مهدی جامی از محل برگزاری جشنواره ترانه های شرق در سمرقند

اين مراسم که با حضور اسلام کريم اف رئيس جمهوری ازبکستان برگزار شد در واقع برای افتتاحيه جشنواره طراحی شده بود.

در شب هنر ازبکستان مقامات ارشد يونسکو، از جمله مايکل ابيولا امولوا مدير کل کنفرانس های يونسکو شرکت داشتند. احمد جلالی، رئيس مجمع ميراث جهانی و سفير ايران در يونسکو، نيز از مقامات ديگر يونسکو در جشنواره بود. مهمان ويژه جشنواره که حضورش درست ساعاتی پيش از برنامه اعلام شد شارل آزناوور خواننده نامدار فرانسوی سالهای هفتاد بود که اکنون در آستانه 80 سالگی است.

او در سخنرانی فی البداهه خود گفت که اين اولين سفر او به سمرقند است: "هر چند قد کوتاهی دارم در ميان اين مناره های بالا بلند خود را سربلند احساس می کنم. سفر سمرقند آرزوی کودکی من بود و تا آخر عمر از ديدار خود با سمرقند ياد خواهم کرد. تمام زندگی من با موسيقی آميخته بود حالا تماما موسيقی شد."

رئيس جمهور کريم اف نيز که خود سمرقندی است گفت از اينکه در سمرقند زاده و باليده شده افتخار می کند. او که در سالهای اخير با مشکل اسلامگرايی افراطی روبرو بوده است گفت اين جشنواره است که چهره واقعی مردم ماست. آقای کريم اف گفت در دنيای پر خطر کنونی هنر و موسيقی می تواند دلها را به هم نزديک کند: "کاش به جای صدای توپ و ترکش صدای موسيقی در جهان طنين انداز می شد."

صدای کرنا/سورنا، سازی که تقريبا در ايران فراموش شده، آغازگر برنامه بود که با شش مقام خوانی سه نوجوان و يک نی نواز دنبال شد. طيفی رنگارنگ از موسيقی بر اساس اشعار عليشير نوايی – آغازگر ادبيات ازبک در قرن دهم- تا اپراهای ازبکی و موسيقی های فولکلوريک همراه با رقص، پس از سخنرانی های رسمی ارائه شد.

ميدان ريگستان سمرقند، محل برگزاری جشنواره ترانه های شرق

رقصندگان نيمی به ترتيب در صحنه حضور می يافتند و نيمی ديگر در دو سوی صحنه تمام مدت به حرکات موزون و متناسب با ريتم هر موسيقی مشغول بودند. در حالی که در بعضی اجراها تنها 4 نفر در صحنه حضور داشتند بيشتر اجراها با رقص گروههای بزرگ همراه بود بويژه نمايش مراسم عروس بردن در بخارا که بيش از 100 کودک و زن و مرد، بازيگران و رقصندگان آن بودند.

يک ارکستر سمفونيک 70 نفره مرکب از سازهای ملی و سازهای غربی اجرای موسيقی را به طور زنده بر عهده داشت و يک ارکستر کوچکتر از سازهای ملی و گروه همسرايان آن را به تناسب همراهی می کرد.

بنا به رسم فراگير پذيرايی از مهمانان با نان در آسيای ميانه، سه تنور ايستاده نيز در گوشه ريگستان برای پخت نان ساخته شده بود تا در اواخر برنامه دخترانی با لباس های محلی آن را همراه نقل و ميوه ميان مهمانان توزيع کنند.

در ميان اجراهای گوناگون از آوازها و رقص های گوشه و کنار ازبکستان يک بخش برنامه نيز به آوازهای فارسی سمرقند اختصاص داشت که با ترانه مشهور "از من چرا رنجيده ای" بر اساس شعر ابولقاسم لاهوتی، آغاز شد.

ارکستر بزرگ ازبکستان عمدتا از سازهای ملی و سازهای تغييريافته غربی تشکيل شده است. فرخ صادق رهبر ارکستر می گفت که استفاده از سازهای سنتی در ارکستر بزرگ مجلسی به سالهای 1930 بر می گردد.

ارکستر سازهای ملی هم تاکيد خاصی بر استفاده از دو ساز کرنا و دايره دارد. چنانکه در ارکستر حاضر در ريگستان که حدود 30 نوازنده داشت بيش از ده نفر تنها به زدن دايره مشغول بودند.

بهادر يولداشف طراح و مدير برنامه های رقص نيز در گفتگويی که با او داشتم می گفت نزديک به يک سال برای اجرای رقص ها با شاگردان خود، که در آکادمی رقص تاشکند هنرآموزی می کنند، تمرين کرده است. او که از پيشگامان طراحی رقص ملی ازبکستان است مسئوليت رقص را در تمام دوره های جشنواره بر عهده داشته است. چرخ زدن از شاخصه های برجسته رقص های صحنه ای اوست که در برخی از صحنه ها دراويش چرخنده قونيه را تداعی می کند.

در حالی که در افتتاحيه جشنواره های پيشين رقص ملل از رقص هندی و عربی تا چينی برای خود جايی داشت در اين دوره رقصها تماما بر اساس فرهنگ مردم و اقوام ازبکستان طراحی شده بود.

رقصها گاه رنگ نمايش و باله می گرفت و گاه تنها به بازسازی رقصهای سنتی و فولکلوريک می پرداخت. از جمله نمايشهايی که با آواز اپرا و رقص-بازی ارائه شد برداشتی از فيلم نامدار ازبکی با عنوان "مکر ميسره" بود که زنی را تصوير می کند که مردان مختلف را که به خواستگاری او می آيند بازی می دهد و سرانجام تن به ازدواج با هيچکدام نمی دهد.

در باره لباسهای رنگارنگ رقصندگان هم بايد گفت که طراحان از تمام امکانات لباس های ملی ازبکستان برای طراحی لباس استفاده کرده بودند. شب هنر ازبکستان دايره المعارفی از لباس های محلی و ملی اين کشور بود.

برای تماشاگران و مهمانان جشنواره ترانه های شرق اين جشنواره می تواند شاهدی بر حيات فعال و پرنشاط اين مشهورترين موسيقی آسيای ميانه باشد.

در هر دوره بخش مهمی از جشنواره به موسيقی شش مقام اختصاص دارد و هر بار گروههای شش مقام مستقيم يا غير مستقيم از برگزيدگان اين جشنواره اند. اما چند گفتار در کنفرانس موسيقی مقام در حاشيه جشنواره، حاکی از آن بود که وضع موسيقی کلاسيک و نخبه گرای شش مقام در جامعه امروز ازبکستان چندان مطلوب نيست و بيشتر با حمايتهای دولتی حفظ می شود تا گرايش عمومی مردم به آن.

رقصندگان ازبک در "شب ازبکستان"

ژان دورينگ موسيقی شناس برجسته فرانسوی که ساليان درازی را در زمينه موسيقی ايران و آسيای ميانه کار کرده است در کنفرانس "شش مقام و ديروز و امروز آن" گفت که با وجود همه استقبالی که رسما از شش مقام می شود رسانه های ازبکستان توجه چندانی به اين موسيقی ندارند: "در راديوهای اروپايی موسيقی کلاسيک بيشتر از ازبکستان پخش می شود."

او از فروشگاههايی در کاليفرنيا ياد کرد که در آن می توان هر صفحه ای از آثار استادان موسيقی کلاسيک را پيدا کرد: "در تهران هم شما می توانيد در فروشگاههای آثار موسيقی آثار استادان تا صد سال پيش را پيدا کنيد. اما اگر بخواهيد اثری از يک استاد شش مقام در بازار موسيقی ازبکستان و تاجيکستان پيدا کنيد تنها به آثاری پراکنده و با ضبط های نامرغوب روبرو می شويد."

ژان دورينگ در باره اشعار شش مقام هم توصيه می کرد که روند ازبکی کردن اشعار اين موسيقی نبايد به کنار گذاشتن غزليات فارسی -که به طور سنتی در اين موسيقی استفاده می شده- منجر شود. او گفت که همکاری نزديک دو کشور ازبکستان و تاجيکستان برای حفظ سنتهای موسيقی شش مقام حياتی است.

صنوبر باقروا محقق موسيقی از جمهوری آذربايجان نيز در گفتار خود به جريانهايی در آغاز قرن بيستم اشاره کرد که اصولا خواهان کنار گذاشتن موسيقی سنتی بوده اند. به نظر او در نيمه اول قرن بيستم موسيقی سنتی جايگاه اجتماعی خود را در جمهوريهای شوروی از دست داد و به جای آن اپراخوانی رواج گرفت.

او گفت تنها در دهه 70 و با حمايت يونسکو بود که نهضتی برای حفظ فرهنگهای جهان به عنوان ميراث بشری شکل گرفت تا با يکسان سازی های رايج در کشورهای غربی و نيز بلوک شرق مقابله کند. کيث هوارد از دانشگاه لندن نيز که سخنرانی خود را به تاريخچه ای از تلاش های يونسکو اختصاص داد گفت سمرقند در همان زمان از اولين شهرهايی بود که برای برگزاری جشنواره های چندفرهنگی مورد توجه قرار گرفت.

او گفت تحت تاثير تحولات مربوط به غربی شدن امروزه مشکل است که مردم را به شنيدن موسيقی سنتی تشويق کرد.

صنوبر باقروا نيز گفت موسيقی های سنتی مانند شش مقام گرچه در دايره پسند عمومی مردم و جوانان نيست اما جشنواره هايی مانند شرق ترانه لری نقش مهمی در حفظ و اشاعه آنها ايفا می کند.

تدابير امنيتی به دليل حضور مقامات ارشد سياسی بسيار سختگيرانه بود. بجز روش های معمول در اين موارد، تمامی کافه های اينترنتی شهر از ساعتها قبل از آغاز برنامه بسته شده بود، ورود موبايل به ريگستان ممنوع بود و کمتر خبرنگار خارجی موفق شد موافقت مقامات را برای استفاده از دوربين فيلمبرداری يا عکاسی و وسايل ضبط صدا در حين برگزاری برنامه جلب کند.