جلال سرفراز در برلين

نمايی از فيلم مهدخت

به موازات اين نمايشگاه، سينما آرسنال برلين چند فيلم، از جمله "زنان الله" از شيرين نشاط را نمايش می دهد.

ابتکار برگزاری اين نمايشگاه از موزه ملی برلين است، و در تدارک آن علاوه بر شيرين نشاط و همکارانش و دست اندرکاران موزه، نمايندگانی ازموزه لودويگ کلن، مجله اشترن در هامبورگ، دانشگاه تريير نيز همکاری داشته اند.

شيرين نشاط، ۴۹ ساله، و ساکن نيويورک، يکی از مطرح ترين هنرمندان ايرانی در جهان است.

شيرين نشاط بخصوص در آلمان چهره شناخته شده ای است. وی، پس از پرستو فروهر، دومين زن ايرانی است که آثارش توانسته به موزه هنرهای معاصر برلين راه يابد. اين در حالی ست که بسياری از سرشناسترين نقاشان و هنرمندان اروپا و آمريکا هنوز در اين کار موفق نشده اند.

گردشی در نمايشگاه

	شيرين نشاط يکی از مطرح ترين هنرمندان ايرانی در جهان است

سرسرای روشن و وسيع. سپس سالنی بسيار بزرگ در بخش شرقی موزه هنر معاصر برلين. سالن بسيار بزرگ بخش شرقی بخاطر کارهای شيرين نشاط به دو راهرو و سه سالن پی در پی تقسيم شده است. سرسرا و راهروها جای عکسهاست. ۹ عکس سياه و سفيد، با اندازه های بزرگ. در اطراف عکسها نور و فضای کافی هست تا تماشاگر بتواند با دقت و فرصت کافی در آنها بنگرد.

در سالنهای مورد اشاره سه فيلم کوتاه از شيرين نشاط همزمان به نمايش در می آيند. بدون وقفه و پی در پی. درآخرين سالن، و بر دو ديوار روبروی هم، يک فيلم ويدئويی ِ سياه و سفيد با عنوان "اوج" نمايش داده می شود.

اين فيلم مثل فيلمهای ديگر نشاط درونمايه ای عرفانی ـ مذهبی دارد و در مراکش ساخته شده است. يکبار هم در خانه فرهنگهای جهان در برلين و در جريان يک برنامه دوماهه فرهنگی هنری از ايران به نمايش درآمد.

در سالن وسط " مهدخت " در سه پرده کنار هم به نمايش در می آيد. پاره ای ازيک فيلم سينمايی رنگی، که بر اساس داستانهای " زنان بدون مردان " از شهرنوش پارسی پور ساخته شده است.

"زنان بدون مردان" هنوز کامل نيست. در اولين سالن بخش مستقل ديگر فيلم را می بينيم: "زرين" و در اصل داستان زرين کلاه. اين هر دو فيلم در گريز زنان از مردان، و راه يافتنشان به دنيايی تجريدی شکل گرفته اند.

نمايش فيلم بر دو پرده روبرو، و يا سه پرده کنار هم غير معمول است. وقتی که تماشاگر مجبور باشد برای ديدن فيلم در دو پرده روبرو، سرش را پيوسته به اين سو وآن سو بگرداند، ناگزير تمرکزش را از دست می دهد. اما اين عدم تمرکز در طول نمايش دو سه دقيقه بيشتر به درازا نمی کشد. فيلم اغلب در يک پرده صامت می ماند، و در پرده ديگر ادامه می يابد.

شعر ـ عکس ها

	اهميت عکسهای نشاط نه هميشه در حرف و موضوع، بلکه بيشتر در فرم و زبان است

سخنران اصلی در هنگام گشايش نمايشگاه به نکته جالبی اشاره کرد : "در سالهای اخير کمتر مجله معتبری در اروپا و آمريکا هست که درباره مسائل اسلامی بنويسد، و از کارهای شيرين نشاط استفاده نکند." ( نقل به معنی ).

عکسها که بهتر است آنها را شعر - عکس بناميم، در دو دوره مختلف ( سالهای ۱۹۹۰ و ۱۹۹۷ در جريان سفرهای نشاط به ايران ) و عموما در تصوير هويت زنان ايرانی ساخته شده اند.

شيرين نشاط که خود در آغاز گرايش بيشتری به مذهب و سنن اسلامی داشته و سپس متاثر از برخی رويدادهای منفی از آن فاصله گرفته، با نگارش شعر ـ متن های مذهبی و سپس شعر مدرن، تذهيب و سياه قلم روی کف پاها، انگشتهای دست، چهره ها، و در سفيدی گرد مردمک چشم توانسته است با ديدی ابتکاری نمودهای متفاوتی از موقعيت و فرهنگ زن سنتی ـ مذهبی، و زن مدرن و نوانديش را برابر چشم بيننده بگذارد.

اين دو دوره را می توان پشت و روی يک سکه ناميد که هر کدام با ديگری کامل می شوند. در اين چارچوب می بينيم که شيرين نشاط نگرشها، موقعيت و برآمدهای متفاوت فرهنگ زن ايرانی را در چهره های متفاوت مدرن و سنتی دنبال کرده است.

وی در روند کار به زبان و فرمهايی دست يافته است، که از آن خود او هستند. اهميت عکسهای او نه هميشه در حرف و موضوع، بلکه بيشتر در همين فرم و زبان است.

شيرين نشاط با نگاهی سمبليک ـ و بقول خودش سوررئاليستی ـ به جهان می نگرد، و پيش و بيش از آن که ذهن تماشاگر را در مسائل روزمره محدود کند، او را به آرامش و تفکر دعوت می کنند. به همين دليل شعر ـ عکسهايش روزمره و شعاری نيستند.

تماشاگر ايرانی در بطن کلمات فرو می رود و تماشاگر غربی با نگاهی حيرتزده در پی حل معمای خطی است که توان خواندنش را ندارد و يا فضايی غريب که از درک آن عاجز است.

شايد چنين بيننده ای راحت تر بتواند با موضوعی که احتمالا خودش برای عکسها می سازد، کنار بيايد. کلمات تبديل به خطوط و فرم می شوند و از آنها می توان استفاده بصری کرد.

جستجو و کشف

	از مجموعه زنان الله

فيلمهای ويدئويی شيرين نشاط با ذهنيتی شاعرانه و عرفانی شکل گرفته اند. به خلاف عکسها، کلمه در اين فيلمها جايی ندارد. اين تصويرها هستند که سخن می گويند و هميشه جايی برای خيال باز می گذارند.

در فيلم ويدئويی "اوج" با فضاهايی سوررئاليستی روبرو می شويم. فيلم در جنبشهای دايره وار انسانی شکل می گيرد. در بطن حرکتها فضايی سنتی ساخته می شود. انبوه زنان و مردانی که در حرکتهای تند و شتابزده، گنک، اما همگون، در دو فضای جداگانه در برابر هم قرار می گيرند.

مردها محصور در قلعه ای بزرگ، و در ميان برج و باروهايی که خود ساخته اند. فضايی بدوی. بی هيچ نشانه ای از اين دوران. آواهايی گم. و کنشهايی معما گونه. گويی از بطن اسطوره ها سربرداشته اند. زنها اما محصور نيستند؛ به فضای باز پا گذاشته اند. پوشيده در حجاب سياه چادرها، سرگردان در بيابان، يا در آستانه دريا.

می بينيم که قايقی را کشان کشان از ميان سنگلاخها به سمت دريا می کشانند و سرانجام به آب مِی اندازند و سوارش می شوند. مهم نيست که به کجا می روند. مهم همين خطر کردن و به دريا زدن است. اما چرا تنها، و جدا از مردان؟ همين جاست که با نگاه تجريدی شيرين نشاط روبرو می شويم.

فيلم در فراز هايی مردانه يا زنانه شکل می گيرد و هنگامی به اوج می رسد که زنان يا مردان در حال يکديگر خيره می شوند. يک سو در جنبش، و ديگر سو تقريبا صامت.

به نظر می رسد که هنگام ساختن "اوج" فيلمنامه ای در کار نبوده. در اين فيلم، شيرين نشاط خود در کار جستجو و کشف است. اين يعنی آفرينشی شاعرانه و آزاد که تماشاگر را هم به کشف و جستجو وا می دارد.

زنان بدون مردان

	نمايی از فيلم زرين

"مهدخت" و "زرين" دو اپيزود مستقل از فيلمی داستانی چهار اپيزودی است به نام "زنان بدون مردان ". اين فيلم چهار اپيزودی رنگی و بر روی فيلم 35 ميليمتری فيلمبرداری شده است.

اين فيلم بر اساس داستانهايی به همين نام از شهرنوش پارسی پور ساخته می شود. دو اپيزود ديگر فيلم هنوز در مراحل ابتدايی است.

شيرين نشاط اپيزود "مهدخت" را کم و بيش به روال فيلمهای ويدئويی ساخته است. نگاهی تصويری، در برداشتی آزاد از داستان مهدخت ِ زنان بدون مردان.

دوربين فضايی خشک و کويری را پشت سر می گذارد، و از مسير آب وارد باغی بزرگ می شود. فضايی مه آلود.گويی بهشتی گمشده در هزار و يک شب. جسد زنی بر آب. سبک، معصوم، رها و خوشبخت. چه طنز تلخی در اين تصوير نهفته است. بازگشت به گذشته های دور و نزديک.

در اپيزود مهدخت زندگی در هيئت کودکان موج می زند. در عين حال به نظر می رسد که شيرين نشاط با مرگی زيبا و شاعرانه درگير است. جنازه روی آب انگار همه رنجها و شوربختی ها را بر زمين نهاده، و به بطن خزه و مرگ فرو رفته است. چنين مرگی آن روی سکه زندگی است. گردآيی و جنبش دايره وار انسانی در اين فيلم و ديگرِ فيلمهای شيرين نشاط تماشاگر را به فکر وا می دارد.

در اپيزود " زرين" ـ آنجا که شيرين نشاط در پی بازسازی داستان است ـ از نگاه مستقل خود فاصله می گيرد. تعهد به متن داستان ذهنيت شاعرانه اش را در خود مهار می کند. روسپی خانه، فضای اطراف و ديگر صحنه های داستان خيلی خوب بازسازی شده اند. اما از کشف و جستجو، يعنی همان چيزی که کار شيرين نشاط را غير متعارف می کند، آنچنان که بايد خبری نيست.

ديالوگ و نگاه رئاليستی ـ مثلا امر و نهی ها و غرولندهای خانم رييس ـ با ساختار ذهنی شيرين نشاط ناسازگار است، و موجب افت فيلم می شود.

با اين همه بايد گفت که "زرين" در عين حال سرشار از تصويرها و لحظه های درخشان است. تصوير نمادين انسان بی هويت در چهره های بی شکل و بی نگاه، گريز زن در متن صدای اذان، سکوت مرموزش، خودشويی جنون آميزش از گناه، تغيير حالتهايش هنگام عشقبازی، فاصله گرفتنش از چهره های مسخ شده، نگاه کنجکاو پسربچه خردسال در بدن برهنه زن در حمام، پس از ديدن فيلم چون تابلوهايی اکسپرسيونيستی در ذهن تماشاگر جای گزين می شوند.

همچنين پلوپزان، بازار و بساط ميوه فروش، شيوه انجام مراسم روزهای عزاداری و غيره نشان از توجه شيرين نشاط به اجزاء زندگی در فرهنگ سنتی ـ مذهبی است.

بازی ميترا قمصری در مهدخت، و اوشی ، بازيگر اهل جمهوری چک در نقش زرين هر دو نقشی حسی و درونی ارائه دادند. در اپيزود زرين، بهروز وثوقی نقش کوچکی اجرا می کند، جالب است که شهرنوش پارسی پور هم خود در اين فيلم برای نخستين بار در برابر دوربين فيلمبرداری قرار گرفته است. موسيقی متن فيلم از سوسن ديهيم است.