از «ستاره افغان» و انستیتوی موسیقی خبری نیست

علی آرش - بی‌بی‌سی

با روی کار آمدن طالبان، یکی از عرصه‌هایی که به شدت دست‌خوش تغییر شد، موسیقی بود. این روزها موسیقی به غایب اصلی در جامعه و رسانه‌های افغانستان بدل شده است و این کشور در سکوت سنگین بدون موسیقی فرو رفته است.

تا پیش از ماه اگست/اوت، پخش موسیقی، برگزاری کنسرت و برنامه‌های تفریحی بخش بزرگ از نشرات رسانه‌های افغانستان را پر می‌کرد اما پس از روی کار آمدن طالبان، موسیقی کاملا از رسانه‌ها حذف شده و بدستور طالبان، هیچ رسانه‌ای اجازه پخش موسیقی را ندارد.

به عبارت دیگر، این روزها موسیقی عامه‌پسند جایش را به آوازها و شعارهای طالبانی داده است. تنها اشکال بیان موسیقایی مجاز خواندن انواع خاصی از اشعار مذهبی، و به اصطلاح «سرودهای طالبان» است که بیشتر در وصف کسانی است که در میدان جنگ، جان باخته‌اند.

در سطح شهرها نیز که قبلا صدای موسیقی از بلندگوهای رستوران‌ها، خودروهای عابران و اماکن عمومی به گوش می‌رسید سکوت سنگینی حکمفرما شده و کسی جرات نمی‌کند که در ملاعام موسیقی بشنود زیرا ممکن است مورد توبیخ قرار گیرد.

در پی این محدودیت‌ها زندگی نوازندگان حرفه‌ای و محلی نیز مختل شده و بیشتر آنها برای زنده ماندن ناگزیر به تبعید شده‌اند و آن‌هایی که در افغانستان مانده‌اند مجبور شدند که از ادامه کار شان دست بکشند.

پس از آمدن طالبان بسیاری از برنامه‌های موسیقی در رسانه‌های افغانستان متوقف شده و همچنین نهادهای آموزش موسیقی نیز دامن شان برچیده شده و با گذشت یک سال هیچ‌ چشم‌اندازی روشنی برای بازگشایی این نهادها و همچنین نشر دوباره موسیقی در این کشور وجود ندارد.

برنامه «ستاره افغان»

«ستاره افغان» یکی از محبوب‌ترین شوها در افغانستان بود که پس از سقوط این کشور بدست طالبان متوقف شد. این برنامه با الهام از برنامه «آمریکن آیدول» آمریکا در تلویزیون خصوصی طلوع پخش می‌شد.

این برنامه از سال ۲۰۰۵، چهار سال پس از سقوط طالبان هر ساله برگزار می‌شد و از چندین سال پیش به این‌طرف استعدادهای جدید آوازخوانی و موسیقی را از مناطق مختلف افغانستان شناسایی و معرفی کرد.

در سال‌های اخیر حضور دختران نیز در این برنامه پررنگ‌تر شده بود. با آنکه در گذشته برخی از گروه‌های مسلح این شو را «غیراسلامی» خوانده و در مورد پخش آن هشدار داده‌ بودند اما این برنامه هرگز متوقف نشده بود.

نافع خلیق، مسوول حقوقی شبکه رسانه‌ای موبی گروپ که تلویزیون طلوع زیر مجموعه آن بوده است، می‌گوید پس از روی کار آمدن طالبان تمامی برنامه‌های تفریحی به شمول برنامه ستاره افغان در تلویزیون طلوع و نشر موسیقی در رادیوهای آرمان و اراکوزیا از زیر مجموعه‌های این نهاد متوقف شده است.

آقای خلیق به بی بی سی گفت که پس از جلسه‌ای که در وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان و با شرکت نمایندگان وزارت امر به معروف و رسانه‌ها برگزار شد، دستور داده شد که رسانه‌ها برنامه‌هایی را نشر کنند که «خلاف اصول شرعی و اسلامی نباشند.» و در پی آن به گفته وی، رسانه‌ها برنامه‌های تفریحی و موسیقی را از نشرات شان حذف کردند.

به جای موسیقی در حال حاضر به گفته آقای خلیق تنها نعت، قوالی، اشعار تصوفی و ترانه از شبکه‌های زیر مجموعه موبی گروپ به نشر می‌رسد.

در سایر رسانه‌های افغانستان نیز رویه مشابهی دنبال می‌شود و رسانه‌های دیداری و شنیداری این کشور به نشر موسیقی نمی‌پردازند.

انستیتو ملی موسیقی افغانستان، مدرسه «ترانه خوانی» طالبان شده

انستیتو ملی موسیقی افغانستان که در سال ۲۰۱۰ توسط احمد سرمست تأسیس شد، اولین و تنها انستیتو موسیقی در این کشور بود که پس از روی کار آمدن طالبان فعالیت آن متوقف شد و اکنون آقای سرمست می‌گوید که قرار است این مرکز به «مدرسه ترانه‌خوانی طالبان» تبدیل شود.

این مکتب در گذشته تمرکز ویژه‌ای بر حمایت از «مستضعف‌ترین گروه جامعه افغانستان – یتیمان، کودکان کار خیابانی، زنان و دختران» داشت.

نوازندگان این مؤسسه در طی سال‌های گذشته به سراسر جهان سفر کردند تا کشورشان را نمایندگی و چهره‌ای متفاوت برای مکانی که در غرب تنها به دلیل جنگ و افراط‌گرایی شناخته می‌شود، ارائه کنند.

آن‌ها همچنین موفق به دریافت چندین جایزه بین‌المللی نیز شده است. ارکستر زهره که همه اعضای آن دختران جوان هستند، ‌نیز بخشی از این نهاد است.

تا پیش از سقوط افغانستان حدود ۳۰۰ دانش‌آموز در این مرکز سرگرم یادگیری نواختن سازهای مختلف بودند.

اما در حال حاضر به گفته احمد ناصر سرمست دیگر صدای موسیقی از این مرکز شنیده نمی‌شود و تنها سروصدای افراد مسلح طالبان است که از این محل به گوش می‌رسد.

او به بی بی‌سی گفت که طالبان ساختمان این مرکز موسیقی را به «پایگاه نظامی» تبدیل کرده است.

آقای سرمست افزود که در نخستین روزهای ورود طالبان به کابل تعداد از آلات موسیقی که شامل پیانو، زینافون، سه تار، تنبور، دو تار و برخی دیگر از آلات موسیقی از بین برده شدند. 

در حال حاضر به گفته وی، فعالیت این مرکز متوقف شده است و این خطر وجود دارد که در صورت عدم رسیدگی به آلات موسیقی و سازهای این مرکز، صدها آلات موسیقی دیگر نیز از بین برود.

در کنار این به گفته آقای سرمست آرشیو انستیتو موسیقی افغانستان نیز در اختیار طالبان قرار دارد و مشخص نیست که چه بر سر آن آمده است. به گفته وی، در این آرشیو تعداد زیادی آثار شفاهی هنرمندان سنتی افغانستان به صورت ویدیو و یا به شکل صدا ثبت شده بود. 

آقای سرمست به بی بی سی گفت که او مکتوبی را از طریق دولت قطر به طالبان و یونیسف فرستاده‌ تا زمینه انتقال آرشیو موسیقی انستیتو و همچنین برخی از آلات موسیقی به خصوص سازهای افغانی را به بیرون از این کشور فراهم سازد. 

این نامه اواخر ماه اکتبر به وزارت خارجه حکومت طالبان فرستاده شده اما تا کنون به گفته وی، پاسخی به آن داده نشده است.

به گفته وی، پس از سقوط کابل، ۲۷۳ نفر از دانش‌آموزان، استادان و کارمندان این نهاد نیز ناگزیر به مهاجرت اجباری شدند.

با این وجود او گفت که در حال حاضر انستیتوی ملی موسیقی افغانستان دسته‌های هنری خود را بازسازی کرده و فعالیتش را در پرتغال از سر گرفته است و چندین کنسرت را نیز در این کشور برگزار کرده است.

اما با وجود تماس‌های مکرر ما وزارت معارف طالبان حاضر نشد که در مورد وضعیت این انستیتو و برنامه‌های آن‌ها در مورد بازگشایی و عدم بازگشایی این مرکز توضیحات ارایه کند.

حذف رشته موسیقی

مخالفت با موسیقی تنها با این چند مورد خلاصه نمی‌شود. شماری از منابع در دانشگاه کابل می‌گویند که حکومت طالبان رشته موسیقی را نیز از دانشکده‌ هنر این دانشگاه حذف کرده است.

 یک منبع به بی‌بی‌سی گفت که دولت طالبان نام رشته موسیقی دانشکده هنر را به «تصنیف و ترانه» تغییر داده و قرار است محتوای درسی این رشته را نیز تغییر دهد.

 دانشجویان رشته موسیقی دانشگاه کابل می‌گویند با وجود سال‌ها زحمت در حال حاضر در بی‌سرنوشتی به سر می‌برند.

 همچنین پس از تصرف افغانستان به دست طالبان تعداد زیادی از استادان رشته موسیقی این دانشگاه به خارج از کشور فرار کردند.

 مولوی احمد تقی، سخنگوی وزارت تحصیلات عالی طالبان با آنکه وعده سپرد در مورد سرنوشت این دانشجویان و همچنین دلایل حذف رشته موسیقی از دانشگاه‌ها با ما صحبت کند اما در فرجام او از ارایه هرگونه توضیحاتی خودداری کرد.

 با این حال در زمان حکومت طالبان بر افغانستان در دهه ۱۹۹۰، موسیقی، تلویزیون و سینما در این کشور ممنوع بود و کسانی که این ممنوعیت را نادیده می‌گرفتند، به شدت مجازات می‌شدند.

اخیرا ذبیح الله مجاهد، سخنگوی طالبان نیز گفته است که "موسیقی در اسلام حرام است ... اما ما به جای فشار وارد آوردن به مردم، امیدواریم بتوانیم آنها را قانع کنیم که چنین کاری نکنند." همچنین در ماه‌های گذشته ویدیوهایی در شبکه‌های اجتماعی به نشر رسید که در آن ماموران طالبان در خیابان‌های کابل دیده می‌شوند که در مورد منع شنیدن موسیقی به رانندگان تذکر می‌دهند و می‌گویند: «شنیدن موسیقی از نگاه دین نارواست.» 

«حرکتی در برابر ممنوعیت موسیقی»

اما در پی این محدودیت‌ها به تازگی جمعی از فرهنگیان افغانستان یک برنامه استعدادیابی صدا و موسیقی را تحت عنوان«صدای نو» در شهر برلین آلمان به راه‌انداخته تا به گفته خودشان «در برابر این وضعیت، اصالت انسانی و هنری خود را ادا کنند.» 

در توضیح این برنامه آمده: در ۲۰ سال اخیر هنر و موسیقی نو پای افغانستان توانست دوباره پا بگیرد ما شاهد تولید انبوه موسیقی با صدای زنان، مردان هنرمندان پیشکسوت و هنرمندان جوان و نوپا بودیم که با تمام نقدها و مشکلاتش یک دست‌آورد محسوب می‌شد، امروز تمام این دستاوردها از دست رفت و ما ملتی داریم بدون هنر بدون فرهنگ و بدون موسیقی.

شکیب مصدق، آوازخوان شناخته شده و از برگزار کنندگان این برنامه گفته که این حرکت اعتراضی است در برابر ممنوعیت موسیقی، سرکوب و تبعید هنرمندان در افغانستان. او گفته که این برنامه در پی آن است که از یک سو صدا و موسیقی تولید کند و از سوی دیگر توجه هنرمندان جهان را به وضعیت هنرمندان افغانستان جلب کند.