مالکیت چندباشگاهی؛ از «بزرگ‌ترین تهدید» حال حاضر فوتبال چه می‌دانیم؟

در رقابت‌های بین‌المللی دو باشگاه‌ با یک مالک نمی‌توانند شرکت کنند. اما هم یوفا و هم کنفدراسیون‌ فوتبال آسیا در مواردی و دستکم پس از تغییراتی که ازسوی مالکین این باشگاه‌ها،انجام شده است، این قاعده را نادیده گرفتند. به گفته بسیاری از ناظران دنیای فوتبال، سلامت مسابقات فوتبال با وجود مالکیت چندگانه و شبکه‌ای سرمایه‌گذاران در باشگاه‌ها، در آستانه یک «آزمون جدی» قرار می‌گیرد.

خبر جنجالی انتقال قرضی روبن نِوِس از الهلال عربستان به باشگاه نیوکاسل یونایتد در ماه ژانویه، بار دیگر بحث برسر چالش‌های مالکیت چندباشگاهی در فوتبال را پیش چشم آورد.

نوس پرتغالی یکی از چند ستاره اروپایی بود که تابستان امسال به لیگ عربستان انتقال پیدا کرد. باشگاه الهلال برای خرید او ۵۵ میلیون یورو پرداخت کرد تا این هافبک دفاعی را از باشگاه ولورهمپتون به خدمت بگیرد. اما حالا در تیم نیوکاسل با توجه به محرومیت ۱۰ ماهه ساندرو تونالی خلاء شکل‌گرفته در پست هافبک دفاعی با انتقال قرضی نوس می‌تواند پر شود.

مشکل این جاست که هم نیوکاسل و هم الهلال متعلق به صندوق سرمایه‌گذاری عمومی دولت عربستان سعودی (PIF) هستند. به عبارت دیگر صندوق سرمایه‌گذاری دولتی عربستان با این انتقال نوس را به خودش قرض می‌دهد. این یک مزیت رقابتی قابل توجه برای نیوکاسل در قیاس با سایر باشگاه‌ها به وجود می‌آورد.

چون بسیاری از باشگاه‌ها از چنین شبکه‌ای برخوردار نیستند که بتوانند در طول فصل به راحتی با تصمیم مالک‌شان جاهای خالی توی ترکیب‌شان را از طریق بازیکنان سایر باشگاه‌‎های خود پر کنند.

به همین دلیل این انتقال بحث‌برانگیز شد و اعتراض برخی دیگر از باشگاه‌ها را برانگیخت. تا جایی که سازمان لیگ برتر مجبور شد سه‌شنبه هفته گذشته یک رای‌گیری در میان باشگاه‌ها انجام دهد تا معین شود که نقل‌وانتقالات قرضی میان باشگاه‌هایی که مالک مشترکی دارند مجاز است یا نه.

برای این که منع قانونی این نوع انتقالات تصویب شود نیاز به ۱۴ رای بود. اما این قانون به دلیل این که تنها یک رای کم داشت به تصویب نرسید. به گزارش رسانه‌های انگستان هشت باشگاه چلسی، منچستر سیتی، نیوکاسل، اورتون، ناتینگهام فارست، شفیلد یونایتد، ولورهمپتون و برنلی جزو باشگاه‌هایی بودند که به این قانون رای مخالف دادند تا راه برای انتقال قرضی نوس از الهلال به نیوکاسل هموار شود.

شبکه‌های باشگاهی

بازار فوتبال با مالکیت‌های چندگانه در همین یکی دو سال اخیر به شدت داغ شده و ابعاد جدیدی پیدا کرده است. اگر تا چند سال پیش تنها چند مورد محدود در جهان برای سرمایه‌گذاری در چندین باشگاه وجود داشت، در حال حاضر تعداد این موارد آن قدر زیاد شده که برای مخاطب عادی دنبال کردن آن دشوار شده است.

نیوکاسل یونایتد تنها یکی از چندین باشگاه اروپایی است که جزیی از شبکه‌هایی بین‌المللی با مالکان یکسان است. به عنوان نمونه کنسرسیوم «بلوکو» که متشکل از چهار سرمایه‌گذار است و پارسال تنها با این هدف تشکیل شد تا باشگاه فوتبال چلسی را بخرد، امسال در ماه ژوئن راسینگ استراسبورگ فرانسه را هم خرید تا مدل مالکیت چندباشگاهی را آغاز کند. این گونه‌ سرمایه‌گذاری‌ها و واگذاری‌ها در فوتبال جهان عادی شده است.

به عنوان یک نمونه دیگر، بیل فولی بازرگان و سرمایه‌گذار آمریکایی و مالک باشگاه ای‌اف‎سی بورنموث در لیگ برتر انگلیس از طریق شرکت خدمات مالی‌اش «بلک نایت» یک بخش بزرگی از سهام باشگاه فرانسوی اف‌ث لوریان را هم خرید.

شرکت سرمایه‌گذاری بریتانیایی «اسپورت ریپابلیک» که مالک باشگاه ساوتهمپتون است، پارسال ۸۰ درصد سهام باشگاه ترکیه‌ای گوزتپه را هم خرید تا اولین سرمایه‌گذاری خارجی فوتبال ترکیه باشد که یک باشگاه فوتبال در این کشور را می‌خرد.

یک نمونه دیگر، کنسرسیوم «وی اسپورت» که پنج سال پیش تاسیس شد تا باشگاه‌ استون ویلا را بخرد، ۲۹ درصد سهام باشگاه پرتغالی ویتوریا گیمارش را هم تصاحب کرده است.

گروه سرمایه‌گذاری فریدکین، متعلق به دن فریدکین، سرمایه‌گذار و میلیاردر آمریکایی که مالک باشگاه آاس رم ایتالیاست، در ماه ژوئن امسال پیش از آغاز فصل جدید سهام عمده باشگاه دسته سومی فرانسوی آاس کن را هم خرید.

آمریکایی‌ها‌ در سال‌های گذشته سرمایه‌گذاری‌های زیادی در فوتبال اروپا انجام داده‌اند. گروه «۷۷۷ پارتنرز» دیگر شرکت آمریکایی است که علاوه بر مالکیت رد استار پاریس، اف ث جنوا، استاندارد لیژ و اف ث سویا، سهامدار باشگاه هرتا برلین هم هست.

اما به دلیل قانون موسوم به «۱+۵۰» که فوتبال آلمان را از سایر کشورها مستثنا می‌کند، این شرکت به عنوان یک سرمایه‌گذار واحد در هرتا برلین اکثریت حق رای ندارد. با این قانون در آلمان همواره مجامع عمومی اکثریت حق رای را در اختیار دارند.

شاید مشهورترین و گسترده‌ترین شبکه باشگاه‌ها را گروه سرمایه‌گذاری «سیتی فوتبال گروپ» داشته باشد که متعلق به صندوق سرمایه‌گذاری و توسعه ابوظبی است. منچسترسیتی بزرگ‌ترین باشگاه این مجموعه است.

در کل گروه فوتبال سیتی، ۱۳ باشگاه در چهار قاره مختلف در اختیار دارد. از جمله ۴۷ درصد سهام خیرونا که در الان در صدر جدول لالیگا هم قرار دارد. گروه فوتبال سیتی در اروپا علاوه بر این سهامدار لومل بلژیک، تروای فرانسه و پالرموی ایتالیا نیز هست.

یک مدل دیگر مالکیت چندباشگاهی معروف و قدیمی‌تر هم مربوط به شرکت اتریشی ردبول است که پنج باشگاه در آلمان، اتریش، برزیل و آمریکا دارد و حتی نام خود را روی این باشگاه‌ها گذاشته است.

تحقیقات استیو مناری، روزنامه‌‌نگار بریتانیایی، که سال‌هاست روی این موضوع پژوهش می‌کند، نشان داده که حالا دست‌کم ۲۵۶ باشگاه در جهان سهامداران مشترک دارند.

محک قوانین

اکثر این باشگاه‌ها که مالکین مشترک دارند، نه تنها بازیکن و منابع انسانی، بلکه حتی سبک‌های مربی‌گری و پرورش استعداد خود را نیز با یکدیگر تقسیم می‌کنند و اثربخشی خود را افزایش می‌دهند. اما این مدل باشگاه‌داری با ریسک‌های حقوقی قابل توجهی روبرو است و مقررات در مسابقات فوتبال را مدام به چالش می‌کشد. مورد روبن نِوِس تنها یک نمونه کوچک این چالش‌ها بود.

به عنوان یک نمونه دیگر ماده پنجم اساسنامه مسابقات یوفا به بیان ساده می‌گوید دو باشگاه که توسط یک مالک مشترک کنترل می‌شوند، نمی‌توانند در تورنمنت‌های اروپایی، یعنی لیگ قهرمانان، لیگ اروپا و کنفرانس لیگ به طور همزمان بازی کنند. این قوانین را یوفا ۲۵ سال پیش درباره مالکیت چندباشگاهی تصویب کرده بود تا سلامت مسابقاتش را به خطر نیندازد.

اما این قانون هیچ گاه به اندازه حالا با گسترش این مدل باشگاه‌داری به چالش کشیده نشده بود. در این فصل تعداد این موارد تا حدی بود که نهاد کنترل مالی یوفا مجبور شد در هفتم ژوئیه یک نشست بگذارد تا درباره سه مورد با شش باشگاه تصمیم بگیرد. اما در هر سه مورد یوفا به شش باشگاه اجازه داد تا در رقابت‌ها شرکت کنند.

توضیح یوفا این بود که همه این باشگاه‌ها و سرمایه‌گذارانشان «تغییرات معناداری» در ساختار خود داده‌اند تا شرایط یوفا را رعایت کنند. یوفا در آن زمان در اطلاعیه‌ای نوشت که هیچ کس «کنترل یا نفوذ تعیین‌کننده‌ای در بیش از یک باشگاه» ندارد. هیچ کس هم در ساختار مدیریتی بیش از یک باشگاه حضور ندارد.

با این حال یکی از تصمیمات یوفا این بود که این باشگاه‌ها تا سپتامبر ۲۰۲۴ اجازه ندارند بین خود بازیکن رد و بدل کنند.

آخرین باری که مقررات یوفا این گونه به چالش کشیده شده بود، در مورد دو باشگاه ردبول سالزبورگ و رازن‌بال (آر.بی.) لایپزیگ در سال ۲۰۱۷ بود. با وجود این که شرکت اتریشی ردبول در هر دو باشگاه سهام و کنترل قابل توجهی دارد، یوفا اجازه داد تا هر دو در رقابت‌های اروپایی شرکت کنند.

توجیه یوفا در آن زمان مثل موارد این فصل باز این بود که هر دو «تغییرات معناداری» در مدیریت و ساختار خود داده‌اند و رابطه رد بول و باشگاه فوتبال سالزبورگ تنها یک رابطه اسپانسرینگ است و این شرکت باشگاه را نمی‌تواند کنترل کند به طوری که این دوباشگاه آلمانی و اتریشی مدیریت‌شان مستقل از یکدیگر هستند.

یک تفاوت با شش سال پیش افزایش تعداد این موارد در اروپا است. در آن زمان سرمایه‌گذاران بیشتر رعایت می‌کردند که در باشگاه‌های قاره‌های مختلف سرمایه‌گذاری کنند. اما حالا آنها بیش از پیش سهام باشگاه‌های مختلف یک قاره به ویژه اروپا را می‌خرند. باشگاه‌ها هم که با افزایش سرسام‌آور هزینه‌ها در فوتبال به سرمایه‌ تازه نیاز دارند، گام‌های مختلفی را برمی‌دارند تا حداقل انطباق را با مقررات یوفا داشته باشند.

انتقاد هواداران

هر چند تا کنون مالکین باشگاه‌ها توانسته‌اند با اعمال تغییرات مالکیتی و مدیریتی نگرانی‌های یوفا را برآورده کنند، اما در میان گروه‌های هواداری این نگرانی‌ها افزایش پیدا کرده است. رونان اوِین از اتحادیه «فوتبال ساپورتز یوروپ» پیش از تصمیم‌گیری یوفا در گفتگو با شبکه یک تلویزیون آلمان مالکیت چندباشگاه را «بزرگ‌ترین تهدید حال حاضر برای فوتبال» خواند: «مقررات در فوتبال باید تشدید شوند. کنفدراسیون‌ها باید با تشدید قوانین یک سیگنال قوی ارسال کنند.»

گروه‌های هواداری نگرانند که باشگاه‌ها راه دور زدن قوانین کنونی را یاد بگیرند و با مماشات کنفدراسیون‌هایی مثل یوفا بیش از پیش و بی‌پرواتر به سمت مالکین و سرمایه‌گذاران مشترک بروند و این گونه سلامت مسابقات فوتبال را به خطر بیندازند. آنها تصمیماتی که یوفا گرفته است را برای آینده فوتبال تعیین‌کننده می‌دانند.

به همین دلیل برخی از آنها در هفته‌ها و ماه‌های گذشته اعتراض خود را در ورزشگاه‌ها به تصمیم یوفا نشان داده‌اند. یک نمونه آن در اواخر ماه اوت طرفداران باشگاه راسینگ استراسبورگ بودند که در بازی مقابل تولوز به سرمایه‌گذاری «بلوکو»، مالک باشگاه چلسی در باشگاه‌شان اعتراض داشتند و در ورزشگاه پلاکاردهای «استراسبورگ چلسی نیست» و «نه به مالکیت چندگانه» بالا گرفته بودند.

تشکل‌های هواداری باشگاه بوروسیا دورتموند نیز در اوایل ماه اکتبر یک بیانیه در اعتراض به اصلاحات یوفا در لیگ قهرمانان منتشر کردند. آنها به طور مشخص در این اعتراض به افزایش تعداد بازی‌ها، نحوه توزیع درآمدها و مالکیت چندگانه اشاره کردند.

با افزایش اعتراض‌ها به مالکیت‌های چندباشگاهی، الکساندر چفرین، رییس یوفا، برای اولین بار در ماه مارس در کانال یوتیوب «اورلپ» واکنش نشان داد و اعلام کرد باید در مقررات تجدیدنظر شود: «علاقه به سرمایه‌گذاری و سهامداری همزمان در چندین باشگاه رو به افزایش است. ما نمی‌‍توانیم جلوی این سرمایه‌گذاری‌ها را به طور کلی بگیریم. اما مقررات باید سخت‌گیرانه باشند.»

اما چفرین توضیح بیشتری در مورد اینکه این قوانین دقیقاً چه تغییراتی خواهند کرد نداد. به اعتقاد کارشناسان، مقررات یوفا پاسخ‌گوی شرایط کنونی ساختار مالکیتی مشترک و تودرتوی باشگاه‌ها نیستند و این روند می‌تواند به یک بحران بزرگ تبدیل شود.

ریسک‌های مالکیت چند باشگاهی

برخی از مهم‌ترین پیامدها و ریسک‌های متعددی که مالکیت چندباشگاهی به همراه خود دارد را می‌توان این گونه برشمرد:

بحران در فوتبال آسیا و معضل ای‌اف‌سی

هر چند مدل مالکیت چندباشگاهی در فوتبال اروپا گسترده‌تر است، اما ریسک‌های این مدل در فوتبال آسیا و تحریم‌های باشگاه‌ها متدوال‌تر و سال‌هاست که کنفدراسیون فوتبال آسیا، ای‌اف‌سی با آن روبروست. محرومیت فصل گذشته پرسپولیس و استقلال از شرکت در لیگ قهرمانان آسیا به دلیل مالکیت مشترک تنها یکی از این موارد بود.

اما با سرمایه‌گذاری صندوق سرمایه‌گذاری دولتی عربستان «پیف» در باشگاه‌های فوتبال این کشور و باشگاه‌داری آن، این چالش برای ای‌اف‌سی بغرنج‌تر شده است. این صندوق شش ماه پیش چهار باشگاه الاتحاد، النصر، الهلال و الاهلی را در عربستان سعودی خرید و مالک چهار باشگاه در این کشور شد. مشکل برای کنفدراسیون فوتبال آسیا جایی آغاز شد که سه باشگاه یعنی الاتحاد، النصر و الهلال در مسابقات این فصل لیگ قهرمانان حضور دارند.

اساسنامه مسابقات کنفدراسیون فوتبال آسیا نیز مانند اساسنامه یوفا حضور همزمان باشگاه‌های با مالک یکسان را در رقابت‌های آسیایی منع کرده است. اما ای‌اف‌سی در مورد این سه باشگاه عملاً قوانین خودش را نادیده گرفته است.

در حال حاضر، ممنوعیت‌ها فقط در مواردی اعمال می‌شوند که «ریسک اساسی» وجود داشته باشد که به طور بالقوه می‌تواند «سلامت یک رقابت باشگاهی کنفدراسیون فوتبال آسیا را به خطر بیندازد». بار اثبات نیز بر عهده باشگاه‌های شرکت‌کننده است تا نشان دهند چرا چینن ریسکی از طرف آنها وجود ندارد.

در این فصل یک مورد دیگر هم با ملبورن سیتی و مومبای سیتی وجود دارد که هر دو در مالکیت سیتی فوتبال گروپ هستند. اما از آنجایی که این دو باشگاه در گروه شرق و غرب لیگ قهرمانان جدا از هم رقابت می‌کنند و احتمال رویارویی‌شان در مرحله یک‌چهارم نهایی هم بسیار کم است، یک «ریسک اساسی» وجود ندارد.

اما الهلال، الاتحاد و النصر که در مرحله گروهی با نساجی مازندران، سپاهان اصفهان و پرسپولیس تهران هم‌گروه‌اند، ممکن است در غرب آسیا در مرحله یک‌هشتم نهایی با هم روبرو شوند.

برخی از اعضای کنفدراسیون فوتبال آسیا خواستار توضیح این نهاد شده‌‌اند که چرا مقررات خودش را نادیده گرفته است. روزنامه گاردین چاپ لندن دو ماه پیش گزارش داد که چندین باشگاه بزرگ شرق آسیا حتی مشغول بررسی شکایت از ای‌اف‌سی و رییس بحرینی آن شیخ سلمان بن ابراهیم الخلیفه هستند.

این روزنامه به نقل از منابعی نوشت که شیخ سلمان به دلیل حمایت‌های مالی عربستان سعودی سعی دارد آنها را راضی نگه دارد. افزایش سهمیه تعداد بازیکنان خارجی مجاز از سه به پنج بازیکن و اعطای میزبانی جام ملت‌های آسیا در سال ۲۰۲۷ به عربستان جزو این دسته از این اقدامات است.

در ایران نیز برخی از رسانه‌ها و طرفداران، به خصوص طرفداران پرسپولیس که امروز در دور پنجم مرحله گروهی لیگ قهرمانان در عربستان به مصاف النصر می‌رود، در شبکه‌های اجتماعی از این که فدراسیون فوتبال ایران و باشگاه‌ها شکایتی از حضور سه باشگاه عربستانی با یک مالک مشترک در لیگ قهرمانان نکرده‌اند، آنها را مورد انتقاد قرار داده‌اند و به این متهم‌شان کردند که به دلایل سیاسی و بهبود روابط با عربستان و صرف اینکه ایران میزبان ستارگانی چون کریستیانو رونالدو (النصر) و نیمار (الهلال) باشد سکوت کرده‌اند.

مشکل فیفا در بلندمدت

فعلاً چالش‌های مالکیت‌های چندباشگاهی مربوط به کنفدراسیون‌های قاره‌ای است. اما در درازمدت و با گسترش این مدل باشگاه‌داری و ورود بیش از پیش گروه‌های سرمایه‌گذاری در فوتبال جهان، این موضوع می تواند برای فیفا نیز به یک چالش جدی تبدیل شود.

جام جهانی باشگاه‌ها از سال ۲۰۲۵ با حضور ۳۲ تیم برگزار می‌شود. در این صورت رویارویی یکی از سه تیم عربستانی الهلال، النصر و یا الاتحاد با نیوکاسل یونایتد که همگی در مالکیت صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان سعودی قرار دارند و یا مصاف ملبورن سیتی با منچستر سیتی که سیتی فوتبال گروپ اماراتی‌ها مالک هر دوشان است، در این رقابت‌ها چندان دور از انتظار نیست. حداکثر تا آن موقع فیفا نیز با چالش‌هایی که امروز برای یوفا و ای‌اف‌سی تقریباً عادی شده، مواجه خواهد شد.