و تجاوز به حریم آنهاست.

بلند مرتبه سازی گسترده در حریم آثار تاریخی اصفهان و از جمله ساخت برج ۱۲ طبقه جهان نما در فاصله ۷۰۰ متری میدان نقش جهان، چالش بزرگی را رقم زده و با اعتراض سازمان یونسکو روبرو شده است. همچنین بلند مرتبه سازی در نزدیکی برج آجری گنبد قابوس؛ ساخت مصلا در فاصله چند متری ارگ علیشاه تبریز و ایجاد حلبی آباد پیرامون ارگ بم، مواردی هستند که از روند رو به رشد تخریب چشم انداز آثار شاخص حکایت می کنند.

پروژه های عظیم سد سازی وزارت نیرو، گرچه تا کنون هیچ بنای تاریخی شاخصی را به زیر آب نبرده، اما انبوهی از محوطه های باستانی را پشت دریاچه سدها غرق کرده است

کارشناسان بر این باورند که دخل و تصرف در حریم این آثار سبب قطع ارتباط حسی و ادراکی مردم با هویت فرهنگی و نابود کردن خاطره مشترک جمعی و تاریخی می شود که عوارض فرهنگی آن قابل جبران نیست.

چنین وضعیتی در کشورهای دیگر نیز وجود دارد زیرا شورای بین المللی بناها و محوطه های تاریخی (ایکوموس) شعار امسال روز جهانی بناهای تاریخی را "مناظر فرهنگی و یادمان های طبیعی" قرار داده و می کوشد توجه دولت های عضو را به اهمیت صیانت از مناظر فرهنگی جلب کند.

در ایران نیز نخستین کوشش ها برای حمایت قانونی از حریم آثار تاریخی آغاز شده است. این تلاش ها که با همکاری دفتر منطقه ای یونسکو در تهران صورت می پذیرد، معطوف به طرح جامع مدیریت منظر فرهنگی بم است که احتمالا در درازمدت به سایر آثار تاریخی تسری می یابد. بم تنها اثر از میان هشت اثر جهانی ایران است که همراه با منظر فرهنگی و طبیعی خود به ثبت جهانی رسیده است.

عوامل تهدید بناها

در دو سال اخیر با اقبال پیش بینی نشده گردشگران داخلی نسبت به آثار تاریخی، تهدید جدیدی برای آثار بزرگی مانند تخت جمشید ایجاد شده است. برای مثال در نوروز ۸۶ روزانه بین ۴۵ تا ۵۰ هزار نفر وارد تخت جمشید شده اند که جدا از صدمات ناشی از یادگاری نوشتن بر دیواره ها یا زباله ریختن در محوطه، صرف تردد آنها در بنایی ۲۵۰۰ ساله و فرسوده خالی از آسیب نیست.

گفته می شود که تهدید ناشی از حضور انبوه گردشگران در آثاری چون کاخ های عالی قاپو و چهلستون اصفهان، باغ فین کاشان و کاخ صاحبقرانیه تهران به مراتب حادتر است. آسیب های دیگری نیز بناهای بزرگ تاریخی را تهدید می کنند که مهم ترینشان آلودگی ناشی از فعالیت های صنعتی در نزدیکی آثاری مانند تخت جمشید یا مجموعه آثار بیستون درکرمانشاه است.

در عین حال پروژه های عظیم سد سازی وزارت نیرو، گرچه تا کنون هیچ بنای تاریخی شاخصی را به زیر آب نبرده، اما انبوهی از محوطه های باستانی را پشت دریاچه سدها غرق کرده است. این بحران نخستین بار هنگام آبگیری سد کارون ۳ در خوزستان رخ نشان داد و سپس بر سر آبگیری سد سیوند در استان فارس و در نزدیکی پاسارگاد به اوج رسید. در مورد اول آثار تمدن عیلامی در خوزستان به زیر آب رفت و در مورد دوم ۱۳۰ محوطه باستانی مربوط به هزاره های پیش از میلاد تا دوران اسلامی در معرض خطر قرار گرفته اند.

در دیدگاهی وسیع تر، توسعه نامتوازن موجب شده است که تقریبا همه پروژه های عمرانی از قبیل سد سازی، راه سازی، اکتشاف معدن، استقرار صنایع و نوسازی شهری با نابودی بناها و محوطه های تاریخی همراه شود. در این باره می توان به عبور خط آهن از میان محوطه های تاریخی در تپه حصار دامغان؛ تسطیح تپه های باستانی خوزستان برای کشاورزی و تخریب بافت تاریخی شهرهای اصفهان و یزد برای تعریض معابر اشاره کرد.

	بیشتر بناهای تاریخی کشور روی خط زلزله قرار دارند و در زلزله کاشان، تبریز و طبس، هزاران اثر تاریخی از میان رفته اند

البته این وضع زاییده سال های اخیر نیست و از زمان آغاز پروژه های بزرگ نو سازی در دهه ۱۳۰۰ خورشیدی با شدت و ضعف ادامه داشته است. همچنین افزایش خبرهای ناگوار از تخریب بناهای تاریخی در دهه گذشته، پیش از آن که ناشی از گسترده تر شدن تخریب ها باشد، برخاسته از حساسیت بی سابقه رسانه ها و افکار عمومی به این موضوع است.

سرنوشت بافت های تاریخی

درباره انبوه دیگری از آثار تاریخی که در گروه آثار شاخص جای نمی گیرند، تهدید اصلی، متروک ماندن بر اثر تغییر شیوه زندگی است. هزاران خانه تاریخی، حمام، یخچال، پل، کاروانسرا، آب انبار و ... چنین وضعی دارند و نگهداری آنها به شکل موزه ای، خارج از چرخه زندگی، منطقی به نظر نمی آید.

مدیران میراث فرهنگی کشور کوشیده اند تا در قالب طرحی موسوم به طرح ملی پردیسان، بخشی از این آثار را با کاربری های جدید دوباره در کانون زندگی اجتماعی قرار دهند. حاصل این اقدام مرمت ۹۰ بنای تاریخی بوده است که همگی به اماکن اقامتی و پذیرایی بدل شده اند. استقبال گردشگران و خصوصا خارجی ها از این هتل های قدیمی ساز، پی گیری پروژه هایی از این دست را توجیه پذیر ساخته، اما علاوه بر کمبود اعتبارات لازم ، مشکلات دیگری هم بروز کرده است .

تدریس معماری بومی در دانشکده های معماری و شهرسازی ایران از اولویت برخوردار نیست و انحلال رشته دکوراسیون داخلی در دوران پس از انقلاب، موجب شده است که مرمت و بهسازی آثار تاریخی و تغییر کاربری آنها در نبود متخصصان کارکشته با کندی پیش رود. البته حتی اگر طرح هایی مشابه طرح ملی پردیسان به اهداف غایی خود دست یابند، باز هم نمی توانند از عهده مرمت دهها هزار خانه تاریخی در بافت های کهن شهری و روستایی برآیند.

بم تنها اثر از میان هشت اثر جهانی ایران است که همراه با منظر فرهنگی و طبیعی خود به ثبت جهانی رسیده است

اکنون نشانه چندانی از این هماهنگی مشاهده نمی شود و گشوده شدن پرونده های قضایی بسیار میان سازمان میراث فرهنگی از یک سو و دستگاههای اجرایی از سوی دیگر با موضوع "تخریب آثار تاریخی در جریان عملیات عمرانی"، افق موجود را تیره ساخته است.

برای مثال، در حالی که وزارت کشور برای سال ۸۶ درخواست کرده است تا اعتبارات تخصیصی برای بهسازی بافت تاریخی روستاها تا ۲۵ درصد افزایش یابد و به مرز چهار میلیارد تومان برسد، هفته گذشته مدیر کل بافت های تاریخی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور اعلام کرد: "تخصیص وام های اعطایی به روستاییان که صرف ساخت و سازهای غیراصولی در مناطق مختلف شده، پدیده بناهای غیربومی را در بسیاری از بافت های ارزشمند تاریخی تشدید کرده است."

به هر روی ، خارج ساختن غیر بومیان از بافت تاریخی شهرهایی مانند تهران و اصفهان، افزایش سرانه خدمات شهری و روستایی ، افزایش ضریب امنیت اجتماعی در محله های کهن، کمک های فنی و مالی هدفمند به ساکنان بافت تاریخی، حمایت حقوقی ازآنان و هدایت گردشگران به داخل بافت های ارزشمند، از جمله راهکارهایی است که برای حفظ و احیای بناهای تاریخی در محدوده شهرها و روستاها پیشنهاد شده است.

دست زدن به چنین اقداماتی به نوبه خود مستلزم تصحیح نظام مدیریت و بودجه ریزی، اصلاح رویه های حقوقی و آموزش گسترده عمومی است. از این رو کارشناسان میراث فرهنگی و مدیران اجرایی خود را در ابتدای راهی بس طولانی و پرپیچ و خم می یابند و در سایه فضای پر تنش سیاسی و اقتصادی در هر قدم از خود می پرسند با چه تعداد متخصص، با چه حجمی از ابزار فنی، با کدام نظام حقوقی و با صرف چه میزان بودجه می توان از عهده حفاظت یک میلیون و دویست هزار اثر تاریخی برآمد؟