فیروز؛ ستاره ویرانه‌های بعلبک، امید ویرانه‌های بیروت

نی را به من بده و آواز بخوان

که موسیقی راز هستی است

و بعد از آن که هستی از بین برود

نوای نی باقی می‌ماند

سال ۱۹۶۵، وقتی فیروز، از بزرگترین خوانندگان زن عرب، این شعر جبران خلیل جبران، شاعر لبنانی و هموطن خود را خواند و در صفحه "نی را به من بده و آواز بخوان" منتشر کرد، فورا این آوازش در چهار گوشه جهان عرب شنیده شد: از نواکشوت در موریتانی و خارطوم در سودان، تا دمشق و مسقط در خاومیانه.

صدای فیروز حتی در کشورهای غیرعرب مثل ایران نیز هوادار داشت و خوانندگان دیگر کشورها را نیز تحت تأثیر خود قرار می‌داد.

در آن زمان، ترانه عربی، همچنان سال‌های اوج خود را می‌گذراند و صدای خوانندگان محبوب عرب از طریق شبکه‌های رادیویی در همه جا پخش می‌شد.

موسیقی عربی با وجود پیشینه غنی و پربار خود، در قرن بیستم با پا به عرصه گذاشتن خوانندگان زنی چون ام کلثوم مصری و فیروز لبنانی، دورانی استثنایی را تجربه کرد.

قرن بیستم، قرن موسیقی عربی

آنچه امروز در ذهن و خاطره بسیاری از مردم جهان، از موسیقی و ترانه عربی برجای مانده، بیشتر مربوط به آثاری است که به ویژه در نیمه اول قرن بیستم در کشورهای عربی تولید شده‌اند.

قرن بیستم، قرن تحولات بزرگ سیاسی در کشورهای عربی به ویژه پس از دو جنگ جهانی است.

تلاش برای بازیابی هویت عربی از طریق جنبش‌های ملی‌گرا و استقلال‌طلب، مفهوم وطن و حس وطن‌پرستی را بیش از همیشه، در این قرن برای اعراب برجسته کرد.

بیشتر بخوانید:

هر چند که اعراب از یک قرن پیش دست به نوسازی فرهنگی و سیاسی زده بودند، اما آشنایی با فرهنگ دیگر ملت‌ها، به ویژه امکانات موسیقی جهان از جمله موسیقی غربی، در قرن بیستم خوانندگان و موسیقیدانان عرب را به دنیاهای وسیع‌تری کشاند.

از سوی دیگر، تاسیس کنسرواتوارها و همراهی دولت‌های بسته سیاسی، در ایجاد فضای نسبتا باز فرهنگی، زمینه رشد، توسعه و شکوفایی ترانه‌های عربی را فراهم کرد.

با این که نیمه غربی جهان عرب در شمال آفریقا، از نیمه شرقی آن در حاشیه خلیج فارس، هم به لحاظ جغرافیایی و هم به لحاظ سیاسی و فرهنگی فاصله بسیاری داشت، اما نزدیکی چند شهر مهم دمشق و حلب در سوریه، طرابلس و بیروت در لبنان و اسکندریه و قاهره در مصر به یکدیگر، فضایی مشترک و در عین حال بزرگ و پویا را برای روشنفکران و هنرمندان به وجود آورد.

به عنوان نمونه، برگزاری کنگره موسیقی جهان عرب در سال ۱۹۳۲ در قاهره، یکی از نقاط عطف در تاریخ معاصر موسیقی و ترانه‌ عربی به شمار می‌رود.

حیات موسیقایی در لبنان

لبنان همواره به چهارراه فرهنگ‌ها مشهور بوده و تاثیرات مهمی را از اطراف خود پذیرفته، اما این کشور کوچک حیات موسیقایی خاص خود را دارد.

مهاجرت تعداد زیادی از "روس‌های سفید" (عنوانی که به روس‌های مخالف انقلاب بلشویک داده شد) به لبنان پس از انقلاب ۱۹۱۷، دستاوردهایی نیز برای موسیقی لبنان در پی داشت.

تعدادی از موسیقیدان‌های روس نیز در جمع مهاجران بودند. این موسیقیدانان تاثیر مهمی بر جریانات و تحولات موسیقیایی لبنان گذاشتند و برخی از آنان در مدرسه موسیقی آکادمی هنرهای زیبای لبنان که به دست الکسی پطرس بنیان گذاشته شده بود، حضور یافتند.

اما نهاد دیگری که نقش مهمی در شکل‌گیری موسیقی لبنانی به ویژه ترانه این کشور داشت، رادیو لبنان بود.

رادیو لبنان سال ۱۹۳۸ با عنوان "رادیو شرق" (اذاعه الشرق) تاسیس شد. در آن زمان که لبنان هنوز تحت قیمومیت فرانسه قرار داشت، یکی از اهداف تاسیس این رادیو، نزدیک کردن فرهنگ‌های فرانسوی و عربی بود.

در سال ۱۹۴۶، یکی دو سال پس از پایان قیمومیت فرانسه، رادیو شرق نیز استقلال یافت و نام خود را هم به "رادیو لبنان" تغییر داد.

رادیو لبنان طی دهه‌های آغازین فعالیتش، در شکل‌گیری نسلی از بازیگران، نویسندگان و به ویژه آهنگسازان و خوانندگان لبنان نقش عمده داشت و به لابوراتواری بزرگ برای خلاقیت هنری و موسیقایی هنرمندان لبنانی تبدیل شد.

پدیده "فیروز" که از همین رادیو برخاست، یکی از نمادهای پررنگ در زمینه نقش رادیو لبنان در عرصه فعالیت‌های هنری این کشور است.

فیروز، پدیده رادیو لبنان

در اواخر دهه ۱۹۴۰، رادیو لبنان یک گروه کر و یک گروه ارکستر داشت و محمد فلیفل، یکی از دو برادر موسیقیدان فلیفل، در زمینه ساخت موسیقی نظامی با این رادیو همکاری می‌کرد. او از "نهاد حداد"، دختری که هنوز پانزده سالش نشده بود و با اسم "فیروز" هم شناخته نمی‌شد، خواست به گروه ارکستر نظامی بپیوندد و در تهیه سرودهایی برای "وطن" مشارکت کند.

صدای نهاد حداد خیلی زود تفاوت خود را در میان صدای دیگر دختران جوان ارکستر نشان داد. با این حال، بخت نیز همراه او بود که حلیم الرومی، آهنگساز معروف رادیو لبنان از صدای نهاد حداد ستایش و نام هنری "فیروز" را برایش انتخاب کرد.

فیروز در اصل، نام یک خواننده زن اهل حلب بود که در جوانی پیش از آن که به شهرت برسد، درگذشته بود.

در سال ۱۹۵۰، حلیم الرومی که خودش نوازده عود بود، به ریاست بخش موسیقی رادیو لبنان منصوب شد. یک سال بعد، او فیروز را به منصور و عاصی رحبانی، دو آهنگساز رادیو لبنان معرفی کرد.

آشنایی با برادران رحبانی، هم زندگی خصوصی و هم زندگی حرفه‌ای فیروز را دگرگون کرد. او با عاصی، یکی از این دو برادر ازدواج کرد و همکاری این سه با یکدیگر موجب شد که شهرت فیروز خیلی زود مرزهای لبنان را درنوردد.

هرچند که برادران رحبانی، برای دهه‌ها آهنگسازان اصلی آثار فیروز بودند، اما این خواننده با دیگر آهنگسازان لبنانی مثل زکی ناصیف و ودیع الصافی نیز همکاری کرد.

همچنین فیروز با برادران رحبانی نوعی از کمدی موزیکال را در لبنان پایه‌گذاری کردند که تا پیش از فیروز در این کشور وجود نداشت. آنان این نوع موسیقی را با اجرا در فستیوال بعلبک به جامعه هنری لبنان و همچنین جهان عرب معرفی کردند.

ستاره ویرانه‌های بعلبک

اگر رادیو لبنان در کشف استعداد و شکل‌گیری مسیر حرفه‌ای فیروز نقش عمده داشت، این فستیوال بعلبک بود که این خواننده را در سطحی عالی‌تر معرفی کرد.

فستیوال بین‌المللی بعلبک که در نوع خود، اولین فستیوال موسیقی لبنان به شمار می‌رود، در اوایل دهه ۱۹۵۰ در زمان ریاست جمهوری کمیل شمعون بنیان گذاشته شد.

هدف از برگزاری چنین جشنواره‌ای، آن هم در بقایای یک شهر تاریخی، بیشتر معرفی موسیقی لبنان از طریق برگزاری اشکال گوناگون موسیقی این کشور است، از رقص و تئاتر گرفته تا تک‌سرایی و کنسرت. این فستیوال توانست به سرعت جایگاه خود را در میان کشورهای عربی به دست آورد.

در سال ۱۹۵۷، فیروز جوان در این فستیوال خوش درخشید و زمینه فعالیت هنری‌اش را گسترده‌تر کرد، به طوری که پس از آن به سینمای جهان عرب نیز راه یافت.

فیروز در فاصله سال‌های ۱۹۵۷ تا ۲۰۱۷ که آخرین آلبوم او منتشر شد، حدود پنجاه آلبوم موسیقی و کمدی موزیکال منتشر کرد.

او طی حدود هفتاد سال فعالیت هنری و فروش میلیون‌ها نسخه از آثارش، به صدایی فراموش‌ناشدنی در جهان عرب تبدیل شده است.

امید ویرانه‌های بیروت

اهمیت آثار فیروز و همچنین استقبال گسترده از آنها، علاوه بر صدای خوش خواننده، به اشعاری مربوط می‌شد که از زندگی مردمان عادی عرب سخن می‌گفت و همواره در آثارش، جهانی را ستایش کرده که در معرض نابودی بوده است.

همچنین بزرگداشت و احترام به سرزمین‌های عربی، با انتشار آلبوم‌های مختلف، مثل "بحبک یا لبنان" برای لبنان، "نامه به جمیله" برای الجزایر و "بیت‌المقدس در قلب من" برای فلسطین، از دیگر عوامل محبوبیت فیروز است.

درباره او آثار مختلفی نیز منتشر شده، از جمله فیلم جک جانسن، مستندساز هلندی که در سال ۲۰۰۳ ساخته شد. ریما رحبانی، دختر فیروز نیز زندگی مادرش را در سال ۲۰۰۹ به تصویر درآورد.

فیروز در همه این سال‌ها با آواز خود به حوادث کشورش و جهان عرب واکنش نشان داده و در عین حال، نگذاشته که نامش به مصادره گروه خاصی درآید.

در شرایطی که لبنان با شدیدترین بحران پس از جنگ داخلی این کشور مواجه شده و مردمانش در جست‌وجوی یک "چهره ملی" هستند، بی‌دلیل نیست که بار دیگر نام فیروز مطرح شده است.

اهدای نشان افتخار از سوی امانوئل مکرون، نشان‌دهنده احترامی است که جهان به او ادا می‌کند.

فیروز که بیش از شصت سال پیش در ویرانه‌های بعلبک به ستاره دنیای موسیقی تبدیل شد، اکنون شمع امید مردم کشورش برای ساختن لبنانی تازه است.