درباره زرادخانه هستهای اسرائیل چه میدانیم و چرا رهبرانش آن را تایید یا تکذیب نمیکنند؟
منبع تصویر، Getty Images
- نویسنده, آلیسیا هرناندز
- شغل, بیبیسی موندو
این موضوع یک راز آشکار است: اسرائیل از دهه ۱۹۶۰ به سلاح هستهای دست یافته است. با این حال اسرائیل هرگز بهطور رسمی این مسئله را تایید نکرده است.
هفته گذشته اسرائیل با این ادعا که ایران «در آستانه دستیابی به سلاح هستهای» است، حمله نظامی به این کشور را آغاز کرد.
ایران نیز با پرتاب موشکهای بالستیک واکنش نشان داد و اکنون هر دو کشور درگیر جنگ شدهاند.
خاویر بوهیگاس، دکترای فیزیک و پژوهشگر مرکز مطالعات صلح دلاس، نهاد مستقل فعال در زمینه تحلیل صلح، امنیت، دفاع و تسلیحات، میگوید: «اسرائیل تنها کشور خاورمیانه است که سلاح هستهای دارد».
ایران، طبق اعلام آژانس بینالمللی انرژی اتمی ذخایر اورانیوم با غنای ۶۰ درصد در اختیار دارد، اما آن طور که بوهیگاس توضیح میدهد «برای ساخت بمب هستهای، این اورانیوم باید به غنای بالای ۹۰ درصد برسد».
علاوه بر این، اسرائیل هرگز پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای را امضا نکرده است، در حالی که کشورهایی مانند ایران، آمریکا و روسیه این پیمان را پذیرفتهاند.
این به معنای آن است که اسرائیل، برخلاف دیگر کشورهای عضو آژانس، مشمول بازرسیهای دورهای از تاسیسات احتمالی هستهای خود نمیشود.
اگرچه اسرائیل عضو آژانس بینالمللی انرژی اتمی است، اما در مورد این کشور هیچگونه بازرسی اجباری اعمال نمیشود.
منبع تصویر، AFP/Getty Images
به همین دلیل، اطلاعاتی که درباره برنامه هستهای اسرائیل وجود دارد، عمدتا از طریق افشاگریها، گزارشهای وزارتخانههای دفاع و انرژی آمریکا، و برآوردهای آژانسهای بینالمللی ناظر بر مسائل هستهای به دست آمده است.
همچنین از یک منبع مستقیم و خاص دیگر: مردخای وانونو، مهندس هستهای اسرائیلی، که در یکی از مراکز هستهای اسرائیل کار میکرد و پس از اخراج از آن، در سال ۱۹۸۶ با نشریه ساندی تایمز گفتوگو کرد.
او در آن زمان برای نخستین بار افشا کرد که اسرائیل یک برنامه هستهای فعال دارد. این افشاگری باعث شد او سالها زندانی شود.
«آمیموت» یا ابهام عمدی
سیاست رسمی اسرائیل در قبال مالکیت تسلیحات هستهای با عنوان «آمیموت» یا «ابهام عمدی» شناخته میشود. همانطور که گفته شد، اسرائیل نه داشتن چنین سلاحهایی را تایید میکند و نه آن را انکار.
آونر کوهن، استاد مطالعات منع اشاعه و کارشناس برجسته در حوزه برنامه هستهای اسرائیل، در گزارشی به مجلس اعیان بریتانیا نوشت: «میتوان گفت که این رویکرد [ابهام عمدی] ویژگی متمایز اسرائیل در عصر هستهای است».
و این سیاست، سیاست تازهای نیست.
شیمون پرز، که نخستوزیر و رئیسجمهور اسرائیل بوده، در خاطرات خود درباره این موضوع نوشته است: «ما آموختیم که ابهام قدرت فوقالعادهای دارد... تردید، عامل بازدارنده نیرومندی بود برای کسانی که آرزوی هولوکاستی دوم را در سر میپروراندند».
منبع تصویر، Satellite image (c) 2020 Maxar Technologies/Getty Images
کوهن میگوید این «سیاست ابهام هستهای، بزرگترین دستاورد راهبردی و دیپلماتیک اسرائیل بوده است».
به گفته او، این سیاست با رضایت ضمنی جامعه بینالمللی، به اسرائیل اجازه میدهد «از مزایای هر دو وضعیت بهرهمند شود».
خاویر بوهیگاس به بیبیسی موندو گفت: «اسرائیل آگاهانه مسیر ابهام را در پیش گرفته است. این کشور هرگز به پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای نپیوسته، بنابراین موظف به موافقت با هیچگونه بازرسی دورهای نیست.»
بوهیگاس اضافه میکند: «در مسائل نظامی، نه اسرائیل شفاف است و نه بسیاری از کشورهای دیگر، اما اسرائیل در موضوع هستهای حتی شفافیت کمتری دارد».
او میگوید: «از دیدگاه اسرائیل، این ابهام از منافعش محافظت میکند. مسئله اینجاست که ما میدانیم اسرائیل یک برنامه هستهای دارد، میدانیم که بمبهایی در اختیار دارد، و میدانیم که توانایی استفاده از آنها را دارد».
«این ابهام در واقع با اطلاعات خارجی شکسته شده است، نه اینکه اسرائیل خودش خواسته باشد چیزی را اعلام یا تکذیب کند».
کوهن در گزارش خود توضیح میدهد که این سیاست مبهم به اسرائیل اجازه میدهد «هم در برابر تهدیدهای وجودی از خود دفاع کند و هم از تبعات سیاسی مرتبط با داشتن سلاح هستهای در امان بماند» و در عین حال «تقریبا هیچ هزینه سیاسی، دیپلماتیک یا حتی اخلاقی بابت داشتن این تسلیحات نمیپردازد».
منبع تصویر، AHMAD GHARABLI/AFP/Getty Images
روزنامه «اسرائیل هیوم»، پرتیراژترین روزنامه رایگان اسرائیل و طرفدار نتانیاهو، مقالهای مفصل به این اختصاص داد که چرا اسرائیل درباره ظرفیت هستهایاش اینقدر «محتاطانه» عمل میکند.
به نوشته این روزنامه «هدف اصلی اسرائیل جلوگیری از اشاعه هستهای به هر قیمتی است» و از نظر حامیان سیاست ابهام، «دست کشیدن از این رویکرد ممکن است به گسترش رقابت هستهای در خاورمیانه دامن بزند» و به آغاز یک مسابقه تسلیحاتی منجر شود.
از سوی دیگر مرکز کنترل تسلیحات و منع اشاعه استدلال میکند که این فقدان شفافیت، یک «مانع کلیدی در مسیر ایجاد منطقهای عاری از سلاحهای کشتار جمعی در خاورمیانه» به شمار میرود.
و این مسئله، به گفته آنها، همچنان چالشی مداوم است.
از کجا میدانیم اسرائیل برنامه هستهای دارد؟
اولین اطلاعاتی که درباره توانایی هستهای اسرائیل فاش شد، مربوط به یادداشتی از وزارت خارجه آمریکا در سال ۱۹۶۲ بود که به توافق میان فرانسه و اسرائیل اشاره داشت. این توافق منجر به ساخت یک نیروگاه هستهای در شهر دیمونا در جنوب اسرائیل در دهه ۱۹۵۰ شد.
بوهیگاس توضیح میدهد: «همکاری با فرانسه به منظور ساخت راکتوری برای تولید پلوتونیوم بود.»
جستوجو در نقشه گوگل نشان میدهد که «مرکز تحقیقات هستهای نِگِو» در حدود ۱۰ کیلومتری شهر دیمونا، در میان صحرای نِگو قرار گرفته است.
در ابتدا این مجتمع، کارخانه نساجی، مرکزی برای تحقیقات متالورژی، یا مجتمعی کشاورزی توصیف شد.
مدتی بعد، در دهه ۱۹۶۰ میلادی، دیوید بنگوریون، نخستوزیر وقت اسرائیل، تنها اشاره علنی به برنامه هستهای این کشور را مطرح کرد.
او در یک سخنرانی در کنست (پارلمان اسرائیل) اعلام کرد که مرکز تحقیقات هستهای «اهدافی صلحآمیز» دارد.
منبع تصویر، RONEN ZVULUN/POOL/AFP/Getty Images
بوهیگاس میگوید گزارشها و تحقیقات وزارتخانههای دفاع و انرژی آمریکا «به روشنی نشان میدهد که اسرائیل برنامه تسلیحات هستهای دارد».
اسناد محرمانهای که بعدها از طبقهبندی خارج شد نشان میداد که دستکم تا سال ۱۹۷۵، دولت آمریکا کاملا مطمئن بود که اسرائیل سلاح هستهای در اختیار دارد.
اما نقطه عطف اصلی در تاریخ افشای برنامه هستهای اسرائیل، به نام یک فرد گره خورده است: مردخای وانونو.
افشاگری برای ساندی تایمز
در دهه ۱۹۸۰ اطلاعات دقیقتری درباره برنامه هستهای اسرائیل منتشر شد.
وانونو، کارمند سابق راکتور هستهای دیمونا بود که تا سال ۱۹۸۵ به مدت ۹ سال در این تاسیسات کار کرده بود.
او پیش از خروج از آنجا، به صورت مخفیانه دو حلقه عکس از این تاسیسات گرفته بود.
در این عکسها، تجهیزات استخراج مواد رادیواکتیو برای تولید تسلیحات و آزمایشگاه مدلسازی سلاحهای گرماهستهای دیده میشد.
در سال ۱۹۸۶ وانونو در سیدنی، پایتخت استرالیا، به یک گروه ضد هستهای پیوست و در آنجا با اسکار گِررو، روزنامهنگار آزاد کلمبیایی، آشنا شد. گررو او را متقاعد کرد که این عکسها را منتشر کند.
به این ترتیب وانونو با پیتر هونام، روزنامهنگار نشریه بریتانیایی ساندی تایمز تماس گرفت.
هونام به برنامه «شاهد تاریخ» بیبیسی گفت که وانونو امیدوار بود با افشای این اطلاعات، اسرائیل تحت فشار بینالمللی قرار بگیرد تا برنامه هستهایاش را متوقف کند.
اما هیچ یک از این امیدها محقق نشد.
منبع تصویر، Dan Porges/Getty Images
براساس آنچه در برنامه شاهد تاریخ روایت شد، وانونو پس از افشاگری، ربوده و با دارو بیهوش شد و سپس به اسرائیل بازگردانده شد. بعد از محاکمه، به اتهام خیانت و جاسوسی به دلیل افشای اسرار زرادخانه هستهای اسرائیل به ۱۸ سال زندان محکوم شد.
او در سال ۲۰۰۴ آزاد شد و در آن زمان گفت از کاری که انجام داده، «احساس افتخار و خوشحالی» میکند. اما پس از آزادی نیز دوباره به خاطر نقض محدودیتهای اعمالشده بر او محکوم شد و اکنون اجازه ندارد با خارجیها ارتباط برقرار کند یا از اسرائیل خارج شود.
بعد از افشاگریهای وانونو، آشکارا پذیرفته شد که اسرائیل یک برنامه تسلیحات هستهای دارد.
زرادخانه هستهای اسرائیل چقدر است و چگونه برآورد میشود؟
براساس اطلاعاتی که مردخای وانونو منتشر کرد، کارشناسان در آن زمان تخمین میزدند که اسرائیل بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ کلاهک هستهای در اختیار دارد.
امروزه نهادهایی که وظیفه پایش فعالیتهای هستهای را بر عهده دارند – مانند موسسه تحقیقات صلح استکهلم – برآورد میکنند که اسرائیل احتمالا حدود ۹۰ کلاهک هستهای دارد.
گمان میرود پلوتونیوم مورد نیاز برای تولید این تسلیحات در یک راکتور تحقیقاتی در مرکز هستهای نِگو در نزدیکی دیمونا تولید شده باشد.
منبع تصویر، AFP/Getty Images
بر اساس اطلاعات رسمی منتشرشده از سوی اسرائیل، این راکتور یک راکتور حرارتی با توان ۲۶ مگاوات است، اما برخی معتقدند این رقم کمتر از ظرفیت واقعی آن است.
همانند دیگر بخشهای برنامه هستهای اسرائیل، این راکتور نیز تحت پادمانهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی قرار ندارد. مقررات پادمان مجموعهای از اقدامات فنی هستند که آژانس به کار میگیرد تا به طور مستقل اطمینان حاصل کند که تاسیسات هستهای صرفا برای اهداف صلحآمیز به کار میروند و از این مسیر منحرف نمیشود.
اما در شرایطی که اسرائیل اطلاعات رسمی ارائه نمیکند، تعداد کلاهکهای هستهای این کشور چگونه محاسبه میشود؟
بوهیگاس میگوید: «سازمانهای بینالمللی بهصورت سالانه برنامههای هستهای را رصد میکنند و تخمینی از زرادخانهها ارائه میدهند.»
او توضیح میدهد: «در مورد کشورهایی که اطلاعات کمتری درباره آنها در دسترس است – مانند اسرائیل یا کره شمالی – میزان تولید تقریبی اورانیوم یا پلوتونیوم در سالهای گذشته برآورد و از این طریق عدد نهایی استخراج میشود.»
منبع تصویر، Reuters
کارشناس اضافه میکند که برای این کار، مدت زمان فعالیت راکتورها و راندمان و بازدهی آنها در نظر گرفته میشود و بر اساس آن تخمین زده میشود که چه میزان ماده شکافتپذیر تولید شده است.
این روش، نه جدید است و نه منحصر به اسرائیل یا کره شمالی که برآورد میشود حدود ۵۰ کلاهک هستهای در اختیار داشته باشد.
بوهیگاس میگوید پیش از امضای پیمان «نیو استارت» در سال ۲۰۱۱، زمانی که بازرسیهای دورهای اجباری همراه با گزارش رسمی انجام نمیشد، نهادهای بینالمللی برآوردهای تقریبی از زرادخانههای هستهای اتحاد جماهیر شوروی و ایالات متحده ارائه میدادند و میافزاید «آن تخمینها با آنچه بعدا طی بازرسیها مشخص شد، تطابق نسبتا زیادی داشت. بنابراین دستکم میتوان گفت که برآوردهای فعلی درباره اسرائیل هم احتمالا نزدیک به واقعیت است.»
منطقهای عاری از سلاح هستهای؟
در سال ۲۰۱۲ مجمع عمومی سازمان ملل متحد قطعنامهای تصویب کرد که از اسرائیل میخواست برنامه هستهای خود را برای بازرسیهای بینالمللی باز کند.
اما خود اسرائیل، آمریکا و کانادا به این قطعنامه که خواهان پیوستن اسرائیل به پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای بود، رای منفی دادند.
ایران این پیمان را در سال ۱۹۷۰ امضا و تصویب کرد. اما در روزهای گذشته، پس از حمله اسرائیل، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، اعلام کرد که مجلس شورای اسلامی در حال تهیه طرحی برای خروج از این پیمان است.
از سوی دیگر در مجمع عمومی سازمان ملل متحد، به طور منظم قطعنامههایی مطرح شدهاند که خواهان خاورمیانه به عنوان منطقهای عاری از سلاحهای هستهای هستند.
منبع تصویر، AFP/Getty Images
بوهیگاس میگوید: «اسرائیل این پیشنهاد را رد کرده و حتی آن را حملهای به تمامیت ارضی خود قلمداد کرده است.»
به گفته او بر اساس اظهاراتی که در بایگانی مطبوعاتی موسسه پژوهشهای خلع سلاح سازمان ملل ثبت شده، اسرائیل این طور توضیح داده است که اینگونه قطعنامهها به «خطرات واقعی منطقه» نمیپردازند.
خاویر بوهیگاس تاکید میکند: «اینکه هر کشوری سلاح هستهای در اختیار داشته باشد نگرانکننده است، زیرا داشتن چنین تسلیحاتی ذاتا خطرناک هستند.»
«اما اینکه اسرائیل، که بارها قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل را نقض کرده، حقوق بینالملل و حقوق بشردوستانه بینالمللی را نادیده گرفته، دارای سلاح هستهای باشد و هیچ کشور دیگری نتواند آن را متوقف یا مهار کند، موضوع را به شدت نگرانکنندهتر میکند.»
