چرا نام دکتر عبدالقدیر خان، دانشمند پاکستانی به برنامه هستهای ایران گره خورده است؟
منبع تصویر، Getty Images
- نویسنده, عارف شمیم
- شغل, بیبیسی اردو
- در, لندن
روز ۴ فوریه ۲۰۰۴، صحنهای که مردم پاکستان در صفحه تلویزیونها دیدند دست کمی از انفجار نداشت و طنین آن در سراسر جهان از جمله در پاکستان شنیده شد.
ماجرا این بود که دکتر عبدالقدیر خان، چهره اصلی برنامه هستهای پاکستان، در تلویزیون دولتی اعتراف کرد که اسرار هستهای را بر خلاف قانون و بدون اطلاع دولت پاکستان به کشورهای دیگر فروخته است.
دکتر عبدالقدیر خان، کت و شلوار به تن و کراواتزده، در بیانیه اعتراف به زبان سلیس انگلیسی گفت «تحقیقات ثابت کردهاند که بسیاری از فعالیتهای گزارششده واقعاً انجام شدهاند و این اقدامات در ابتدا به دستور من آغاز شدند.»
«در گفتگوهایم با مقامات دولتی مربوطه، مدارک و یافتههایی در برابرم گذاشته شد و داوطلبانه پذیرفتم که بیشتر آنها درست و دقیق هستند.»
«برادران و خواهران عزیزم، من تصمیم گرفتم در برابر شما حاضر شوم تا تأسف عمیق و عذرخواهی بیقید و شرط خود را ابراز کنم. همچنین میخواهم روشن کنم که دولت بابت این فعالیتها هیچوقت هیچ اجازهای به من نداده بود.»
پرویز مشرف، رئیسجمهور وقت، دکتر عبدالقدیر خان را در حصر خانگی قرار داد و ارتباطات او را با دنیای بیرون قطع کرد ولی باز هم پاکستان و دکتر قدیر سر خط خبرهای جهانی باقی ماندند.
منبع تصویر، TIME MAGAZINE
اما در پاکستان پرسشهایی درباره اظهارات او مطرح شده و این پرسشها بارها و بارها پیش کشیده شدند: چطور چنین دانشمند مهمی میتوانسته این همه مدت اسرار و فناوری هستهای را بفروشد و هیچکس در کشور، بهویژه ارتش پاکستان و سازمانهای اطلاعاتی آن، از این موضوع باخبر نباشند.
چهار سال بعد، دکتر عبدالقدیر خان در مصاحبهای با روزنامه گاردین درباره اعترافاتش گفت که تمام اینها را از روی کاغذی خوانده بود که «به دستاش داده بودند».
دکتر قدیر متهم بود که از طریق یک شبکه مخفی، اسرار هستهای را به ایران، کره شمالی و لیبی فروخته و به برنامههای هستهای آنها کمک کرده است.
ایران، کره شمالی و لیبی
ماجرا در دهه ۱۹۹۰ آغاز شده بود. بنا به گزارشی که بیبیسی در دسامبر ۲۰۰۴ منتشر کرد، سازمان اطلاعاتی بریتانیا و سازمان سیای آمریکا توانسته بودند در أواخر دهه ۱۹۹۰ به شبکه مخفی دکتر عبدالقدیر خان دسترسی پیدا کنند. این سازمانها با انجام چند عملیات یکی از مأموران خودشان را به عنوان نفوذی در شبکه وارد کردند.
بر اساس همان خبر، با کمک منابع دیگر و مرکز اطلاعات بریتانیا، آنها موفق شدند خریداران، شرکتهای جعلی، منابع مالی و شبکه آزمایشگاههای مرتبط با دکتر عبدالقدیر خان را شناسایی کنند.
با روشن شدن اینکه دکتر عبدالقدیر خان شبکهای بینالمللی ساخته که تجهیزات مورد نیاز برای تسلیحات هستهای را تامین میکند، کمیته مشترک اطلاعات بریتانیا از ابتدای سال ۲۰۰۰ درباره این موضوع ابراز نگرانی کرد.
اما مهمترین حلقه این ماجرا در دسامبر ۲۰۰۳ پیدا شد، زمانی که مأمورانی از سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) و سرویس اطلاعات مخفی بریتانیا (امآی۶) اطلاعاتی از مسئولان لیبی دریافت کردند؛ لیبی هنگام کنار گذاشتن برنامه هستهای، طرحهای سلاحهای هستهای را در پاکتهای قهوهای به این مأموران تحویل داده بود.
بر اساس این اطلاعات، علاوه بر این طرحها، قطعات مرتبط با برنامه هستهای را دکتر عبدالقدیر خان فراهم کرده بود و این موضوع به آمریکا بهانهای قوی داد تا پاکستان را تحت فشار بگذارد تا علیه او اقدام کند.
«اعتراف» دولت پاکستان
در مارس ۲۰۰۵، شیخ رشید احمد، وزیر اطلاعات وقت پاکستان، اعتراف کرد که دکتر عبدالقدیر خان به ایران فناوری هستهای داده، اما حکومت از این معامله بیخبر بوده است. این اولین بار بود که نمایندهای از حکومت پاکستان چنین اعترافی میکرد.
شیخ رشید احمد در مصاحبه تلفنی با خبرگزاری آسوشیتد پرس گفت: «دکتر عبدالقدیر چند سانتریفیوژ به ایران داده است» و «او به صورت شخصی به ایران کمک کرد و حکومت پاکستان هیچ نقشی در این موضوع نداشت»
بنا به گزارش بیبیسی که در اکتبر سال ۲۰۲۱ منتشر شد، به نظر میآید که برنامه سانتریفوژ تأسیسات نطنز در ایران تا حد زیادی مبتنی بر طراحیها و مواد اولیهای بوده است که ابتدا از طریق شبکه دکتر عبدالقدیر خان، در اختیار ایران قرار داده شده بود.
مطابق این گزارش، در یکی از جلسات، نمایندگان دکتر عبدالقدیر خان فهرستی از مواد و قطعات مورد استفاده در برنامه هستهای را به ایران ارائه دادند که در آن قیمتها نیز درج شده بود و ایرانیها بر اساس آن میتوانستند کالاها را سفارش بدهند.
منبع تصویر، Getty Images
در گزارشی که در ۲۲ دسامبر ۲۰۰۴ الجزیره منتشر کرد، وزارت امور خارجه ایران در واکنش به این اتهامات اعلام کرد که آنها تجهیزاتی را از بعضی فروشندگان خریداری کردهاند، اما «نمیدانیم این تجهیزات از کجا آمدهاند». همچنین در این بیانیه آمده بود که برنامه هستهای ایران صلحآمیز است و علاقهای به ساخت بمب هستهای ندارد.
منبع تصویر، MAXAR TECHNOLOGIES
مصاحبه برادعی و اتهامات علیه عبدالقدیر خان
محمد البرادعی، رئیس وقت آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در سخنانی با نام بردن از دکتر قدیر خان گفته بود که به اطلاع او رسیده است دستکم ۳۰ شرکت در ۳۰ کشور بخشی از یک شبکه فعالیتهای غیرقانونی بودهاند که مدیریت آن را دکتر عبدالقدیر خان بر عهده داشته است.
این اتهام بسیار سنگینی بود که دکتر عبدالقدیر تا آخر عمرش همواره آن را انکار میکرد، اما هیچوقت به طور مشخص و قاطع نگفت که دقیقاً چه اتفاقی افتاده بود.
در سپتامبر ۲۰۰۴، محمد البرادعی در برنامه «هارد تاک» بیبیسی به پرسشها درباره این موضوع اینگونه پاسخ داد.
بیبیسی: سی کشور، از جمله کشورهایی که شما قبلاً آنها را نمیشناختید، درست است؟
برادعی: نه، همه شرکتها نمیدانستند که در این قاچاق غیرقانونی دخیل هستند. وقتی فولاد یا آهنربا صادر میشود، اینها کاربردهای دوگانه زیادی دارند بنابراین آنها نمیدانستند که در نهایت این کالاها به ایران یا لیبی میرسد.
مشتریهای او چه شدند؟ کشورهایی که از عبدالقدیر خان خرید میکردند؟
برادعی: ما دوباره تلاش میکنیم، ما و بسیاری از سازمانهای اطلاعاتی که با ما کار میکنند، در تلاشیم تا مشخص شود مشتریان دیگری هم بودند یا نه. هنوز به نتیجهای نرسیدهایم.
چرا شما خودتان با این شخص (دکتر عبدالقدیر خان) صحبت نکردید؟
برادعی: پاکستان اجازه صحبت با او را نداد.
منظورتان از «اجازه» چیست؟ ژنرال مشرف اعلام کرد که هیچ کس از ما اجازه نخواست که از او سؤال کند.
برادعی: نه، ما خیلی دوست داشتیم از او سؤال کنیم، اما…
درخواست بازجویی از او را دادید؟
برادعی: فکر میکنم گفتیم.
ولی میگویند نگفتید که خیلی عجیب است، درسته؟
برادعی: مطمئن نیستم. اما فکر میکنم ما مدام درخواست گفتگو با او را مطرح میکردیم.
نمیتوانید واضح بگویید که آژانس بینالمللی انرژی اتمی درخواست مصاحبه با او را داده است؟
برادعی: تا جایی که من میدانم، همکاران ما درخواست کردهاند.
اگر این کار را نمینکردید، حفره بزرگی بود، درسته؟
برادعی: من امروز میتوانم به دوستان پاکستانیام بگویم که اگر میتوانند این کار را انجام دهند. من با خرسندی فردا تیمی را خواهم فرستاد. البته این حفره بسیار بزرگی است، ولی …
وقتاش نرسیده که درخواست کنید؟
برادعی: تا جایی که من میدانم، دکتر قدیر خان تا امروز با هیچ فرد غیرپاکستانی صحبت نکرده، که این بهوضوح نکته خیلی خوبی نیست. خیلی خوب میشود اگر بتوانیم مستقیماً با او گفتگو کنیم.
آیا سوریه، عربستان سعودی هم از مشتریان بودند؟
برادعی: هیچ نشانهای از آن ندیدهایم. منظورم این است که هیچ دلیلی نیافتیم که سوریه یا عربستان سعودی مشتری بوده باشند. در واقع ما تیمی را به سوریه فرستادیم تا درباره همه فعالیتهای هستهشان گفتوگو کند. ما هیچ نشانهای ندیدیم. بر اساس یکایک اطلاعاتی که میگیریم عمل میکنیم. ما هیچ اطلاعات خاصی دریافت نکردیم.
به نظر نمیرسد که در این پرونده شما به اندازه کافی پیگیر بودهاید؟
برادعی: نه، ما کاملاً پیگیر هستیم، اما من نمیتوانم به سوریه سفر کنم و از همه بپرسم: «آیا چیزی از دکتر قدیر خان خریداری کردهاید؟» ما به اطلاعات و سرنخهای مشخص نیاز داریم. هیچ مدرکی نداریم که نشان دهد کشور دیگری از دکتر قدیر خان خرید کرده است. اگر چنین اطلاعاتی داشتیم، مطمئن باشید که فوراً اقدام میکردیم.
منبع تصویر، Getty Images
دکتر عبدالقدیر خان کمک به ایران را تکذیب کرد
دکتر عبدالقدیر خان مدت بسیار کوتاهی در حصر خانگی بود. در سال ۲۰۱۲، دکتر قدیر حزبی سیاسی موسوم به تحریک تحفظ پاکستان هم تشکیل داد که در انتخابات شکست سختی خورد و حتی یک کرسی هم به دست نیاورد.
در همان زمان، پس از مدتها مصاحبههایی با بعضی روزنامهنگاران انجام داد که در آنها بیانیه اعتراف تلویزیونیاش را منکر شد و هر گونه فعالیت غیرقانونی را انکار کرد.
او در مصاحبهای با مجلهای بینالمللی به صراحت گفت که هیچ ارتباطی با برنامه هستهای هیچ کشوری جز پاکستان نداشته است و به ویژه در قبال ایران گفت: «چطور ممکن است کشوری مانند ایران که عضو پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (انپیتی) است و همیشه گفته است نمیخواهد بمب بسازد، بتواند با کمک کسی بمب بسازد؟»
او این ادعاها را همانند پروپاگانداهایی دانست که علیه عراق مطرح شده بود: «چون ایران عضو پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (انپیتی) است و آژانس بینالمللی انرژی اتمی در هر زمان قادر است برنامه هستهای آن را در هر جایی بازرسی کند. بنابراین، ادعای ساخت بمب توسط ایران کاملاً نادرست است.»
در خصوص توان هستهای کره شمالی گفت که این کشور سالها تحت حمایت چین و روسیه بوده و «برای ساخت بمب نیازی به کمک کشور دیگری ندارد».
در پاسخ به اتهام تلاش لیبی برای ساخت بمب هستهای با استفاده از فناوریهای خریداریشده از او، دکتر قدیر گفت: «چگونه کشوری که حتی قادر به ساخت دوچرخه نیست، میتواند بمب هستهای بسازد؟»
«اقدام غیرمسئولانه ورای سیاستهای دولت»
محمد علی متخصص امور دفاعی و هستهای است. او در گفتوگو با بیبیسی میگوید: «موضع همیشگی کشور و دولت پاکستان این بوده است که دکتر عبدالقدیر خان سعی کرده است به طور شخصی به ایران کمک کند که اقدامی غیرمسئولانه و خارج از سیاستهای رسمی دولت پاکستان بوده است.»
«در حدود ۲۵ سال گذشته، پاکستان همواره این موضع را حفظ کرده است که برنامه هستهای و فناوری موشکی پاکستان برای دفاع خود پاکستان، بازدارندگی و امنیت منطقهای هستند و در اختیار هیچ کشور دیگری قرار داده نخواهند شد.»
محمد علی همچنین گفت: «این موضع پشتوانهای از نگرانی و تمایل نهفته دارد که پاکستان نمیخواهد اتهامات مربوط به گسترش سلاحهای هستهای بیش از حد برجسته شود و این نوع اتهامات به نفع کشور نیست.»
تفاوت برنامههای هستهای پاکستان و ایران در چیست؟
منبع تصویر، Getty Images
دکتر منصور، کارشناس مسایل هستهای و دفاعی در دانشگاه ملی استرالیا در کانبرا، تحقیقات مفصلی درباره برنامههای هستهای پاکستان، هند و ایران انجام داده است.
او در توضیح تفاوت بین برنامههای هستهای پاکستان و ایران میگوید: «پاکستان هرگز انپیتی را امضا نکرده است در حالی که ایران این کار را کرده است و این تفاوت بزرگی است چون ایران آن را امضا کرده است در نتیجه انگشت اتهام به سوی او نشانه رفته است و می گویند اگر برنامهای صلحآمیز دارید چرا باید اینقدر اورانیوم غنیسازی کنید؟»
«از آنجا که پاکستان چرخه سوخت هستهای خود را خارج از نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی و بهطور بومی توسعه داده است، هیچ کشوری نمیتواند به پاکستان چنین اتهامی وارد کند، چرا که پاکستان امضاکننده انپیتی نبوده و این توانمندی را بهصورت بومی به دست آورده است. در مورد ایران اما همه فعالیتها زیر نظر آژانس بینالمللی انرژی اتمی است و به همین دلیل انتقادها متوجه آن است.»
او میافزاید: «ولی ایران هر کاری را انجام میدهد که پاکستان یا هر کشور دیگری برای برنامه هستهایاش انجام داده است که مهمترین بخش آن ایجاد چرخه سوخت هستهای است.»
«این چرخه شش تا هفت مرحله مختلف دارد و ایران تاکنون بیش از نصف این مراحل را تکمیل کرده است، مانند غنیسازی اورانیوم و سپس تبدیل آن به فلز، اما هنوز نتوانسته راکتور پلوتونیوم بسازد و همچنین هنوز روی بازپردازش آن کار نکرده است.»
فرایند غنیسازی اورانیوم برای تولید انرژی هستهای صلحآمیز و ساخت سلاح هستهای بسیار مشابه است. معمولاً غنیسازی تا سطح ۳.۶۷ درصد برای انرژی غیرنظامی کافی است، در حالی که برای سلاح هستهای درجه خلوص باید نزدیک ۹۰ درصد باشد. وقتی این سطح به ۶۰ درصد برسد، مانند مورد ایران، رسیدن به ۹۰ درصد به فرایند طولانیتری نیاز ندارد.
روزنامه بریتانیایی گاردین، به تازگی در گزارشی نوشت که اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیسجمهور پیشین ایران، در همان دهه ۱۹۸۰ و زمانی که رئیسجمهور نبود، برای دیدار با دکتر عبدالقدیر به پاکستان سفر کرده بود.
او بعدها گفت «در سفری که به پاکستان رفته بودم، خواستم ایشان را ببینم. اما به من نشان ندادند.»
آقای رفسنجانی در مصاحبهای گفت پاکستان برای دیدار مقامات ایران با عبدالقدیر خان همکاری نکرده و کمک این دانشمند هستهای در حدی بوده که نقشه را به ایران داده تا بعدها خود ایران مشغول ساخت این فنآوری شود.
