آیا داعش دوباره در حال قدرت گرفتن است؟

حمله مرگبار در ساحل بوندای در استرالیا توجه جهانی را بار دیگر به گروه موسوم به دولت اسلامی (داعش) جلب کرد.

نخست‌وزیر استرالیا گفت به نظر می‌رسد این حمله از «ایدئولوژی گروه دولت اسلامی» انگیزه گرفته است.

پلیس گفت در کنار مواد منفجره دست‌ساز، پرچم‌های «دست‌ساز» داعش نیز در خودرویی که در محل حادثه پیدا شد، کشف شده‌اند.

داعش در النبا، هفته‌نامه خود، در مورد این حمله اظهار نظر کرد و از زبانی استفاده کرد که به نظر می‌رسید نشان می‌دهد که آنها از طریق پیام‌های اینترنتی خود، الهام‌بخش خشونت بوده‌اند، نه اینکه مستقیم آن را سازماندهی کرده باشند.

یک پدر و پسر به عنوان مهاجمان مظنون شناسایی شدند و پلیس پدر را به ضرب گلوله کشت و پسر با ۱۵ فقره اتهام قتل روبرو شده است.

حمله در سیدنی یادآور این واقعیت است که داعش هنوز از تلاش برای برنامه‌ریزی یا الهام‌بخشی به حملات علیه اهداف غربی دست برنداشته است. این در حالی است که نفوذ این گروه از سال ۲۰۱۷ یعنی سالی که پایگاه‌های «خلافت» خود را در سوریه و عراق از دست داد، به شدت کاهش یافته است.

داعش درباره حمله‌ای در سوریه، که در آن دو نظامی آمریکایی و یک غیرنظامی کشته شدند و یک روز پیش از تیراندازی‌های ساحل بوندای رخ داد، نیز سکوت اختیار کرده است. هرچند حامیان این گروه در فضای آنلاین از آن استقبال کرده‌اند. ایالات متحده می‌گوید که یک عامل داعش مسئول این کشتار در سوریه بوده است.

مینا لامی، متخصص گروه‌های جهادی در بی‌بی‌سی مونیتورینگ می‌گوید: «نمی‌توان از بازگشت چیزی صحبت کرد که هرگز واقعا از بین نرفته است.»

او هشدار می‌دهد که نباید زودهنگام حملاتی را به عنوان عملیات داعش برچسب‌گذاری کرد، چرا که این کار خطر تقویت تبلیغات این گروه را دارد، در حالی که ممکن است بازتاب واقعی از توانمندی‌های آن نباشد.

آیا داعش هنوز فعال است؟

در اوج قدرت خود، داعش بر بخش‌های وسیعی از سوریه و عراق حکومت می‌کرد و با ایجاد نظام‌هایی برای مالیات، آموزش، پلیس مذهبی و خدمات درمانی، خود را به‌عنوان یک دولت کارآمد معرفی می‌کرد.

اما داعش در سال ۲۰۱۹ با از دست دادن تمام قلمروهایش، در پی عملیات ائتلافی به رهبری آمریکا و مشارکت بیش از ۷۰ کشور، عملاً پایان خلافت خود را تجربه کرد.

خانم لامی می‌گوید جذابیت این گروه با از دست رفتن ابوبکر البغدادی، بنیان‌گذارش که در جریان حمله نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۱۹ خودکشی کرد، بیشتر تضعیف شده است. از آن زمان تاکنون، هیچ‌ یک از رهبران آن هویت شناخته‌شده یا چهره عمومی نداشته‌اند.

بر اساس برآورد شورای امنیت سازمان ملل، امروزه حدود سه هزار جنگجوی داعش در مجموع در سوریه و عراق حضور دارند. این در حالی است که زمانی ده‌ها هزار جنگجوی خارجی پس از اعلام خلافت در سال ۲۰۱۴ برای پیوستن به این گروه سرازیر شدند.

خانم لامی می‌گوید نشانه دیگری از افول قدرت داعش، مقیاس حملات آن است. این گروه در میانه دهه ۲۰۱۰ مسئولیت چندین حمله پر سر و صدا در سوریه، عراق و غرب را برعهده گرفت.

او می‌گوید: «این گروه حالا بیشتر به حملات محدود و سریع تکیه دارد» و حملات نادر در غرب عمدتاً «الهام‌گرفته از داعش» هستند، نه برنامه‌ریزی‌شده از سوی مرکز.

سال گذشته، شاخه افغانستانی داعش که با نام ولایت خراسان (داعش خراسان) شناخته می‌شود پس از ارتباط با حملات مرگبار در ایران در ماه ژانویه ۲۰۲۴ که نزدیک به ۱۰۰ نفر و در روسیه دو ماه بعد، که حدود ۱۵۰ نفر کشته شدند، در صدر خبرهای جهان قرار گرفت. همچنین گمان می‌رفت که این شاخه در حال برنامه‌ریزی حملاتی در اروپا بوده، که بیشتر آن‌ها ناکام ماندند.

با این حال، امسال داعش‌ خراسان به‌طور قابل توجهی تضعیف شده و حتی در افغانستان نیز در اجرای حملات دچار مشکل شده است.

اکنون عمده حملاتی که به نام این گروه انجام می‌شود درآفریقای جنوب صحرا صورت می‌گیرد.

طبق گزارش شاخص جهانی تروریسم ۲۰۲۵ که توسط موسسه اقتصاد و صلح منتشر شد، داعش و شاخه‌هایش «مرگبارترین سازمان تروریستی در سال ۲۰۲۴ باقی مانده‌اند و مسئول مرگ ۱۸۰۵ نفر در ۲۲ کشور بوده‌اند.»

خانم لامی می‌افزاید که داعش بخش زیادی از قدرت تبلیغاتی خود را از دست داده است.

او می‌گوید: «آن‌ها زمانی ویدیوهای تبلیغاتی پیچیده و پر زرق و برقی داشتند اما حالا حتی برای انتشار یک ویدئو ساده هم به‌سختی تلاش می‌کنند.»

با این حال، داعش هنوز از طریق رسانه‌های آنلاین خود به تحریک برای حمله ادامه می‌دهد.

خانم لامی می‌گوید این گروه از این نظر منحصر به‌فرد است که «ارتشی از حامیان آنلاین دارد، جوانانی که با رسانه‌های اجتماعی آشنا هستند و واقعا در پر کردن شکاف ایجاد شده در تبلیغات گروه کمک کرده‌اند.»

آن‌ها در پلتفرم‌هایی مانند فیسبوک و اینستاگرام فعال هستند تا به جوانان دسترسی پیدا کنند. تحلیل‌گران بی‌بی‌سی مونیتورینگ اغلب با دستورالعمل‌هایی مواجه می‌شوند که «گام‌ به ‌گام» استفاده از سلاح، نحوه تیراندازی، و چگونگی ضربه زدن مرگبار با چاقو را آموزش می‌دهند.

در حالی که خانم لامی معتقد است برخی از این پست‌ها از سوی «جهادگران رسانه‌ای» با تجربه منتشر می‌شود، او تخمین می‌زند که برخی دیگر «فقط جوانان عادی هستند که تحت تاثیر تبلیغات داعش قرار گرفته‌اند و به انتشار پیام آن کمک می‌کنند.»

داعش در اظهارات خود پس از حمله بوندای ادعا کرد که «جهاد» اکنون «وارد مرحله‌ای دشوارتر و پیچیده‌تر» شده است، مرحله‌ای که به طور فزاینده‌ای در فضای آنلاین رخ می‌دهد.

این گروه گفت: «راهبرد دریافت دستور از طریق دنیای دیجیتالی... یک استراتژی موثر است که به منابع زیادی نیاز ندارد و می‌تواند بر موانع زیادی غلبه کند.»

آیا داعش در آفریقا و آسیا در حال رشد است؟

داعش با از دست رفتن حمایت در پایگاه‌های سنتی‌اش در خاورمیانه، به دنبال جایگزین‌هایی بوده است.

در جنوب آسیا، ولایت خراسان داعش (داعش‌ خراسان) یکی از شاخه‌های تهاجمی‌تر به شمار می‌رود.

سازمان ملل تخمین می‌زند که این شاخه مستقر در افغانستان و شمال پاکستان، ۲۰۰۰ جنگجو دارد و همچنان از کشورهای آسیای مرکزی مانند تاجیکستان و ازبکستان نیرو جذب می‌کند.

در همین حال، شاخه موسوم به ولایت شرق آسیا که جنوب شرق آسیا، عمدتا جنوب فیلیپین را در بر می‌گیرد، پیشتر مسئول حملات مرگباری در فیلیپین و اندونزی بوده است. با این حال، این شاخه امسال مسئول هیچ حمله‌ای نبوده است.

کارشناسان می‌گویند تمرکز اصلی داعش اکنون بر آفریقا است.

آدریان شتونی، کارشناس امنیتی در مرکز بین‌المللی مقابله با تروریسم در هلند، هشدار می‌دهد که «داعش در چند سال گذشته به‌طور تصاعدی در این قاره رشد کرده است.»

او می‌گوید: «آن‌ها با سوءاستفاده از شکاف‌های امنیتی در مناطقی با حکومت ضعیف مانند ساحل (شمال آفریقا) و غرب آفریقا، در شرایط خروج‌های اجباری یا داوطلبانه نیروهای غربی، بی‌ثباتی منطقه‌ای و کاهش بودجه‌های مقابله با تروریسم، رشد کرده‌اند.»

طبق برآورد سازمان ملل، ولایت غرب آفریقای داعش ممکن است بین ۸ هزار تا ۱۲ هزار جنگجو داشته باشد.

خانم لامی می‌گوید ۹ مورد از هر ۱۰ حمله‌ای که این گروه امسال انجام داده در آفریقای سیاه بوده است.

او می‌گوید داعش در منطقه ساحل و سومالی فعال است، جایی که با شاخه‌های قوی‌تر القاعده رقابت دارد. با این حال، داعش در نیجریه، جمهوری دموکراتیک کنگو و موزامبیک قدرت بیشتری دارد.

در این کشورها، شبه‌نظامیان اغلب جوامع مسیحی و همچنین نیروهای نظامی را هدف قرار می‌دهند. خانم لامی می‌گوید در کنگو، وابستگان داعش تلاش کرده‌اند مالیاتی به نام جزیه از غیرمسلمانانی که در مناطق مورد حمله مکرر آن‌ها زندگی می‌کنند، دریافت کنند.

او اضافه می‌کند: «داعش می‌گوید مسیحیان در کنگو سه گزینه دارند: گرویدن به اسلام، پرداخت جزیه به داعش یا کشته شدن. در بیشتر موارد، آن‌ها (شبه‌نظامیان) اصلا این گزینه‌ها را نمی‌دهند. فقط به روستاهایشان حمله می‌کنند و آن‌ها را می‌کشند.»

مینا لامی می‌گوید داعش در آفریقا تا حد زیادی بدون محدودیت فعالیت می‌کند، زیرا توجه رسانه‌های جهانی به این منطقه کم بوده است؛ موضوعی که خود این گروه نیز از آن گلایه کرده است.

او می‌گوید: «سال گذشته داعش ناراضی بود. در پیامی رسمی گفت: ما این همه مسیحی را در آفریقا کشته‌ایم و رسانه‌های غربی نژادپرست هستند. برایشان مهم نیست.»

اما با وجود فعالیت گسترده داعش در آفریقا، خانم لامی می‌گوید این گروه «هیچ‌ کجا قدرتی مشابه آن‌چه زمانی در سوریه و عراق داشت، ندارد.»

او می‌گوید: «در هیچ نقطه‌ای از آفریقا داعش کنترل سرزمینی مشابه آنچه زمانی در خاورمیانه داشت، ندارد. در عوض، این گروه به مخفیگاه‌ها و حملات کوچک و سریع متکی است.»

چه پیش خواهد آمد؟

دکتر رناد منصور، پژوهشگر ارشد در اندیشکده چتم هاوس، معتقد است داعش اکنون بسیار ضعیف‌تر از گذشته است.

او به بی‌بی‌سی می‌گوید: «بسیاری از مردمی که تحت حکومت داعش زندگی کردند، رنج کشیدند» و حتی در جاهایی که از دولت‌ها سرخوردگی وجود دارد، «دیگر آن کشش یا جاذبه‌ای که داعش قبلا داشت وجود ندارد.»

او می‌افزاید: «این ریشه‌ها اکنون وجود ندارد، بنابراین تصور بازگشت خلافت به آن شکل در آینده نزدیک دشوار است.» با این حال هشدار می‌دهد که داعش می‌تواند در مناطقی که چندین گروه مسلح برای قدرت رقابت می‌کنند، رشد کند.

آدریان شتونی، کارشناس امنیتی، می‌گوید بزرگ‌ترین خطر در نحوه واکنش جامعه جهانی به تهدید داعش نهفته است. او هشدار می‌دهد که رویکرد «واکنشی» پس از حملات پرسر و صدا کارساز نیست و تأکید می‌کند که اعمال فشار مستمر از سوی کشورهای مختلف ضروری است.

او می‌افزاید: «توجه‌های مقطعی برای مقابله با دشمنی سازگار و با تاکتیک‌های در حال تحول مانند داعش کافی نیست» و تاکید می‌کند که «داعش از بی‌توجهی تغذیه می‌کند.»