آن دنیای دیگر؛ از روسپی‌ تا هیپی

نمایشگاهی از مجموعه عکس‌های بیست عکاس از سراسر دنیا، با عنوان "زندگی از نوعی دیگر؛ عکاسی از حاشیه‌ها" در مرکز فرهنگی هنری باربیکن در لندن برگزار شده است. این مجموعه به صورت بیست اتاق جداگانه‌ طراحی شده و در هر قسمت، مجموعه عکسی از یک عکاس به نمایش درآمده، که تمرکز بر زندگی‌های حاشیه‌ای در فرهنگ‌ها و جغرافیاهای گوناگون دارد.

برخی از این آثار، که در فاصله‌ دهه‌ ۵۰ تا ۲۰۰۰ میلادی گرفته شده‌، به ثبت و بیان زندگی روزمره‌ گروه‌هایی پرداخته که به اجبار هنجارهای اجتماعی یا شرایط اقتصادی به حاشیه رانده شده‌‌ا‌ند. بخش‌های دیگر جهان‌هایی متفاوت از روال معمول اجتماع را به تصویر می‌کشد که به نوعی با انتخاب‌های خلاف سلیقه و پذیرش عمومی جامعه از لحاظ جنسی، سیاسی و هویتی افراد شکل گرفته‌اند.

در میان عکاسان نام دایان آربس، مری الن مارک، بوریس میخایلوف، الک ساث و هنرمندان مطرح دیگر به چشم می‌خورد. این بیست عکاس، به ثبت زندگی مردمی پرداخته‌اند که یا انتخاب آزادانه‌شان و یا اجبار سرکوب و محرومیت، آنها را جایی خارج از روال معمول و سنتی جامعه قرار داده‌است:‌ تبهکارها، بی‌خانمان‌ها، روسپی‌ها، هیپی‌ها، کوتوله‌های بازیگر سیرک، تارکان دنیا و گروه‌های دیگر.

همان‌طور که سوژه‌ این عکس‌ها بسیار مهم است، فاصله و نسبت عکاس با آن نیز مسئله‌ای بااهمیت است. بعضی از این هنرمندان عضوی از جامعه‌ای هستند که آن را به تصویر کشیده‌اند: لری کلارک، یکی از جوانانی بود که در تالسا، در آمریکا در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ تیراندازی می‌کردند و روابط جنسی آزادی داشتند و از این گروه عکس می‌گرفت؛ دنی لیون خودش از اعضای گروه موتورسواری بود که در دهه شصت در آمریکا از آنها عکاسی می‌کرد.

برخی از عکاس‌ها اما ماه‌ها یا سال‌ها برای برقراری ارتباط و ایجاد اعتماد و صمیمیت میان خود با اعضای جامعه‌ مورد نظرشان وقت صرف کرده‌اند. دوربین در درجه‌های مختلفی از نزدیکی و راحتی با سوژه، گاه فاصله‌‌ عکاس را چنان کم می‌کند که برای مخاطب این تصور ایجاد می‌شود که با آلبوم عکس‌های تصادفی شخصی آدم‌ها روبه‌رو است. در حالی که مخاطب در مواجه با هر دو گروه آثار، مرتب درگیر مسئله‌ اخلاقی تماشای رنج یا کشمکش دیگران است، هنرمندان هم با این پرسش روبه‌رو هستند که آیا دارند از موقعیت سوژه با عکاسی از آن بهره‌کشی می‌کنند؟

انتخاب‌های آلونا پاردو، نمایشگاه‌گردان (کیوریتور)، از مجموعه عکس‌های کمتر دیده شده، کلیشه‌های رایج برخی از فرهنگ‌ها و جوامع را بیشتر در‌ هم می‌ریزد. مجموعه‌ی هیپی‌های روسیه شاید یکی از این‌ها باشد. تصاویری که از دل اتحاد جماهیر شوروی (سال ۱۹۷۷) بیرون می‌آید اما با روایت‌های رسمی از مردم این سرزمین متفاوت است. عکس‌های سجی کوراتا از تبهکارها و کلاب‌های توکیو مصداق دیگر برهم زدن عادت‌های غالب ذهنی از فرهنگ‌ جوامع است.

یکی از مجموعه‌های خیره‌کننده در این نمایشگاه، عکس‌های الک ساث است از افرادی که از زندگی اجتماعی در آمریکا گریخته و در مکان‌هایی پنهان و دور از ذهن، در دل طبیعت ساکن شده‌اند. اگر مخاطب در بیشتر قسمت‌های نمایشگاه با زندگی افرادی روبه‌رو می‌شود که شرایط وخیم اقتصادی و اجتماعی‌شان آنها را محکوم به حاشیه‌نشینی کرده، اینجا آنچه به چشم می‌آید، شاید نوعی دیگر از زندگی است که این افراد در گوشه و کنار به هر دلیلی به اختیار آفریده‌اند و در برابر ساختار به ظاهر غیر قابل اجتناب اجتماع، سبکی متفاوت برای زندگی خود خلق کرده‌اند.

بخشی دیگر که تصاویری بی‌نظیر را به نمایش می‌گذارد، عکس‌های پاز ارازوریز است از تراجنسیتی‌های شیلی در دهه ۸۰ میلادی. عکس‌هایی که آنها را به سوژه‌هایی منفعل بدل نمی‌کنند، بلکه برای جامعه‌ای که فرصت بیان و ابراز خودش را در فضای عمومی ندارد، به صحنه‌ای برای بازاجرای هویت جنسی‌شان می‌شود تا از خلال ژست‌ها، با اجرای نقش‌های جنسیتی دلخواه‌شان، خود را آن‌گونه که می‌خواهند، آن طور که باور دارند به تصویر بکشند.

در طول نمایشگاه ارتباط دوربین و عکاس با سوژه برای مخاطب مسئله‌ای حل نشده باقی می‌ماند. در برابر بسیاری از عکس‌های این نمایشگاه مخاطب از تماشای صحنه‌ها آزرده می‌شود و حتی گاه از خیره شدن به رنج دیگران احساس عذاب وجدان می‌کند و از لحاظ اخلاقی در فضایی سیال با پرسش‌‌هایش قرار رها می‌شود.

این معذب بودن اما شاید بخشی از هدف این مجموعه است که آسودگی مخاطب را در زل زدن به مناظر از او می‌رباید، مرتب به صورت او سیلی می‌زند و واقعیت‌هایی را در برابر چشمانش قرار می‌دهد که به ترفند‌های گوناگون از چشم عموم مردم در زندگی روزمره‌ ناپیدا می‌ماند تا شاید تصویر ایده‌آل زندگی اجتماعی خدشه‌دار نشود.

این نمایشگاه شاید بیشتر از آنچه برای مخاطب به نمایش می‌گذارد، ذهن او را به این فکر مشغول ‌کند که آنچه به دیده نمی‌آید، چرا و چگونه از نگاه پنهان می‌ماند، چه چیز باید و چه چیز نباید به نمایش گذاشته شود؟