از انقلاب تا جنگ؛ در جست و جوی هویت ملی

موزه تیت مدرن لندن نمایشگاهی با عنوان «کتاب‌های مصور ایرانی: از انقلاب تا جنگ» برگزار کرده که تا ۱۲ آذر ماه (سوم دسامبر) برپاست. کتاب‌های عکسی که در این بخش به نمایش درآمده وقایع انقلاب ۱۳۵۷ و جنگ ایران و عراق را به تصویر می‌کشد و شامل آثاری از عکاس‌های سرشناس ایرانی از جمله بهمن جلالی، کاوه گلستان، مریم زندی، سیف‌الله صمدیان، و آلفرد یعقوب‌زاده است. کتاب‌ها و تصاویر متعلق به مجموعه‌ شخصی مارتین پار، عکاس مستند و خبری مطرح بریتانیایی است.

مخاطب در طول بازدید از آثار، در یک سوی اتاق ‌با عکس‌های سیاه‌وسفید خرمشهر در زمان جنگ روبه‌رو می‌شود. این‌ عکس‌ها در واقع صفحات کتاب «خرمشهر» اثر بهمن جلالی هستند. این کتاب در سال ۱۳۶۱ در ابعاد بزرگ چاپ شده تابتوان به راحتی آن‌ها را جدا کرد و به صورت پوستر به کار برد. چاپ عکس‌ها روی دیوار بدون قاب و هیچ واسطه‌ای، حالت پوستر نصب شده را تداعی می‌کند. بهمن جلالی از جمله عکاسان ایرانی است که به همراه همسرش رعنا جوادی وقایع انقلاب و جنگ را به تصویر کشیدند. "روزهای خون، روزهای آتش" کار مشترک آنهاست از آن روزها که در همین مجموعه نیز به نمایش درآمده است.

در سوی دیگر گالری، ویترین کوچکی است که ۱۵ کتاب در آن به صورت باز برای مخاطبان قرار داده شده است. در میان این کتاب‌ها برخی مثل آثار کاوه گلستان و آلفرد یعقوب‌زاده راوی وقایع و قربانی‌های جنگ اند، بعضی با به کارگیری ادبیات تصویری و واژگانی مشخص بیشتر نقشی تبلیغاتی دارند و یا اعتراض‌ها و تجمعات مردمی در آستانه‌ انقلاب را به تصویر کشیده اند.

از جمله‌ این کتاب‌ها، کتاب انقلاب ۵۷ مریم زندی است. به گفته خانم زندی این کتاب حدود هفت سال در وزارت ارشاد معطل ماند و سرانجام در سال ۱۳۹۳ منتشر شد. به گفته‌ عکاس، عکس‌های ۱۴ اسفند ۱۳۵۷ در خانه‌ دکتر مصدق بیشترین حساسیت را برای نشر آن به وجود آورده بود.

کتاب دیگر "تهران زیر حملات موشکی" است با عکس‌های جاسم غضبانپور، که تصاویری از تهران را هنگام حمله‌های موشکی در طول جنگ مستند کرده است و تصویری از تهران ارائه می‌دهد که کمتر دیده شده.

کتاب دیگری که به صورت برگ‌برگ روی دیوار کار شده،‌ "انقلاب به روایت تصویر" به طراحی سیف‌الله صمدیان است که در طراحی و تهیه آن عکس‌هایی از خود او به همراه پرویز زمانی و هاشم فروتن استفاده شده است. آنچه این کتاب را از بقیه متمایز می‌کند، به کارگیری عناصر دیگر بصری در خلق آن است. حضور عکس، دیوارنوشته‌ها، رنگ قرمز، نقاشی و کاریکاتور در کنار شعرهایی از احمد شاملو، فروغ فرخزاد و سیاوش کسرایی، کتاب را از روایتی خنثی و بی‌طرف درآورده و کاملا آگاهانه شور و حال سیاسی و اجتماعی سال‌های انقلاب را برابر چشمان مخاطب قرار می‌دهد. استفاده از تکنیک کلاژ با عکس، یادآور به کارگیری این تکنیک از سوی هنرمندان در طول تاریخ برای تبلیغ و یا نقد‌های سیاسی، به خصوص در مقاطع انقلاب‌ها و اعتراض‌های سیاسی و اجتماعی است.

آنچه این کتاب مصور را برای مخاطب بیشتر تعجب‌برانگیز می‌کند، هم‌نشینی تصاویر اشخاصی است که گرچه در آستانه‌ انقلاب بر ضد حکومت محمدرضا پهلوی متحد یکدیگر بودند، اما به سختی انسجامی در رویکردها و اندیشه‌هایشان وجود داشته است. تصاویری که چهره هایی از مخالفان شاه همراه با شعری از فروغ را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد، از نگاه مخاطب امروز شاید کلاژی غیرممکن با آرمان‌هایی ناهمسو باشد.

اتاق راهرو مانند این نمایشگاه، بخشی از گالری است که به «هنرمند و جامعه» تخصص داده شده است. سارا الن، یکی از دو برگزار کننده نمایشگاه،‌ در توضیح دلیل این انتخاب می‌گوید: "این موضوع به خوبی در این قسمت نمایشگاه جا می‌گیرد چرا که این بخش به واقعیت‌های تاریخی و آرمان‌های اجتماعی می‌پردازد."

تلاش برای تثبیت معنا و کنترل خوانش این تصاویر در برخی از کتاب‌ها به وضوح دیده می‌شود. مراد منتظمی از برگزار کنندگان این نمایشگاه در توضیح انگیزه‌ برگزاری این مجموعه می‌گوید:"در زمانی که انقلاب به نتیجه رسیده بود و جنگ با دخالت های صدام آغاز شد، جمهوری اسلامی اولین کشوری شد که کتاب تصویری جنگ تولید می کرد. آنها خیلی خوب می دانستند که می توانند از این کار برای بیان هویت ملی استفاده کنند و این که ایران چه شکلی باید باشد و چه طور نمایش داده شود.

به گفته برگزارکنندگان نمایشگاه از دو واقعه‌ انقلاب ۵۷ و جنگ ایران و عراق بیشترین تعداد عکس در قرن بیستم گرفته شده است. اتفاق‌هایی که در شکل‌گیری و شکل‌دهی به هویت ملی نسل‌های بعدی، بسیار تاثیرگذار و کلیدی بوده اند.

سارا الن در این مورد می‌گوید:" به نظرم هویت ملی پدیده ای است که مدام در حال تغییر و تحول است. همین‌که هیچ مسیر مشخصی درباره هویت وجود ندارد، تنوع وقایع سیاسی ایران را نشان می‌دهد و هم‌چنین دلیلی است بر تنوع جمعیتی ایران از لحاظ گروه‌های سیاسی، فرهنگی و اجتماعی".

به نظر می رسد خوانش‌های تازه از آنچه نزدیک به چهل سال گذشته رخ داده است، دلیلی بر پویایی اتفاق‌های تاریخی است و برگزاری نمایشگاه‌هایی این چنین فرصتی برای نواندیشی درباره تحولات تاریخ معاصر ایران.