کدام گروه‌های مسلح در جنوب لبنان علیه اسرائيل فعالیت می‌کنند؟

بخش مانیتورینگ بی‌بی‌سی

با ادامه درگیری‌ها در امتداد مرز لبنان و اسرائیل در سال ۲۰۲۴، به تدریج آشکار شد که ارتش اسرائيل در مرزهای شمالی خود با لبنان تنها با حزب‌الله روبرو نیست بلکه گروه‌های مسلح دیگری هم در آنجا فعال هستند.

علاوه بر دو گروه فلسطینی مورد حمایت ایران یعنی حماس و جهاد اسلامی که در جنوب لبنان هم حضور دارند، چند گروه کمتر شناخته‌شده دیگر هم زیر چتری که خود را به عنوان گروه‌های مقاومت و بازدارندگی معرفی می‌کنند، در حملات علیه اهدافی در شمال اسرائیل و مناطق مورد مناقشه مرزی شرکت داشته‌اند.

این گروه‌ها با وجود پس‌زمینه‌های متفاوت سیاسی و ایدئولوژیک، هدف مشترکی را در واکنش به بمباران‌ و حمله زمینی اسرائیل به غزه بعد از حملات ۷ اکتبر حماس دنبال می‌کنند، و همگی با ادامه اشغال سرزمین‌های فلسطینی و لبنان مخالف هستند.

لبنان نقشی محوری در نبرد با اسرائیل و دنبال کردن آرمان فلسطینی داشته و برآورد می‌شود که بیش از ۱۵۰ هزار پناهجوی فلسطینی در این کشور زندگی می‌کنند. لبنان همچنین میزبان شماری از گروه‌های فلسطینی است.

بیروت که سال‌ها در مرکز درگیری میان قدرت‌های بزرگ بوده، به عنوان مقر اصلی فرماندهی و فعالیت بسیاری از گروه‌های مسلح شناخته می‌شود و هم‌زمان میزبان اجلاس و دیدارهای بازیگران مهم منطقه‌ای و جهانی مانند ایران، عربستان، قطر، فرانسه و آمریکا بوده است.

چه گروه‌هایی در حملات نقش دارند؟

حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ به جنوب اسرائیل که حماس آن را عملیات «طوفان الاقصی» نامیده، جرقه درگیری‌های مرزی اخیر اسرائیل با گروه‌های مستقر در جنوب لبنان را روشن کرد.

گروه‌های مختلف به صورت روزانه در حساب‌های خود در شبکه‌های اجتماعی مانند ایکس (توییتر سابق) و تلگرام، مسئولیت بیشتر حملاتی را بر عهده می‌گیرند که از جنوب لبنان به اهداف اسرائیلی انجام می‌شود.

با وجود این بعضی حملات هستند که کسی مسئولیت آنها را بر عهده نمی‌گیرد، اما می‌توان با بررسی سلاح‌هایی که استفاده شده و مواضعی که هدف قرار گرفته،‌ بعضی از این حملات را ردگیری کرد.

علاوه بر این اعلام خبر مرگ جنگجویان یک گروه در جریان نبرد، و بعد از آن اخبار و تصاویر مربوط به مراسم تشییع و سوگواری آنها هم می‌تواند نشانه‌هایی از دخالت آن گروه در درگیری‌های مرزی با اسرائیل باشد. مراسم سوگواری معمولا فضایی برای سخنرانی‌های آتشین اعضا و رهبران گروه‌های درگیر فراهم می‌کند.

مهم‌ترین گروه‌ها کدام هستند؟

حزب‌الله

حزب‌الله قدرتمندترین گروه در لبنان است که تحت حمایت جمهوری اسلامی ایران فعالیت می‌کند. این جنبش هم شاخه سیاسی دارد و هم شاخه نظامی، و یکی از مهم‌ترین گروه‌های محور مقاومت است؛ ائتلافی از گروه‌های منطقه که علیه نفوذ و منافع اسرائیل و آمریکا فعالیت می‌کنند.

این گروه در دهه ۱۹۸۰ میلادی با انشعاب از جنبش شیعه امل شکل گرفت و بعد از خروج نیروهای سوریه از لبنان در سال ۲۰۰۵ به سرعت در صحنه سیاسی این کشور رشد کرد. این جنبش به لطف برنامه‌ها و یارانه‌های اجتماعی گسترده‌ای که فراهم کرده، پایگاه حمایتی محکمی در میان بخش بزرگی از شیعیان دارد.

محبوبیت این گروه تنها به گروه‌ها و جمعیت شیعه لبنان محدود نمی‌شود. حزب‌الله اتحاد سیاسی استراتژیکی با جنبش میهنی آزاد، از احزاب پرنفوذ مسیحی دارد و در سال ۲۰۰۶ با امضای توافق موسوم به «مار میخائیل»،‌ ائتلافی با این گروه شکل داد، که البته اخیرا با مشکلاتی روبرو شده است.

حزب‌الله می‌گوید حدود ۱۰۰ هزار جنگجو دارد و کارشناسان نظامی برآورد می‌کنند که این گروه حدود ۱۵۰ هزار موشک و راکت هم در اختیار دارد، از جمله موشک‌های ساخت ایران فلق-۱، فلق-۲، و موشک برکان به علاوه پهپاد و راکت‌های کاتیوشا.

حزب‌الله لبنان از نظر رسانه‌ای هم بسیار فعال است و کانال تلویزیونی و سایت اینترنتی المنار،‌ متعلق به این گروه در اعلام مسئولیت‌های حملات به شمال اسرائیل و نقاط دیگر از اکتبر ۲۰۲۳ نقش مهمی داشته و همواره تاکید کرده که این حملات در حمایت از فلسطینی‌ها در غزه انجام می‌شود و گفته است که هدف اصلی آن تغییر مسیر منابع نظامی اسرائیل از غزه به سوی مرزهای شمالی اسرائیل با لبنان است.

علاوه بر این حزب‌الله مسئولیت حملاتی را هم به اسرائیل پذیرفته که می‌گوید به تلافی کشته شدن غیرنظامیان لبنانی و ویران شده خانه‌های آنها انجام داده است.

حسن نصرالله، دبیر کل حزب‌الله لبنان بارها تاکید کرده است که گروه‌های مورد حمایت ایران به صورت جدا از هم و مستقل از حکومت ایران فعالیت می‌کنند، اما در مخالفت با نفوذ اسرائیل و آمریکا در منطقه اتفاق نظر دارند.

بر اساس برآورد اخیر عماد سلامه،‌ استاد روابط بین‌الملل دانشگاه آمریکایی لبنان، حزب‌الله ۲۰ هزار نفر از نیروهای خود را بین دره بقاع در شرق و مناطق جنوبی مستقر کرده که پنج هزار نفر از آنها در خاک سوریه و ۱۵هزار نفر در لبنان هستند. او در ماه ژانویه تخمین زده بود که دو هزار شبه نظامی در لبنان، در شعاع هفت کیلومتری مرز با اسرائیل حضور دارند.

با وجود برتری موقعیت حزب‌الله و پایگاه حمایتی قوی آن در مناطق جنوبی لبنان، گروه‌های دیگری هم هستند که از زمان حملات ۷ اکتبر حماس، در حال عملیات علیه اسرائیل بوده‌اند.

حماس

گردان‌های عزالدین قسام، شاخه نظامی جنبش فلسطینی حماس، حضوری دائمی و تثببت‌شده در لبنان دارد و این حضور از زمان حملات ۷ اکتبر حماس به اسرائیل، اهمیت و وسعت بیشتری پیدا کرده است. اعضای ارشد حماس مثل اسامه حمدان، با امنیت نسبی بیشتری در لبنان فعالیت می‌کنند و به صورت مرتب نشست‌های خبری در بیروت برگزار می‌کنند.

صالح العاروری، معاون دفتر سیاسی حماس روز دوم ژانویه، در آپارتمانی در یکی از مناطق شلوغ و مسکونی بیروت، هدف حمله پهپادی قرار گرفت و کشته شد.

اعضای بلندپایه دیگر این گروه در برنامه‌های پربیننده گفت‌وگوی تلویزیونی مانند برنامه هفتگی شبکه ام‌تی‌وی لبنان به نام «وقتش رسیده» شرکت می‌کنند.

اعضای حماس که در لبنان مستقر هستند در مراسم تشییع عاروری حضور داشتند و در مقابل جمعیت انبوه در فضای باز سخنرانی کردند.

سلاحی که حماس در جنوب لبنان معمولا از آن استفاده می‌کند، راکت‌ گراد است که در حمله‌ای در روز ۲۸ فوریه هم آن را به کار برد.

صبح روز ۱۴ فوریه آتشباری از راکت‌های گراد از خاک لبنان شلیک شد که یک سرباز اسرائیلی را در شهر شمالی صفد کشت و هشت سرباز دیگر را مجروح کرد. در ابتدا تصور می‌شد که این حمله را حزب‌الله انجام داده است. اما هیچ گروهی در شبکه‌های اجتماعی مسئولیت حمله را نپذیرفت و رسانه‌های لبنانی بعدا با توجه به سلاحی که استفاده شده بود، گفتند که احتمالا حماس مسئول این حمله بوده است.

روزنامه فرانسوی زبان لوریان لوژور که در لبنان منتشر می‌شود گزارش داده است که تا اواسط ژانویه ۲۰۲۴ حماس ۱۴ نیروی خود را در جنوب لبنان از دست داده که دو تبعه ترکیه هم که برای جنگ به این گروه پیوسته بودند،‌ در میان آنها بودند.

گروه فلسطینی جهاد اسلامی

گردان‌های قدس، شاخه نظامی گروه فلسطینی جهاد اسلامی هم در جنوب لبنان فعال بوده‌اند و مسئولیت یکی از حملات علیه نیروهای اسرائیلی در روز ۹ اکتبر را پذیرفته‌اند. جنگ غزه باعث شد که ارتباط و همکاری بیشتری بین دو گروه اصلی فلسطینی -حماس و جهاد اسلامی- در داخل لبنان ایجاد شود که در گذشته لزوما در همه مسائل مواضع مشابه یا مشترکی نداشته‌اند.

چندین جلسه میان زیاد نخاله، رهبر گروه جهاد اسلامی با حسن نصرالله، دبیرکل حزب‌الله برگزار شده که در بعضی از آنها رهبرانی از حماس هم حضور داشته‌اند.

مرکز فرماندهی گروه جهاد اسلامی در دمشق، پایتخت سوریه،‌ در همسایگی لبنان است.

بعد از آخرین جلسه حسن نصرالله با زیاد نخاله، حسین امیرعبداللهیان، وزیر امور خارجه ایران در ماه فوریه به بیروت سفر کرد و در آنجا با مقام‌های ارشد لبنان و رهبران گروه‌های مختلف فلسطینی دیدار کرد.

روزنامه لوریان لوژور گزارش داده است که تا اواسط ماه ژانویه گروه جهاد اسلامی ۱۰ نفر از اعضای خود را در لبنان از دست داده است.

جنبش امل

از ابتدای سال ۲۰۲۴ تاکنون، تعدادی از جنگجویان جنبش امل کشته شده‌اند و این گروه اعلام کرد که در حمله روز ۱۵ فوریه اسرائیل به خانه‌ای در روستای قنطره در جنوب لبنان سه نفر از اعضایش را از دست داده است.

نبیه بری، رئیس پارلمان لبنان و رهبر جنبش امل - که در کنار حزب‌الله، حزب مهم شیعیان در لبنان است- روز ۴ فوریه رسما اعلام کرد که این گروه در جنگ علیه اسرائیل به حزب‌الله می‌پیوندد.

در ماه دسامبر سال ۲۰۲۳ امل اعلام کرد که علاوه بر تسلیحات پیشرفته، ۱۷ هزار جنگجو از جمله دوهزار نیروی ویژه در اختیار دارد، اما این گروه از زمان خلع سلاح بعد از جنگ داخلی لبنان (۱۹۷۵-۱۹۹۰) و ادغام نیروهای شبه‌نظامی در ارتش، داشتن یک شاخه نظامی رسمی را انکار کرده است.

هانی قبیسی، نماینده جنبش امل در پارلمان لبنان در گفت‌وگو با رسانه‌ها در ماه دسامبر هر گونه حضور نظامی سازمان‌یافته در این حزب را رد کرد و گفت: «ما هیچ‌گونه حضور نظامی رسمی نداریم. افراد جوانی از روستاهای منطقه هستند که برای دفاع از خود می‌جنگند. این یک جنبش پرطرفدار است،‌ نه یک گروه سازمان‌یافته.»

به گزارش روزنامه لوریان لوژور برآورد شده است که تا نیمه ماه فوریه، ۱۱ جنگجوی جنبش امل و ۲۰۵ عضو حزب‌الله از زمان شروع جنگ غزه کشته شده‌اند که شامل فرماندهان ارشد یگان ویژه رضوان حزب‌الله هم می‌شود.

لشکر امام حسین

نام لشکر امام حسین که قبلا شناخته‌شده نبود،‌ بعد از حمله راکتی روز دوم مارس از جنوب لبنان به اسرائیل مطرح شد. بعد از آن حمله نیروهای اسرائیلی به مواضع این گروه حمله کردند و سه نفر از اعضای آن را کشتند.

بر اساس اطلاعات اسرائيلی‌ها و آن طور که از نام گروه بر می‌آید، لشکر امام حسین در هماهنگی با حزب‌الله فعالیت می‌کند و با ایران در ارتباط است. بر اساس گزارش روزنامه لوریان لوژور در ماه مارس ۲۰۲۴، این لشکر در واقع شاخه‌ای از حزب‌الله لبنان است که حدود هزار عضو عملیاتی دارد و از زیرگروه‌هایی تشکیل شده که در سوریه فعال هستند.

گفته می‌شود که این گروه را قاسم سلیمانی، فرمانده پیشین نیروی قدس سپاه پاسداران در سال ۲۰۱۶ تشکیل داده که خود سال ۲۰۲۰ در حمله هوایی آمریکا در عراق کشته شد.

گروه‌های کوچک دیگر

گروه‌های دیگری هم در لبنان مستقر هستند که از زمان حملات ۷ اکتبر،‌ همبستگی و حمایت خود را از غزه اعلام کرده‌اند.

یکی از آنها نیروهای فجر (شاخه نظامی جماعت اسلامی لبنان) است که تایید کرده دو نفر از اعضایش را در حمله‌ پهپادی روز دوم ژانویه که منجر به کشته شدن صالح العاروری،‌ معاون دفتر سیاسی حماس شد، از دست داده است.

گروه «عقاب‌های گردباد»، شاخه نظامی حزب سوسیال ناسیونالیست سوریه هم در ماه دسامبر گزارش داد که یکی از اعضایش در جنوب لبنان کشته شده است.

گروه قبلا ناشناخته‌ای به نام «کتائب العز الاسلامیه» هم مسئولیت نفوذ به بخش تحت کنترل اسرائیل در منطقه مورد مناقشه مزارع شبعا (کوه داو) در روز ۱۴ ژانویه را بر عهده گرفته است.

نیروهای ارتش لبنان

نیروهای مسلح لبنان که تا الان از دخالت در درگیری‌های جنوب لبنان اجتناب کرده‌اند، در ماه دسامبر گذشته یکی از سربازان خود را در حمله پهپادی اسرائيل به یک خودرو در نزدیکی یک پست نظامی ارتش لبنان از دست دادند. چند روز بعد از آن هم یک بهداری ارتش هدف قرار گرفت که تلفاتی در پی نداشت.

عملیات ارتش محدود به گشت‌های مشترک با نیروهای حافظ صلح سازمان ملل متحد در لبنان (یونیفیل) و پیاده کردن تجهیزاتی بوده که اسرائیل در مناطق مرزی لبنان کار گذاشته بود.

یونیفیل

ماموریت نیروهای حافظ صلح سازمان ملل متحد در لبنان از سال ۱۹۷۸ تا الان ادامه داشته و ماه سپتامبر هر سال تمدید شده است. این نیروها شامل ۱۰هزار صلحبان از ۴۶ کشور مختلف هستند که وظیفه کمک به ارتش لبنان برای گشت‌زنی در جنوب را بر عهده دارند.

چندین کاروان یونیفیل در سال‌های اخیر با حمله افراد مشکوک محلی روبرو شده که مدعی بوده‌اند این نیروها اطلاعات در اختیار اسرائیل قرار می‌دهند. ماه دسامبر ۲۰۲۳، بعد از کشته شدن دو لبنانی-اسرائیلی و چندین عضو حزب‌الله در حمله هوایی اسرائیل، نیروهای یونیفیل هدف حمله قرار گرفتند که باعث بالا رفتن تنش‌ها شد.

یک سال قبل از آن هم حمله افراد محلی به یک کاروان یونیفیل در روستای العاقبیه به کشته شدن یک صلحبان ایرلندی منجر شد که بازتاب گسترده‌ای در سیستم امنیتی و سیاسی لبنان داشت.