بخش نخست خلاصه سخنرانی بابک احمدی درباره اخلاق پزشکی در ايران

	بابک احمدی: از انقلاب مشروطه به این سو، به ندرت پزشک روشنفکر می بینید یا روشنفکرانی که توجه به گفتمان پزشکی داشته اند

در قرون وسطی هم رابطه پزشکی و فلسفه باقی ماند. در فرهنگ خودمان دو غول بزرگ فکری ما، رازی و ابن سینا، هم فیلسوف بودند، هم پزشک. اما این رابطه در فرهنگ ایرانی قطع شد. بخصوص از دوره مدرن، از انقلاب مشروطه به این سو، به ندرت پزشک روشنفکر می بینید یا روشنفکرانی که توجه به گفتمان پزشکی داشته اند.

تلخ تر از همه نپرداختن به فلسفه اخلاق است که به بحث من ربط دارد. در ایران به جنبه فلسفی اخلاق هم در صد سال اخیر خیلی کم پرداخته شده است.

برای من جای تعجب و سوال است که چرا ما در این صد سال به مباحث فلسفی علاقه داشته ایم و در خیلی از موارد از جمله حتی فلسفه علم هم دقت کرده ایم و کتاب به فارسی در آورده ایم و درس داده ایم، اما فلسفه اخلاق همیشه جایش خالی بوده است. نه آثار بزرگ این رشته به فارسی در آمده،و نه نوشته های اصلی قرن بیستمی در زمینه اخلاق فلسفی منتشر شده است. اهل فرهنگ هم به اخلاق توجه نداشته اند. خردورزی اخلاقی یا خردورزی در زمینه اخلاق کار دو سه نسل روشنفکران بعد از مشروطه نبوده است.

سه آیین بزرگ اخلاقی در فلسفه غرب وجود دارد. یکی از آنها را غایت شناسی یا فرجام شناسی (Teleology ) می نامیم. دیگری بایا شناسی ( Deontology) است و سومی هم بر اساس انتقاد پا گرفته و نوعی اخلاق عملی را مطرح می کند.

دسته اول در واقع تابع قواعدی است که به تصویر آدم ها از زندگی و خوشبختی و سعادت و بهره بردن از زندگی بر می گردد. در این گروه بطور خلاصه امری را اخلاقی می دانند که بیشترین بهره را به بیشترین افراد برساند. بین دو کار، آنکه بیشترین بهره را به بیشترین افراد می رساند، اخلاقی تر است. بزرگترین معرف اینها در فلسفه مدرن جان استوارت میل است، با فلسفه بهره باوری.

دومی نه از قاعده بهره رساندن به آدم ها که از قواعد محکم اخلاقی و جنبه جهان شمول آن بحث می کند. بحث دینی معمولا چنین شکل اخلاقی را پیش می آورد. یک رشته احکام مثل ده فرمان وجود دارد که انسانها باید زندگی شان را با آن تنظیم کنند.

می گویند همه آدم ها باید هدف باشند نه وسیله، اما زندگی اجتماعی خود به خود آدم ها را تبدیل به وسیله می کند. وقتی خودت وسیله می شوی، می توانی به دیگری هم به عنوان ابزار نگاه کنی. بابک احمدی

این "باید" از اینجا می آید که رعایت اینها به نفع همه است. اینطوری زندگی شان بهتر خواهد بود. اگر مثلا دزدی نکنند، اگر بی ناموسی نکنند، و ... در تمام سده های میانه این نوع اخلاق محکم و استوار مانده است.

در میان فیلسوفان مدرن هم بزرگترین سخنگوی این نحوه اخلاقی کانت است. کانت این بحث را پیش کشیده که ما چگونه می توانیم دسته ای از احکام اخلاقی را پیدا کنیم که همه رعایت کنند و از نظر عقلانی ثابت کنیم که رعایت آنها به نفع همه است.

مثلا اینکه ما نباید آدم دیگر را به عنوان وسیله نگاه کنیم و انسان باید همواره هدف باشد. یا کار من به شرطی اخلاقی است که بتوانم آن را به همه پیشنهاد کنم و منش فردی یا منافع فردی از میانه برخیزد.

به نظر می آید که از نظر اولین نسل از فیلسوفان بعد از کانت، یعنی اولین فیلسوف های قرن 19، بخصوص پیروان کانت استدلال های او خیلی قوی بود. با وجود این در آن اماهایی پدید می آید، همان امایی که در احکام اخلاق دینی وجود دارد.

می گویند همه آدم ها باید هدف باشند نه وسیله، اما زندگی اجتماعی خود به خود آدم ها را تبدیل به وسیله می کند. وقتی خودت وسیله می شوی، می توانی به دیگری هم به عنوان ابزار نگاه کنی. برای مثال به ما می گویند نباید آدم کشت اما خودشان به ما یاد می دهند که به خاطر دین، به خاطر ملت، به خاطر دفاع از خود و کشور و به خاطر هزار چیز دیگر آدم بکشید و آن نوع آدم کشی را می پذیرند. خود کانت یکی از مدافغان حکم اعدام بود.

در زندگی اجتماعی آدم ها خیانت می کنند، دزدی می کنند، رذالت می کنند، غیر اخلاقی زندگی می کنند و حرف هایی می زنند که از آن بر می گردند. فقط در ظاهر به اخلاق وانمود می کنند و رفتار خود را اخلاقی جلوه می دهند. بابک احمدی

بنابراین به نظر می آید آن اخلاق جهان شمول همیشگی خیلی قوی هم با اماهایی رو به رو می شود. بعلاوه این نوع نگاه و نگرش نادیده گرفتن واقعیت زندگی اجتماعی است.

در زندگی اجتماعی آدم ها خیانت می کنند، دزدی می کنند، رذالت می کنند، غیر اخلاقی زندگی می کنند و حرف هایی می زنند که از آن بر می گردند. فقط در ظاهر به اخلاق وانمود می کنند و رفتار خود را اخلاقی جلوه می دهند.

رهبران کشورها، به راحتی دروغ می گویند و وعده هایی می دهند که اجرا نمی کنند. برای پیروز شدن چیزهایی می گویند که بعدا هیچ کدامشان را به یاد نمی آورند و چه بسا ضدش را اجرا می کنند. کشتار جمعی زندانیان را امر اخلاقی و موجه وانمود می کنند. خشونت هایی را تجویز می کنند که نمی توان آنها را با احکام بایا شناسانه ثابت کرد، ولی همه اینها را پشت احکام بایا شناسانه پنهان می کنند. به عبارت دیگر به نظر می آید که همه زندگی اخلاقی درگیر نوعی تفسیر می شود که به صورت ناب قابل پذیرش نیست.

همه اینها که ذکر شد از جمله انتقادهای آیین سوم است. بزرگترین متفکری که این انتقادها را سازمان داد، نیچه بود. او با انتقادش به اخلاق مسیحی و فهم دینی بطور عام نوعی از بحث را پیش کشید که با باقی بحث هایش هماهنگی داشت. وقتی از خواست قدرت حرف می زد این نکته در آن نهفته بود که ما اخلاق را به دلایلی می سازیم و افراد برای دستیابی و شوق کسب قدرت و حفظ آن، این احکام اخلاقی را سازمان و به نظر همه مقدس جلوه می دهند.

به نظر می آید که از زمان نیچه، از شر دو آیین قبلی - آیین هایی که وانمود می کردند که پی سعادت بشر هستند – خلاص می شویم. این سومی یک ریشه قدیمی هم دارد که ارسطو است.

ارسطو اخلاق را به حکمت عملی ( phronesis ) مربوط می کند و در کتاب ششم اخلاق نیکو ماخوس به بهترین شکلی به ما نشان می دهد که اخلاق در گرو زندگی واقعی و عملی معنی دارد و فقط با آن ساخته می شود و با آن به خیلی از موازین زندگی مادی و قدرتی انسان وابسته می شود و حتی مشروع جلوه می کند.

ادامه در بخش دوم