فريال کسمايی

	تابلوی "سالخوردگان" از فرانسيسکو گويا بر بی ثباتی و ناپايداری ماليخوليا تأکيد می کند

در حدود سيصد اثر گرانبها از موزه های مختلف دنيا در اين نمايشگاه به نمايش گذاشته شده که در آنها شماری از هنرمندان بزرگ عصرهای مختلف در قالبهای نقاشی، مجسمه، چاپ دستی، عکس و ويدئو هر کدام به نوعی مفهوم ماليخوليا را نشان می دهند.

تصوری کلی از ماليخوليا، حالت روحی انسان رنجور از هستی و اندوه يا نوعی بيماری روانی با تمايل به افسردگی و ديوانگی است که ظاهراً درهای دنيايی ناشناس و بی پايان را به روی روح انسان باز می کند.

بسياری ماليخوليا را از مهمترين سرچشمه های خلاقيت و انگيزه های هنری می دانند؛ ارسطو، فيلسوف مشهور يونان باستان معتقد بود که شعرا، فلاسفه، هنروران و مردان سياسی بزرگ عموماً دچار ماليخوليا هستند.

به همين سبب، ماليخوليا موضوعی بسيار گيرا و جالب برای هنرمندان فرهنگ باخترزمين از دوران باستان تا حال بوده و نمايشگاهی که در نويه ناسيونال گالری برلين برپاست تلاش می کند اهميت نقش ماليخوليا در تاريخ هنر را از ابعاد مختلف و از دوران باستان تا قرون وسطا، از عصر رنسانس تا دوران باروک، از عصر روشنگری تا قرن بيستم ميلادی و حال نشان دهد.

اين نمايشگاه چندين بخش را در بر می گيرد که دستچينی از آثار هنری هر بخش در اينجا معرفی می شود.

ريشه ماليخوليا

	مجسمه مفرغی رومی آژاکس ويژگيهای عمده ماليخوليا را با تأکيد در نگاه غمزده يا در فکر فرورفته او منعکس مي کند

نخستين بخش نمايشگاه موسوم به "ريشه ماليخوليا" به آثار هنری يونان و روم باستان می نگرد و شماری از مجسمه های مفرغی يا مرمری، نقاشی روی سفالينه يا ديوارنگاری را عرضه می کند.

از سوی ديگر اين بخش با مطرح کردن طرز تفکر و باورهای آن زمان که بر فلسفه ارسطو و دانش پزشکی بقراط مبتنی بود، ارتباط بين جسم و جان را نشان می دهد.

ارسطو بر اين باور بود که انسانهای نابغه در خطر گم شدن در دنيای تفکراتشان اند و اين خود نشانگر تمايل به ديوانگی و نبوغ است.

بقراط، اولين پزشک يونانی نيز عقيده داشت که بدن انسان از چهار خلط صفرا، بلغم، دم و سودا تشکيل شده که تغيير در ميزان هر يک از آنها در بدن روحيه و مزاج خاصی به وجود می آورد.

او افزايش صفرای سياه در بدن را باعث بيماری ماليخوليا می دانست.

يکی از ديدنيهای اين قسمت، مجسمه مفرغی رومی " آژاکس" از اوايل دوران امپراطوری آگوستين است که ويژگيهای عمده ماليخوليا را با تأکيد در نگاه غمزده يا در فکر فرورفته او و همچنين در حالت خميدگی ملايم پيکرش نشان می دهد.

" آژاکس" همچنين به شکل نقش روی ديوار به سبک آتنی که بين سالهای ۵۴۰ تا ۵۳۰ قبل از ميلاد خلق شده، مردی در حالت درد و اندوه و غرق در تفکر را مجسم می کند که تنها در گوشه ای نشسته و به فکر خودکشی است.

در ميان بهشت و جهنم

	در تابلوی نقاشی "آنتونيوس مقدس در وسوسه و فريب" از هيرونيموس بوش راهبی گوشه گير و خميده در حالت ماليخوليايی نشان داده می شود.

بخش دوم نمايشگاه، "در ميان بهشت و جهنم" نام دارد و ما را با طرز تفکر دوران سياه و تاريک قرون وسطی آشنا می کند که از عرفان جديد مسيحيت سرچشمه گرفته بود.

در آن زمان تصور می شد که راهبان و زاهدان گوشه نشين هم در کنار هنروران در خطر ابتلاء به حالت ماليخوليايی بوده اند.

بر اين اساس، اين بيماری به نام "آسديا" (acedia) شناخته می شد که نوعی بيماری مربوط به راهبان بود و يکی از هفت گناه کبيره به شمار می رفت، چراکه گمان می رفت زاهدان در اثر تنهايی دچار کسالت، دلتنگی و بی حوصلگی و گاهی خيالات و تصورات شيطانی می شوند.

تعداد بيشماری از تابلوهای نقاشی و مجسمه و کنده کاری از دوره های مختلف، ایِن پديده و تفکر را نشان می دهند.

نمونه ای بسيار گيرا، تابلوی نقاشی "آنتونيوس مقدس در وسوسه و فريب" از هيرونيموس بوش نقاش هلندی دوره رنسانس است که در آن، راهبی گوشه گير، خميده و در افکار خود فرو رفته ای را در ميان گروهی از جن و هيولا نشان می دهد که نماد شيطان هستند.

	اثری از ادوارد هاپر، نقاش آمريکايی که ماليخوليا را در نماد انسانهای تنها و دلتنگ در لحظات تنهايی به تصوير می کشيد

اين تابلو بر اساس داستان زندگی آنتونيوس، يکی از حواريون عيسی مسيح به تصوير کشيده شده است.

آنتونيوس که بنيانگذار رهبانيت شناخته می شود در کويری در مصر به حالت تقدس زندگی می کرده که خشم شيطان را برانگيخته و باعث فرستادن جنها و هيولاها به افکار او شده است.

بنا بر روايات مسيحی چون اين حيله های شيطانی کارگر نشد، خود شيطان به صورت زنی فريبا و وسوسه انگيز بر او نمايان شد تا او را به گمراهی بکشاند ولی آنتونيوس تا پايان عمر با رنج و اندوه زندگی کرد اما تسليم شيطان نشد.

همچنين در آن زمان، روابط عاشقانه خيالی از عناصر مهم برانگيختن زيباترين و عميقترين احساسات عرفانی در شعر و الهام بخش غزلسرايان و نغمه پردازان بود.

نمونه ای بسيار جالب، نقاشی ای از والتر فون-در-فوگلوايده، يکی از نغمه پردازان و غزل سرايان معروف آن زمان آلمان است که در نسخه خطی کتاب موسوم به "غزل هايدلبرگ" به چشم می خورد.

اين کتاب بين سالهای ۱۳۰۵ تا ۱۳۴۰ ميلادی تدوين شده و در تصويری که از فوگلوايده در آن به چشم می خورد، او تنها روی صخره ای نشسته و غرق در احساسات شاعرانه و سرشار از خلاقيت است.

تصوير ماليخوليا

	تابلوی "ماليخوليا" اثر آلبرشت دورر، ماليخوليا را با نمادهايی حاکی از نبوغ و ديوانگی نشان می دهد

اين بخش از نمايشگاه ما را به عصر رنسانس مي برد، با شناخت و بينش تازه ای از مفهوم ماليخوليا آشنا می کند که در آن، ماليخوليا و دانش به همديگر وابستگی دارند، چون ماليخوليا زاييده نبوغ به شمار می رفته است.

تفکرات روشنگری انسانگرايانه آن دوره نفوذ شديدی در هنر، دانش پزشکی، کيمياگری و نجوم داشت.

ماليخوليا در هنر عصر رنسانس با نمادهايی نشان داده می شد که حاکی از نبوغ و ديوانگی با ويژگيهای انسانی بودند.

به طور نمونه، تابلوی "ماليخوليا" اثر آلبرشت دورر، هنرمند معروف آلمانی است که به شيوه باسمه کاری از روی لوحه مسی در سال ۱۵۱۴ خلق شده و يکی از چشمگيرترين و پراهميت ترين آثار اين دوره به شمار می آيد.

در اين تابلو، ماليخوليا به شکل فرشته ای غرق در تفکر رو به افق در کنار يک سری ابزارآلات مختلف نشان داده شده است که هر کدام از آنها نماد يکی از فنون و دانشهای آن زمان است.

از ديگر آثار هنرمندان نامدار اين دوره می توان کارهای لوکاس کراناخ، هنرمند آلمانی و جوزپه آرچيمبولدو، هنرمند ايتاليايی را نام برد که اينها هم به مانند ديگر هنرمندان در پی يافتن تصوير کلی از ارتباط بين ماليخوليا و نبوغند.

تشريح ماليخوليا

	نقاشيهای مناظر طبيعت متروک و آغشته از فضای دلتنگ کننده بازتاب احساسات ماليخوليايی بودند

اين بخش گسترده و وسيع از نمايشگاه، از ديدهای گوناگون به ماليخوليا می پردازد و بر بی ثباتی و ناپايداری آن تأکيد می کند.

ماليخوليا بنابر تصورات دوران باروک، بيشتر به سبک نقاشی طبيعت بی جان (Still-life) با استفاده از نماد وانيتاس (Vanitas) يا با چهره های پر از اندوه و غرق در تفکر در نقاشيهای پرتره بازتاب داده می شد.

تابلوی "پوچی" از سباستيان ستوسکوف، هنرمند فرانسوی - آلمانی يا نقاشی ای که ميشل سويرتس، هنرمند اهل فلاندر (ايالتی قديمی در غرب بلژيک و شمال فرانسه کنونی) از چهره خود کشيده، ويژگيهای احساسات تاريک، مبهم و زودگذر ماليخوليايی را نشان می دهند.

پس از آن، با توجه به دگرگونيهايی که در ديدگاههای عصر روشنگری و رومانتيک رخ داد، تصور رايج درباره ماليخوليا هم تغيير کرد و به ابعادی از احساسات شيرين و رويايی درونی انسان تبديل شد.

به عبارت ديگر، هر انسانی – مرد يا زن - که حساس بود، می توانست ماليخوليايی باشد.

کاسپار داويد فريدريش، هنرمند معروف دوران رومانتيک آلمان، احساسات ماليخوليايی را در نقاشيهای مناظر طبيعت متروک و آغشته از فضای دلتنگ کننده به تصوير کشيده که بازتاب احساسات ماليخوليايی است.

اما در مجموعه اشعار " گلهای شر" اثر شارل بودلر که در سال ۱۸۵۷منتشر شده می توان جنبه ديوانگی و تنزل روحی انسان در رابطه با ماليخوليا را مشاهده کرد.

ماليخوليای مدرنيسم

	مفهوم ماليخوليا معمايی است که هنوز همه در پی يافتن حل آن هستند. مجسمه غول پيکر "مرد" اثر رون مويک

از آغاز قرن بيستم، با پيدايش جنبشهای گوناگون نوگرايی و پيشرفت دانش پزشکی در زمينه های روانشناسی و روانکاوی می توان مفهوم و درک ماليخوليا را در طيف گسترده ای بازگو کرد؛ در اينجا ماليخوليا نه تنها در فرد بلکه در جامعه بازتاب می يابد.

نقاشيهای هنرمندانی مانند ادوارد مونک، اهل نروژ، آنتونن آرتو، نمايشنامه نويس فرانسوی و بنيانگذار "تئاتر شقاوت" که هر دو دچار جنون و افسردگی روانی بودند، ماليخوليا را از اين جنبه نشان می دهند.

اما ادوارد هاپر، نقاش آمريکايی، ماليخوليا را در نماد انسانهای تنها و دلتنگ در لحظات تنهايی در حومه شهرها يا در اتاقی در يک هتل يا رستوران می ديد که اين تنهايی، جامعه مدرن آمريکا را منعکس می کرد.

و سرانجام، مجسمه غول پيکر "مرد" اثر رون مويک، هنرمند معاصر استراليايی را می توان بيانگر مفهوم ماليخوليا در دوران معاصر به شمار آورد.

اين مجسمه، پيکر مردی است که تنها در گوشه ای نشسته و با حالت اندوه و تفکر به گوشه ای می نگرد.

حجم بسيار بزرگ اين مجسمه فضا را با احساس ماليخوليا پر کرده، چنانکه بازديدکننده مفهوم ماليخوليا را با نگريستن به اين پيکره، با تمام وجود حس می کند.

مفهوم ماليخوليا معمايی است که هنوز همه در پی يافتن حل آن هستند.