هوشمند هنرکار منتقد فيلم

به نظر می رسد که اين نوع آثار خود می توانند به يک گونه جدی در ساخت و پرداخت فيلم تبديل شود و ابزارها و روشهای مخصوص خود را داشته باشد، و چه بسا در تداوم و گسترش آن، سازندگان ويژه خود را نيز بيابد. نمونه های فراوانی از اين نوع در سراسر دنيا می توان يافت که از قضا برخی کارگردانان برجسته جهانی را نيز مشغول خود کرده است. هر چند همواره در اين گونه آثار، مفاهيم اعتقادی و گرايشهای سياسی نسبت به عناصر فنی و هنری در اولويت قرار می گيرند و برجسته تر می نمايند.

با اين حال برخی فيلمهای به نمايش درآمده در انتخابات ايران، نشانه های بارزی از توانايی فيلمسازان صاحب نام خود ندارند و بيش از آن که تجربه و تبحر آنان نام ايشان را پشتيبانی کند و حاصل کار به جذب و جلب بيشتر مردم به سمت نامزد مورد نظر منجر شود، خود نامها بيشتر جذاب می نمايد و کنجکاوی مردم را برمی انگيزد.

بسياری از اين آثار در حد يک مصاحبه ايستا و معمولی تلويزيونی باقی مانده است و تماشاگر نمی تواند تمايزی بين اين ساخته ها و ساير برنامه های پرشمار تلويزيون در باره انتخابات قائل شود. به همين دليل چه بسا نظرش را جلب نکرده و تمايلی به تماشای ويژه اين برنامه پيدا نکند. در واقع نامهای بزرگ سينماگران در اين لحظات، کاربردی نمی يابند.

نکته قابل توجه در اين ميان، محک خوردن توانايی بازيگری نامزدها است، و چه بسا برخی نامزدها در اين عرصه تواناتر و باورپذيرتر می نمايند. پيداست که در اغلب بخشهای اين فيلمها، چيدمان و آرايش و طرح حساب شده و از پيش نوشته شده ای در کار بود؛ پس نامزدها نيز با موقعيتی از پيش تعيين شده مقابل دوربين قرار می گرفتند و به ناچار توانايی بازيگری ايشان محک می خورد. به دور از هر کنايه و تمثيلی، به نظر می رسد که يک سياستمدار، به ويژه يک رييس جمهور، نبايد از هنر و توانايی بازيگری بی بهره باشد.

دو فيلم ۳۰ دقيقه ای توسط ستاد تبليغاتی نامزدها تهيه شده بود و اين فيلمها طی هشت روز از شبکه های يک و شش (خبر) تلويزيون ايران پخش می شد. نمايندگانی از صدا و سيما، شورای نگهبان و وزارت کشور اين آثار را پيش از پخش بازبينی می کردند.

دو فيلم تبليغاتی احمدی نژاد را جواد شمقدری ساخته است. اين دو در واقع دو بخش پيوسته اند که جدا جدا به نمايش در می آيند. فيلم با نام و امضای کارگردان آغاز می شود و با نام و امضای نامزد(احمدی نژاد) پايان می يابد.

هر چند در اين دو قطعه سعی شده است با طرح و ترکيب و ساختاری تعيين شده کار شود و تدوين ريتميک نيز آن را همراهی کرده است، اما کار به لحاظ گرافيکی، طراحی، ترکيب خلاقه صدا و ابداعات تصويری حرف چندانی برای گفتن ندارد.

اين فيلم، مجموعه ای است از سخنرانی ها، سفرهای تبليغاتی، فعاليتهای احمدی نژاد در شهرداری، رفتن ميان خانه و خانواده نامزد و گفتگوی او با مصاحبه گر. تأکيد و تکيه فيلم بر فعاليتهای احمدی نژاد به عنوان شهردار قرار گرفته است. در عين حال کارگردان سعی داشته با فضاسازی، موسيقی، شيفتگی برخی هواداران نسبت به نامزد، ساده زيستی وی و ... به گونه ای اسطوره سازی دست بزند.

با اين همه در بسياری اوقات، فيلم، جاذبه ای در تماشاگر برای دنبال کردن ايجاد نمی کند، و بر اين اساس در هدف خود که همانا جلب نظر مردم به نفع نامزد مورد نظر است توفيق چندانی نمی يابد.

وقتی نام درويش با يک نامزد انتخاباتی همراه می شود توقعات بسياری را برمی انگيزد که فيلمهای ساخته شده برای قاليباف اين توقعات را برآورده نمی کند.

هرچند پاره ای اوقات نشانه های کمرنگ و گذرايی از عناصر مورد علاقه درويش در اين آثار به چشم می خورد، اما نه اين و نه تبحر مجری برنامه توقع تماشاگر را از سازنده آثار برآورده نمی کند.

فيلم تبليغاتی قاليباف با يک کليپ معمولی تلويزيونی، با ضرباهنگ و برشهای معمول اين گونه کارها آغاز می شود؛ تصاويری از سفرهای تبليغاتی قاليباف و نواحی ايران.

اما بخش اصلی فيلم، گفتگوی ايستا و دونفره ای است، ميان قاليباف و مجری آشنا و قديمی تلويزيون، اسماعيل ميرفخرايی.

ميرفخرايی که زمانی در پيش از انقلاب مجری برنامه دانش تلويزيون بود، پس از انقلاب مانند ساير مجری های آن زمان از تلويزيون رانده شد، با اين وجود در اين سالها، گاه امکان حضور بر صفحه تلويزيون را يافته است. هر چند روزگاری ميرفخرايی چهره ای خوش و آشنا داشت، اما بعيد است که امروزه، نسل سوم ياد چندانی از او داشته باشد. با اين همه او مجلس گفتگو با قاليباف را خوب و جذاب و پويا می گرداند. در عوض قاليباف نيز توانايی بيشتر و بازی روانتری از برخی نامزدهای ديگر در حضور برابر دوربين ارائه می دهد.

با اين همه ساختار اين مصاحبه کاملا تلويزيونی است و از همين رو اين ظن را ايجاد می کند که چه بسا درويش دستی از دور بر آتش داشته و اداره اين برنامه را به يک کارگردان خبره تلويزيونی سپرده است؛ چرا که کارگردانی فنی و سوييچ برنامه، به نسبت يک مصاحبه تلويزيونی، بسيار خوب و روان انجام می پذيرد.

تدوين بخشهای ديگر نيز معمولی و تلويزيونی، و با اتکا به ترفندهای از سکه افتاده ابزارهای جديد تدوين کامپيوتری انجام شده است و از اين بابت نيز حرف چندانی برای گفتن ندارد. با اين همه اين فيلم (يا بهتر بگوييم اين مصاحبه) به لطف اجرای خوب ميرفخرايی و همراهی ظريف قاليباف، در پاره ای اوقات دلچسب و تأثيرگذار است.

فيلم ساخته شده توسط بهروز افخمی برای مهدی کروبی نيز به واقع بسيار دورتر از توقعات سينمادوستان از کارگردان شهير آن قرار می گيرد.

اين اثر با يک مقدمه معمولی و نه چندان تأثيرگذار آغاز می شود و اصل کار، همچون بسياری ديگر از آثار توليدی نامزدها، مصاحبه ای ايستا و طولانی با مهدی کروبی می شود.

مجری در اين گفتگو خود افخمی است و بخش عمده ای از برنامه صرف توضيحات کروبی در باره ادعای پر سر و صدای او مبنی بر پرداخت ماهيانه ۵۰هزار تومان به هر ايرانی بالای ۱۸ سال می شود.

لا به لای اين برنامه نيز برشهايی از ديدارهای کروبی، فعاليت او در مجلس، خطابه های اعتراض آميزش، و همراهی با نمايندگان متحصن گنجانده شده است. در انتها نيز مؤخره ای ساده با پخش يک ترانه کار را به سرانجام می رساند.

فخيم زاده به همراه دانيال حکيمی، بازيگر، مشغول تمرين با وسايل بدنسازی هستند؛ قطع می شود به مکانی ديگر که فخيم زاده رو در رو با دوربين، صادقانه دليل ساخت فيلم تبليغاتی برای لاريجانی را می گويد: وی در طول رياست لاريجانی بر صدا و سيما، سه مجموعه بزرگ در طول ده سال ساخته است.

ساخته فخيم زاده نيز گرچه متکی به مصاحبه سراسری فخيم زاده با لاريجانی است، اما با پرداختی متفاوت با مصاحبه های معمول تلويزيونی، تا حدی از حالت ايستا خارج شده است. يک دستگاه تلويزيون در زاويه ای از مکان مصاحبه تعبيه شده است. متناسب با گفتار، تصاويری از آن تلويزيون پخش می شود و متعاقب آن، فيلم جا به جا از مکان مصاحبه خارج می شود و تصاوير آن تلويزيون را دنبال می کند. تصاويری شامل فيلمهای آرشيوی از نقاط مختلف ايران، سفرهای تبليغاتی لاريجانی و استقبال مردم از وی، بخشهايی از مجموعه ولايت عشق و ...

در اين ميان قطعاتی نمايشی با بازی فخيم زاده و دانيال حکيمی گنجانده شده است که هر چند جلب توجه می کند، اما در بافت فيلم جای خود را نمی يابد و نچسب می نمايد.

فيلم فخيم زاده، با طراحی و ترکيب پرداخت شده اش، به نوعی انتظار از چنين آثاری را برآورده می کند؛ با اين حال جنس گفتگو، نوع پاسخها، به همراه سختی حالت پاسخ دهنده غالبا جذابيت چندانی ايجاد نمی کند.

با آن که چند بار از بهروز غريب پور به عنوان سازنده فيلم تبليغاتی مصطفی معين نام برده شد، ولی غريب پور، قويا اين موضوع را تکذيب می کند. در عوض سعيد ابراهيمی فر ساخت فيلم را انکار نکرده است، هر چند گروه سازنده اين آثار هنوز تا حدی مبهم مانده است.

فيلم اول اين گروه بيش از آن که برآمده از روشها و فنون بديع سينمايی باشد، با اتکا به يک فکر و يک انتخاب، تأثيرگذار شده است. اين قطعه، يک گفتگوی سراسری بين مصطفی معين و مجری است. مجری برنامه سعيد حجاريان، از اعضای بلندپايه حزب مشارکت است.

حضور حجاريان در تقابل با قابليتهای تمامی مجری های گيرا و خوش بيان دنيا است؛ او که در سال ۷۸ قربانی يک ترور شد و پس از آن هرگز نتوانست سلامت کامل خود را بازيابد، هنوز نمی تواند روان صحبت کند و به ناچار صحبتهايش زيرنويس می شود.

توانايی حرکت از او سلب شده و جنب و جوشی ندارد. ولی با اين ويژگی ها او حالا تمثيلی از "شهيد" اصلاحات شده است و به ازاء همين جداً تأثيرگذار است.

اما فيلم به جز انتخاب حجاريان و نوع و محتوای گفتگوی رد و بدل شده، نکته قابل توجه ديگری ندارد. يک پرداخت ساده و معمولی تلويزيونی اين مصاحبه را همراهی می کند؛ از همين رو حتی جذابيت حضور حجاريان نيز از نيمه کار کم کم رنگ می بازد و چندان ادامه ماجرا را پشتيبانی نمی کند.

اما دومين فيلم تبليغاتی معين از گرافيک، ضرباهنگ و ترکيب خلاق و متفاوتی برخوردار است؛ با اين همه خاصه پسند است و شايد بر تماشاگر عام در گوشه و کنار ايران تأثير لازم را نداشته باشد.

بخش اصلی اين فيلم پرسشهای چند جوان از اين نامزد است. در برابر، در بيشتر مواقع معين شنونده است تا پاسخگو و همين خود تفاوت و جاذبه ديگری ايجاد کرده است. در واقع بسياری از حرفهای مگو از دهان پرسشگران جوان و يا پاره ای اوقات فيلم توسط هم پيمانان معين ـ رضا خاتمی، الهه کولايی و ديگران ـ بيان می شود تا خود او!

پخش فيلم در نوبت اول با محو کردن برخی چهره های خانمها و قطع صدا هنگام گفتن برخی سخنان تند همراه بود؛ که همين اعتراض ستاد تبليغاتی معين را برانگيخت و ادعا کردند که تلويزيون فيلم را سانسور کرده است.

در طرف مقابل تلويزيون اين قضيه را انکار کرد و اشکالات را ناشی از نوار ارسالی خود ستاد معين عنوان کرد. به هر حال فيلم در نوبت دوم با رفع اشکالات پخش شد؛ هر چند باز هم در دو سه مورد قطعهای کوتاهی در صدای رضا خاتمی اتفاق افتاد.

در مجموع فيلم سعيد ابراهيمی فر، با توجه به طراحی، ساخت و پرداخت بديع و جذاب آن تا حد زيادی پاسخگوی انتظارات فنی و زيبايی شناسانه تماشاگران باريک بين بود.

فيلم تبليغاتی اين نامزد نيز حرف نويی ندارد. با مقدمه ای کليپ مانند آغاز می شود و جا به جا حرفهای مهرعليزاده را چه به عنوان سخنران در سفرهای تبليغاتی اش و چه رو در رو با دوربين و تماشاگران شاهد هستيم.

جدا از تصاويری از ديدارهای نامزد با مردم و هوادارانش و سخنرانی های او، مصاحبه هايی هم با يکی دو تن، از جمله پسر پروفسور حسابی صورت گرفته است.

در چند تصوير نيز حسين رضازاده، قهرمان وزنه برداری ايران را در ميان مستقبلان و هواداران مهرعليزاده می بينيم، که ظاهرا فيلمساز رخصت چندانی برای استفاده بيشتر و تأثيرگذارتر از اين قهرمان پيدا نکرده است. در مجموع اين فيلم نيز چندان قابل نقد و توجه نمی نمايد.

تهيه کننده فيلمهای تبليغاتی رفسنجانی، منوچهر محمدی، تهيه کننده فيلم مارمولک و از مديران سابق تلويزيون است. کارگردان فيلم اول رسول صدرعاملی و سازنده فيلم دوم کمال تبريزی است.

فيلم اول ديداری است ميان رفسنجانی با تعدادی از جوانان دختر و پسر. جوانانی اغلب مد روز و متفاوت با سليقه رسمی تلويزيون. دخترهايی آرايش کرده و با روسری های باز و رنگی، و بعضا پسرهايی با موهای بلند و خط ريش مد روز. فيلمی که سعی می کند چهره ای متفاوت از رفسنجانی نشان دهد و حرفهايی از نوع ديگر در آن مطرح شود: جنگ تحميلی و پايان آن، جوانی و گناه، رابطه دختر و پسر، اکبر گنجی و زندانيان سياسی، رابطه با آمريکا ...

فيلم هرچند متمرکز بر يک نشست و گفتگوست، اما دارای ساخت و پرداختی در خور توجه است. زوايا، قاب بنديها، حرکات دوربين، اينسرتها، ضرباهنگ، استفاده به جا از دوربين روی دست و تدوين حساب شده فيلم، عليرغم طراحی و چيدمان از پيش تعيين شده، ساختاری مستندگونه به اثر داده است. فيلمساز نشان می دهد که حتی در يک مکان بسته با يک گفتگوی ثابت می توان از ايستايی خارج شد و ضرباهنگ و ساخت پويا به فيلم داد.

با آن که پيداست اين نشست از پيش طراحی و برنامه ريزی و نوشته شده است، با اين حال زنده به نظر می رسد و از قضا خود رفسنجانی (برخلاف اغلب نامزدها) بسيار زنده و طبيعی بازی می کند. اين توانايی رفسنجانی در فيلم دوم جداً موجب شگفتی تماشاگر می شود.

کمال تبريزی کارگردانی دومين فيلم تبليغاتی هاشمی را بر عهده داشت

فيلم دوم ساخته کمال تبريزی است. برخلاف بسياری از آثاری از اين نوع، اين اثر ضرباهنگ نرم و کندی دارد که اتفاقا به دل می نشيند. فيلم طراحی و ترکيب ساده، اما فکرشده و تأثيرگذار دارد. تقريبا تمام قابهای دوربين، عليرغم سادگی، حساب شده و متکی به زيبايی شناسی اند. اغلب نماها با فيداين و فيداوت نرمی پيوند می خورند که کاملا هماهنگ با ضرباهنگ مورد نظر فيلمساز است.

فيلم گفتاری سراسری دارد که به نظر می رسد توسط خود رفسنجانی تحرير شده و به وسيله او نيز اجرا می شود. قطعه ای است ساده و ادبی؛ اما مهمترين ويژگی آن بيان خوب و تأثيرگذار آقای رفسنجانی است.

اين اثر بيش از آن که به دستاوردها و موفقيتهای صنعتی و اقتصادی آقای رفسنجانی، که هوادارانش لقب سردار سازندگی را به او داده بودند بپردازد، به روابط ساده او با خانواده، مردم، مراجعان و کارش پرداخته است و اين سياستمدار کهنه کار را که نزديک به سه دهه در بالاترين رده مديران جمهوری اسلامی قرار داشته، از آسمان به زمين آورده است؛ و چه بسا همين موجب تأثيرگذاری فيلم شده است.

گمان می رود که فيلم دوم تبليغاتی رفسنجانی کاملا توقع سينمادوستان و تماشاگران باريک بين را از سازنده آن برآورده کرده است.

محسن رضايی، يکی از کانديدای مورد حمايت گروه های اصولگرا، دو روز مانده به برگزاری انتخابات انصراف خود را از شرکت در انتخابات اعلام کرد. با اينحال هر دو فيلم تبليغاتی اين نامزد سابق انتخابات رياست جمهوری از تلويزيون پخش شد
فيلم اول ملاقلی پور، بدون طراحی و پرداخت ويژه، تنها يک گفتگوی سراسری ميان او و رضايی است. با اين حال پيداست که اين پرده، پيشتر طراحی، نوشته و حتی تمرين شده‌است. در اين ميان ملاقلی پور راحت و روان حرف می زند، سؤال می کند، اسرار مگو را بر زبان می آورد و با لحن و سخن خود فضاسازی می کند، اما طرف مقابلش، که از قضا نقش اصلی محسوب می شود، بازی چندان موفق و آسوده ای ندارد. با اين حال اين قطعه به مدد ايجاد فضای صميمانه توسط ملاقلی پور ـ به عنوان مصاحبه گر و نه فيلمساز ـ در پاره ای اوقات تأثيرگذار است.

فيلم هرچند با مصاحبه های معمول متفاوت است و برشها و پيوندهايش به آن حالتی غير تلويزيونی داده است، اما حاوی شکل و ساختار ويژه ای نيست و حتی کادر اسکوپ (عريض) آن بر صفحه تلويزيون بيشتر حالت مزاحم دارد. با اين حال مهمترين ويژگی آن اين است که به ضد خود تبديل نمی شود و دافعه ای برعليه نامزد مورد نظر ايجاد نمی کند.

اما در فيلم دوم ملاقلی پور سعی کرده که کار با نوعی طراحی حساب شده همراه شود. فيلم با مصاحبه با تعدادی مردم مخالف و ناباور به انتخابات و حاکميت آغاز می شود؛ چيزی که به کلی متفاوت با مصاحبه های معمول و همواره موافق تلويزيون است. و همين تفاوت مدخل خوبی می شود که تماشاگر را به دنبال کردن کار دعوت کند. طراحی و ترکيب ويژه و متفاوت تصوير و صدا نيز عامل ديگری در جذب تماشاگر است.

با اين وجود چون اين قطعه در موضوع و محتوا (طرح نوشته شده) تمرکز لازم را ندارد، به نظر می رسد تأثير کمتری از فيلم اول داشته باشد. آنچه در يک اثر موجب جذب و تعقيب توسط تماشاگر می شود عامل درام است؛ و درام اساسا با تمرکز و هارمونی توأم است. اين تمرکز يا با محتوا حاصل می شود يا با فرم. و همين آن چيزی است که در فيلم دوم تبليغاتی رضايی جايش خالی است. حال آن که فيلم اول به رغم فقدان ساختار ويژه، به دليل تمرکز و جنس فضايی که توسط ملاقلی پور در گفتگو ايجاد می شود، تأثيرگذارتر می نمايد.