طرح ساخت یک دیوار پهپادی علیه روسیه تا چه حد واقع‌بینانه است؟

ابتدا هشدار از بلندگوی عمومی پخش می‌شود: «توجه بفرمایید. آژیر هوایی در شهر. لطفاً به پناهگاه در طبقه منفی دو بروید.»

سپس صدای وزوزی شبیه پشه از پهپادهای روسی شنیده می‌شود که در صدها فروند درست بالای ابرها تجمع کرده‌اند.

بلافاصله صدای شلیک ضدهوایی، سپس انفجارهای دوردست، و در نهایت آژیرهای هشداردهنده آمبولانس و آتش‌نشانی به گوش می‌رسد.

این واقعیت تلخ شب‌های کی‌یف و دیگر شهرهای اوکراین است.

این‌ها پهپادهای تهاجمی هستند که با برخورد منفجر می‌شوند.

پهپادها اکنون بخشی جدایی‌ناپذیر از جنگ مدرن شده‌اند، اما به میدان نبرد محدود نمی‌شوند.

در سراسر اروپای غربی، دور از اوکراین، نیز این پهپادها مشاهده شده‌اند که اطراف فرودگاه‌ها، پایگاه‌های نظامی و نیروگاه‌ها گشت می‌زنند؛ همه بخشی از برنامه مشکوکی از «جنگ ترکیبی» که به نظر می‌رسد روسیه در حال اجرای آن است و برخی گمانه‌زنی می‌کنند این اقدامات برای آزمودن تاب‌آوری کشورهایی از ناتو است که به اوکراین کمک می‌کنند.

رویت اخیر پهپادها در لهستان، به ‌همراه گروه‌هایی از آن‌ها در اطراف زیر ساخت‌های حیاتی در سراسر اروپا، از جمله در بلژیک و دانمارک، موجی از نگرانی را در میان برخی از کشورهای عضو ناتو برانگیخته است.

اکنون صحبت‌هایی درباره ساخت «دیوار پهپادی» برای محافظت از بخش‌هایی از اروپا مطرح است. اما آیا این واقعا ضروری است؟ و مهم‌تر از آن، تا چه حد واقع‌گرایانه است؟

بیدارباش برای اروپا

در ۹ سپتامبر، حدود ۲۰ پهپاد روسی از اوکراین عبور کردند و وارد خاک لهستان شدند، که منجر به تعطیلی چهار فرودگاه شد.

جنگنده‌های ناتو به هوا برخاستند و چند پهپاد سرنگون شدند. بقیه در سراسر لهستان سقوط کردند و لاشه‌هایشان در چندین منطقه پخش شد.

این اتفاق برای اروپا حکم زنگ خطری را داشت. یکی از بزرگ‌ترین و جدی‌ترین نقض‌های حریم هوایی ناتو از زمان آغاز جنگ اوکراین.

به همین دلیل است که بحث درباره امکان ساخت یک دیوار پهپادی اهمیت فزاینده‌ای یافته است.

کاتیا بگو، پژوهشگر ارشد برنامه امنیت بین‌الملل در اندیشکده چتم هاوس، توضیح می‌دهد: «این شتاب واقعاً ناشی از همین نفوذهای اخیر است.»

پهپادها یا به نام رسمی‌شان، سامانه‌های هوایی بدون سرنشین (UAS) یا پرنده‌های هدایت‌پذیر بدون سرنشین (UAV) تاکنون میدان نبرد را دگرگون کرده‌اند.

در میدان‌های نبرد شرق اوکراین، این پهپادها معمولاً کوچک و کوتاه‌برد هستند، اندازه‌شان حدود حدود ۲۵ سانتی‌متر است و مواد منفجره کشنده حمل می‌کنند.

اما به دلیل برد محدودشان، این‌ها فعلاً تهدیدی برای بقیه اروپا محسوب نمی‌شوند. آنچه نگرانی‌ها و درخواست برای ایجاد دیوار پهپادی در اروپا را برانگیخته، پهپادهای بزرگ‌تری هستند که می‌توانند بیش از ۱۰۰۰ کیلومتر پرواز کنند.

روسیه پیش‌تر نوعی پهپاد موسوم به شاهد ۱۳۶ را از ایران وارد می‌کرد، اما اکنون نسخه‌ای بومی به نام گران ۲ تولید می‌کند. برخی از گران‌ها در میان پهپادهایی بودند که در سپتامبر وارد لهستان شدند.

پس، برخی اکنون این پرسش را مطرح می‌کنند که اگر روسیه روزی بیش از ۲۰۰ پهپاد بفرستد چه؟ یا مثلا ۲ هزار؟ ناتو چگونه پاسخ خواهد داد و اصلا آیا توان پاسخ دارد؟

هر بار استفاده از جنگنده‌ها بسیار پرهزینه خواهد بود. آندره روگاشفسکی، مدیرعامل شرکت خدمات آی‌تی دانمارکی نت کمپانی که سیستم‌های دیجیتال برای دولت‌های اروپایی می‌سازد، می‌گوید: «[این کار] نه موثر است و نه استفاده معقولی از پول مالیات‌دهندگان است.»

هجوم پهپادهای مرموز

اوکراین حملات پهپادی دوربرد خود را به فرودگاه‌های روسیه و زیرساخت‌های حیاتی مانند کارخانه‌های پتروشیمی افزایش داده و جنگ را به داخل خاک روسیه کشانده است.

پهپادهای دریایی هم هستند: شناورهای بدون سرنشینی که می‌توانند روی آب یا زیر آن حرکت کنند، که اوکراین با اثرگذاری فراوان علیه ناوگان دریای سیاه روسیه از آن‌ها استفاده کرده است.

اما چیزی وجود دارد که از جهاتی از پهپادهای قابل شناسایی که در جنگ استفاده می‌شوند هم نگران‌کننده‌تر است: طاعونی از پهپادهای مرموز و ناشناس.

گاهی این پهپادها نیمه‌شب در اطراف فرودگاه‌های اروپا ظاهر می‌شوند؛ از جمله اوایل همین ماه در فرودگاه اصلی بلژیک نزدیک بروکسل. رویت‌های مشابهی در دانمارک، نروژ، سوئد، آلمان و لیتوانی نیز گزارش شده است.

برخلاف پهپادهای تهاجمی روسیه که در اوکراین به‌وضوح قابل شناسایی‌اند، این پهپادهای «غیرنظامی» در اروپای غربی تاکنون مسلح به مواد منفجره نبوده‌اند. اما چون به‌صورت ناشناس پرتاب می‌شوند، مشخص کردن اینکه از کجا آمده‌اند، چه کسی آن‌ها را فعال کرده، یا حتی آیا از کشتی‌های عبوری پرتاب شده‌اند، دشوار است.

اغلب گمانه‌زنی‌ها متوجه مسکو است، گرچه برخی معتقدند این پهپادها احتمالاً از داخل همین کشورها توسط هواداران روسیه پرتاب می‌شوند، نه لزوماً از خاک روسیه.

بلژیک هدفی مهم به شمار می‌رود، چون مقر ناتو، اتحادیه اروپا و یوروکلیر، مرکز تسویه مالی که تریلیون‌ها دلار تراکنش بین‌المللی را مدیریت می‌کند در آن قرار دارند.

بحثی در جریان است درباره اینکه آیا اروپا باید حدود ۲۰۰ میلیارد یورو از دارایی‌های مسدود شده روسیه، که در بلژیک نگهداری می‌شود، را برای کمک به اوکراین آزاد کند یا نه.

پس آیا تصادفی‌ست که پهپادهای مرموز در اطراف فرودگاه‌های بروکسل و لیژ و نیز در نزدیکی یک پایگاه نظامی ظاهر شده‌اند؟

بریتانیا تیمی از متخصصان مقابله با پهپادها از نیروی هوایی سلطنتی را برای کمک به تقویت دفاع بلژیک علیه این پهپادها اعزام کرده است.

با این حال، پهپادهای مرموز همچنان باعث نگرانی‌اند: هم به دلیل خطری که برای هواپیماهای در حال برخاستن و فرود دارند و هم به دلیل خطر جاسوسی، به‌ویژه در اطراف پایگاه‌های نظامی و زیرساخت‌های حیاتی مانند نیروگاه‌ها.

دیوار پهپادی؛ چرا راه‌حل قطعی نیست

طرح ساخت دیوار پهپادی، پاسخ اروپا به تهدید نفوذ پهپادهای فرامرزی است که مشخصا از روسیه پرتاب می‌شوند.

از این دیوار به‌عنوان سامانه‌ای یکپارچه، هماهنگ و چندلایه دفاعی یاد می‌شود که در مرحله اول از کشورهای حوزه بالتیک تا دریای سیاه کشیده خواهد شد.

احتمالا شامل ترکیبی از رادارها، حسگرها، سیستم‌های اخلالگر و سامانه‌های تسلیحاتی خواهد بود که وظیفه شناسایی پهپادهای ورودی و سپس رهگیری و انهدام آن‌ها را بر عهده دارند.

کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، گفته است که این سامانه ضد پهپاد باید تا پایان سال ۲۰۲۷ کاملا عملیاتی شود.

جای تعجب نیست که کشورهایی که مشتاق‌ترند این دیوار سریع‌تر مستقر شود، از جمله لهستان و فنلاند، همان‌هایی هستند که از نظر جغرافیایی به روسیه نزدیک‌ترند.

کاتیا بگو معتقد است که این اقدام ضروری و بسیار دیرهنگام است.

او اما اضافه می‌کند: «این فقط درباره پهپادها نیست. به‌طور کلی، در مرزهای شرقی ناتو سامانه‌های کافی برای دفاع موشکی سنتی و پدافند هوایی وجود ندارد.»

با این حال، دیوار پهپادی پاسخ قطعی و کامل برای دفاع هوایی نیست. و برخی دیگر اصلا قانع نشده‌اند که این طرح واقع‌بینانه باشد.

رابرت تولست، پژوهشگر اندیشکده خدمات سلطنتی متحد بریتانیا می‌گوید که ایده یک «دیوار نفوذناپذیر» به‌کلی مردود است.

با این حال، او همچنان درک می‌کند که چرا برخی خواهان چنین طرحی هستند و می‌خواهند آن را امتحان کنند.

رابرت تولست می‌گوید: «برای کشورهایی که به مرز روسیه نزدیک‌اند، کشورهای حوزه بالتیک، لهستان، حتی آلمان چون در برد پهپادهای دوربرد قرار دارد، ساخت چنین چیزی کاملا ضروری است.»

بگو نیز موافق است و می‌گوید: «هدف این نیست که دیواری کامل و صد درصد نفوذناپذیر ساخته شود. این در عمل امکان‌پذیر نیست. نه از نظر طول جغرافیایی و نه از نظر فناوری‌هایی که داریم، چون هیچ‌کدام صد درصد مطمئن نیستند... بلکه بیشتر هدف ترکیبی از تدابیر است که امیدواریم بتواند انواع مختلف پهپادها را شناسایی و متوقف کند.»

متوقف کردن پهپادها: انهدام سخت یا اخلال الکترونیکی؟

فابیان هینز، پژوهشگر موسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک در لندن، گزینه‌های گوناگونی برای شناسایی پهپادها معرفی می‌کند.

او می‌گوید: «می‌توانید از سامانه‌های شنیداری استفاده کنید. رادارهای هوابرد که توانایی خوبی برای شناسایی اهداف پرواز پایین دارند. رادارهای زمینی که در برابر اهداف پرواز پایین برد کوتاهی دارند، ولی در مقابل اهداف با ارتفاع بالا خوب عمل می‌کنند.»

او می افزاید: «می‌توانید سامانه‌های نوری یا فروسرخ داشته باشید و وقتی شناسایی انجام شد، دو گزینه دارید: نابودی سخت یا اخلال نرم.»

نابودی سخت به‌معنای انهدام فیزیکی پهپاد است، یا با شلیک گلوله یا با موشک. اخلال نرم به‌معنای بی‌اثر کردن پهپاد ورودی معمولا از طریق ابزارهای الکترونیکی است.

روسیه و اوکراین توانسته‌اند در میدان نبرد از طریق مجهز کردن پهپادها به چندین کیلومتر کابل فیبر نوری که هنگام پرواز باز می‌شود، از اخلال الکترونیکی عبور کنند اما این راهکار برای پهپادهایی که صدها کیلومتر پرواز می‌کنند کارایی ندارد.

در مورد انهدام سخت، هینز گزینه‌های بسیاری را برمی‌شمارد: از موشک‌های زمین‌ به ‌هوا گرفته تا جنگنده‌ها و بالگردها.

او می‌گوید: «می‌توانید از لیزر هم استفاده کنید، که می‌تواند مفید باشد، ولی [این‌ها] آن سلاح شگفت‌انگیزی نیستند که برخی فکر می‌کنند.»

آندره روگاشفسکی معتقد است اخلال الکترونیکی می‌تواند گزینه‌ای موثر باشد. اما در نهایت، برای اینکه دیوار پهپادی موثر باشد، باید توانایی مقابله با طیف گسترده‌ای از تهدیدهای هوایی را داشته باشد، که ممکن است هم‌زمان از جهات مختلف وارد شوند.

یک مسئله مالی جنجالی

با بالا گرفتن تنش‌ها میان اروپا و روسیه از زمان تهاجم تمام‌عیار مسکو به اوکراین، موارد دیگری از جنگ موسوم به «ترکیبی» یا «منطقه خاکستری» نیز به روسیه نسبت داده شده‌اند، که البته در بیشتر موارد روسیه آن‌ها را انکار کرده است.

این اقدامات شامل حملات سایبری، کارزارهای اطلاعات نادرست، کارگذاری مواد آتش‌زا در انبارها، جاسوسی و گاه خرابکاری در کابل‌های زیردریا بوده‌اند.

و با این حال، در یک نشست امنیتی در بحرین اوایل ماه جاری، دریادار جوزپه کاوو دراگونه، رئیس کمیته نظامی ناتو از ایتالیا، به من گفت که از میان همه نیازهای دفاعی ناتو، دفاع هوایی در اولویت قرار دارد.

مراحل اولیه اجرای دیوار پهپادی قرار است طی چند ماه آینده فعال شوند، گرچه هنوز همه جزئیات آن نهایی نشده است.

در همین حال، فرماندهی تحول متحد ناتو که در نورفک، ویرجینیا مستقر است، در حال کار روی راه‌حل‌های بلندمدت است. این چالشی ساده نیست.

رابرت تولست می‌گوید بزرگ‌ترین چالش دیوار پهپادی، وسعت وسیعی‌ است که باید محافظت شود.

او می‌افزاید: «برای مقابله با پهپادهایی که در ارتفاع پایین پرواز می‌کنند، به طیف گسترده‌ای از رادارهای تاکتیکی نیاز دارید و برای اهداف با ارتفاع بالا، رادارهای بزرگ‌تری لازم است، آن هم در گستره‌ای به طول هزاران کیلومتر.

همچنین به رهگیرهای مقرون‌ به‌صرفه و نیروهایی نیاز دارید که به‌طور شبانه‌روزی آماده باشند. این سیستم هیچ‌گاه کاملا نفوذناپذیر نخواهد بود و حتی اگر هزینه برخی از رادارها و رهگیرها کاهش یابد، همچنان بعید است که ارزان تمام شود.»

موضوع تامین مالی، مسئله‌ای پیچیده است.

تولست می‌گوید: «این یک مسئله بسیار دشوار در حوزه دفاعی است. حتی با افزایش هزینه‌های دفاعی در اروپا، همچنان رقابت زیادی با دیگر بخش‌های دفاعی برای دریافت بودجه وجود خواهد داشت. ما به کشتی‌های بیشتر، زیردریایی‌ها، حتی سلاح‌های هسته‌ای، و همچنین ماهواره‌ها نیاز داریم. به همین دلیل است که برای برخی، دیوار پهپادی موضوعی تا حدی بحث‌برانگیز از نظر مالی باقی خواهد ماند.»

تامین مالی آن احتمالا از ترکیبی از منابع انجام خواهد شد: بودجه اتحادیه اروپا، بودجه‌های ملی (به‌ویژه در اروپای شرقی) و همچنین بهره دارایی‌های مسدود شده روسیه.

بگو می‌گوید: «در ابتدا، دیوار پهپادی به دفاع از جناح شرقی ناتو اشاره داشت، اما از آنجا که اتحادیه اروپا پیش‌گام این پروژه شده، این طرح در حال گسترش است.»

او می‌گوید: «همه متفق‌ القول‌اند که باید کاری انجام شود و نیاز به هماهنگی و تامین مالی وجود دارد، اما اینکه چه کسی و چه چیزی دقیقا، هنوز مورد بحث است…هرچقدر بخواهید این دیوار نفوذ ناپذیرتر باشد، هزینه‌اش بیشتر خواهد شد.»

در مورد تاریخ هدف‌گذاری‌شده، تولست معتقد است که سال ۲۰۲۷ بسیار بلندپروازانه است. اما اضافه می‌کند: «تا آن زمان قطعا می‌توانند حفاظت بیشتری فراهم کنند.»

ریشه مشکل را هدف بگیر

در حالی‌که همه این تحرکات در جریان است، ساخت دیوار روز به‌ روز دشوارتر می‌شود. چرا که به همان سرعتی که تدابیر جدید مقابله با پهپاد معرفی می‌شوند، شکل‌های جدیدی از تهدیدات پهپادی نیز ظاهر می‌شوند که از آن‌ها عبور می‌کنند.

این وضعیت عملا به نوعی مسابقه تسلیحاتی جدید تبدیل شده است.

جاش برچ، هم‌بنیان‌گذار شرکت گالوز تکنولوژی که در حوزه فناوری امنیتی در بریتانیا سرمایه‌گذاری می‌کند، می‌گوید: «چرخه توسعه فناوری‌ها در این حوزه با سرعتی فوق‌العاده زیاد پیش می‌رود، به‌ویژه در محیط‌های درگیر جنگ.

این بدان معناست که هر نوع دفاعی علیه پهپادها به‌سرعت از رده خارج خواهد شد، چون مهاجمان خود را تطبیق می‌دهند»

او نتیجه می‌گیرد: «مهاجم مشاهده می‌کند، خود را تطبیق می‌دهد و تکرار می‌کند. تا زمانی که موفق شود وارد شود.»

پس آیا اصولا ما در حال طرح پرسش اشتباهی هستیم؟ به‌جای ساخت دیوار برای متوقف کردن پهپادها، آیا بهتر نیست خود پایگاه‌هایی که این پهپادها از آنجا پرتاب می‌شوند هدف قرار بگیرند؟ همان‌طور که از قبل گفته‌اند «ریشه مشکل را هدف بگیر.»

بگو می‌گوید: «یک چیز این است که توانایی دفاعی خود را بالا ببرید، اما بسیار بهتر خواهد بود اگر اصلا این اتفاق‌ها نیفتند و این مستلزم آن است که پیام واضح‌تری به روسیه یا هر عامل دیگری که پشت این ماجراهاست، داده شود که این نوع رفتار از خط قرمز عبور می‌کند. این رفتار عواقب دارد و برای آن‌ها هزینه‌زا خواهد بود. و این مهم است. این باید بخشی از راهبرد باشد.»

اما هرگونه پیشنهاد درباره هدف قرار دادن پایگاه‌های روسی از نظر فیزیکی، نه در فضای سایبری، بسیار پرخطر و تنش‌زا خواهد بود.

از زمان تهاجم تمام‌عیار روسیه به اوکراین در ۲۴ فوریه ۲۰۲۲، چالش پیش روی ناتو و به‌ویژه ایالات متحده به‌عنوان قدرتمندترین عضو آن، این بوده که به اوکراین کمک کند تا از خود دفاع کند، بدون آنکه مستقیما وارد جنگی میان ناتو و روسیه شود.

ساخت دیوار دفاعی علیه پهپادها در اروپا یک چیز است. حمله به پایگاه‌هایی که آن پهپادها از آنجا پرتاب می‌شوند، چیز کاملا متفاوتی است.