غیبت «فرزندان انقلاب بنگلادش»؛ آیا معترضان نسل زد به حاشیه رانده شده‌اند؟

بنگلادش در آستانه انتخاباتی قرار دارد که بسیاری آن را سرنوشت‌سازترین انتخابات این کشور در چند دهه گذشته می‌دانند.

روز پنجشنبه، ۱۲ فوریه، ۱۲۷ میلیون شهروند این کشور در نخستین انتخابات سراسری پس از خیزش دانشجویی ژوئیه ۲۰۲۴ که به سرنگونی دولت انجامید، رای خواهند داد.

این انتخابات آزمونی است برای این‌ که آیا احیای دموکراسی در کشوری که از سال‌ها آشوب سیاسی، بی‌ثباتی، سرکوب و بازداشت‌های گسترده رنج می‌برد، ممکن است یا نه.

اما فرزندان انقلاب بنگلادش کجا هستند؟ انقلابی که نخستین و موفق‌ترین نمونه از مجموعه‌ای از اعتراض‌های نسل «زد» در سراسر جهان به شمار می‌رفت. و چرا نسل «زد» برای در دست گرفتن قدرت آماده نمی‌شوند؟

انقلاب نسل «زد» در بنگلادش چگونه آغاز شد؟

کمی بیش از دو سال پیش، شیخ حسینه، طولانی‌ترین نخست‌وزیر تاریخ بنگلادش، برای چهارمین بار و به شکلی بی‌سابقه در انتخابات این کشور پیروز شد.

این انتخابات که از سوی حزب ملی‌گرای بنگلادش، اپوزیسیون اصلی آن زمان در برابر حزب میانه‌رو و لیبرال عوامی لیگ به رهبری خانم حسینه، تحریم شده بود، به‌طور گسترده به‌عنوان انتخاباتی نمایشی محکوم شد.

در ادامه همان سال تظاهرات دانشجویی با مطالبه لغو سهمیه‌ها در مشاغل دولتی آغاز شد.

و تا تابستان، استفاده خانم حسینه از پلیس برای سرکوب خشونت‌بار معترضان، این اعتراض‌ها را به یک جنبش سراسری ضد دولتی تبدیل کرد که کانون آن، شهر داکا پایتخت، بنگلادش بود.

دولت بنگلادش چگونه به اعتراض‌های نسل «زد» واکنش نشان داد؟

دولت عوامی لیگ، اینترنت را قطع کرد، مخالفان را بر اساس قانون امنیت دیجیتال بازداشت کرد و به سوی فعالان دانشجویی با مهمات جنگی شلیک کرد.

در میانه افزایش درخواست‌ها برای کناره‌گیری خانم حسینه، او موضعی سرسختانه گرفت و معترضان را «تروریست» خواند. او همچنین صدها نفر را زندانی کرد و علیه صدها نفر دیگر پرونده‌های کیفری گشود.

یک فایل صوتی افشا شده نشان می‌داد که او به نیروهای امنیتی دستور داده بود «از سلاح‌های مرگبار استفاده کنند». او صدور هرگونه دستور برای شلیک به غیرنظامیان بی‌سلاح را انکار می‌کند.

برخی از خونین‌ترین صحنه‌ها در روز ۵ اوت سال ۲۰۲۴ رخ داد؛ روزی که خانم حسینه پیش از آن‌ که جمعیت به اقامتگاهش در داکا یورش ببرند، با بالگرد به هند گریخت.

پلیس در آن روز دست‌کم ۵۲ نفر را در یک محله شلوغ کشت و این رویداد را به یکی از بدترین موارد خشونت پلیس در تاریخ این کشور تبدیل کرد.

به گفته سازمان ملل در مجموع، حدود یک‌هزار و ۴۰۰ نفر در جریان اعتراض‌ها کشته شدند که اکثریت قاطع آن‌ها به دست نیروهای امنیتی جان باختند.

چه بر سر شیخ حسینه و عوامی لیگ آمد؟

خانم حسینه اکنون در تبعید در دهلی زندگی می‌کند؛ هند از تحویل دادن او برای رو به ‌رو شدن با حکم اعدام به دلیل سرکوب‌ها خودداری کرده است. خانم حسینه سال گذشته به شکل غیابی در دادگاه جنایات جنگی در بنگلادش محاکمه شد و این دادگاه برایش حکم اعدام صادر کرد.

بسیاری از رهبران ارشد دیگر عوامی لیگ نیز همراه او در هند پناه گرفته‌اند. برخی دیگر در داخل کشور بازداشت شده‌اند.

محمد یونس، برنده جایزه صلح نوبل، چند روز پس از سقوط خانم حسینه زمام امور را به دست گرفت. یکی از نخستین تصمیم‌های دولت موقت او، ممنوع کردن فعالیت سیاسی عوامی لیگ و شرکای ائتلافی آن بود. این حزب که قدیمی‌ترین حزب بنگلادش است، حدود ۳۰ درصد از آرای مردمی را در اختیار داشت.

کمیسیون انتخابات بنگلادش نیز ثبت رسمی این حزب را لغو کرد و حزب ملی‌گرای بنگلادش به رهبری طارق رحمان که چهره خود را به‌عنوان یک نیروی دموکراتیک لیبرال بازسازی کرده است، به بزرگ‌ترین حزب سیاسی حاضر در رقابت‌های انتخاباتی امسال تبدیل شد.

چه بر سر انقلابیون نسل «زد» بنگلادش آمد؟

سقوط خانم حسینه نویدبخش دوره‌ای تازه به نظر می‌رسید. برخی از رهبران جنبش دانشجویی در بنگلادش به مناصب کلیدی در دولت موقت رسیدند و تلاش کردند حکومتی را شکل بدهند که برایش به خیابان‌ها آمده بودند.

انتظار می‌رفت آن‌ها در اداره آینده کشور نقشی داشته باشند، اما «حزب شهروندان ملی» که با تمرکز بر جوانان و به دست رهبران دانشجویی انقلاب شکل گرفت، اکنون به ‌شدت دچار شکاف شده است.

نخستین نشانه بزرگ دردسر برای این حزب در سپتامبر ظاهر شد، زمانی که نامزدهای مورد حمایت شاخه دانشجویی جماعت اسلامی، حزب اسلام‌گرایی که پیش‌تر از سیاست‌های اصلی کنار گذاشته شده بود، در انتخابات دانشجویی دانشگاه‌های برتر بنگلادش پیروزی قاطعی به دست آوردند. این رای‌گیری به ‌عنوان شاخصی از حال‌وهوای افکار عمومی بنگلادش در سطح ملی توصیف شد.

یکی از نکات مهم این تحولات این بود که برای نخستین بار از زمان استقلال بنگلادش، یک حزب اسلام‌گرا کنترل اتحادیه دانشجویی دانشگاه معتبر داکا را به دست می‌گرفت.

در نتیجه، حزب شهروندان ملی دست به یک انتخاب مهم زد و در ماه دسامبر اعلام کرد که یک ائتلاف چندحزبی با جماعت اسلامی تشکیل می‌دهد.

اسلام‌گرایان بنگلادش چگونه توجه‌ها را از رهبران دانشجویی ربودند؟

شفیق‌الرحمان، رهبر جماعت اسلامی، به بی‌بی‌سی گفت این حزب متعهد است به فساد پایان دهد و استقلال دستگاه قضایی را احیا کند؛ وعده‌هایی که هرچند تحقق آن‌ها در کشوری با سطح تاریخی بالای فساد دشوار است، اما برای بسیاری امیدوارکننده است.

حزب شهروندان ملی نیز وعده داده است ریشه‌های فساد را بخشکاند. و در بیانیه انتخاباتی خود تعهدهای دیگری دارد که رای‌دهندگان جوان‌تر را هدف قرار می‌دهد، از جمله:

اما جماعت اسلامی تنها اجازه داده است که حزب شهروندان ملی ۳۰ نامزد معرفی کند و فقط دو نفر از آن‌ها زن هستند.

خود جماعت اسلامی بیش از ۲۰۰ نامزد معرفی کرده است که همگی مرد هستند. و اگرچه چند حزب کوچک‌تر دیگر هم حضور دارند، اما رقابت واقعی در انتخابات امسال میان آن‌ها و حزب ملی‌گرای بنگلادش خواهد بود.

حزب ملی‌گرای بنگلادشی که احیاشده چه تأثیری بر حزب دانشجویی دارد؟

پس از آن ‌که هزاران هوادار و اعضای ارشد حزب ملی‌گرای بنگلادش در دوران حکومت عوامی لیگ زندانی شدند، اکنون این حزب فشار خود را بر حزب دانشجویی بیشتر کرده است.

مانند عوامی لیگ که رهبرش، خانم حسینه، دختر شیخ مجیب‌الرحمان، بنیان‌گذار کشور است، حزب ملی‌گرای بنگلادش نیز به یک دودمان سیاسی دیگر گره خورده است.

رهبر جدید آن، طارق رحمان که ۶۰ سال سن دارد و اخیرا پس از ۱۷ سال تبعید در لندن به بنگلادش بازگشته، پسر خالده ضیا، نخستین نخست‌وزیر زن بنگلادش است؛ زنی که خود پس از آن به قدرت رسید که همسرش، رئیس‌جمهوری پیشین، در یک کودتای نظامی ترور شد.

مسائل اصلی رای‌دهندگان در انتخابات ۲۰۲۶ بنگلادش چیست؟

اگرچه نگرانی‌های روزمره مانند افزایش قیمت‌ها، اشتغال، فساد، و نظم و قانون از موضوعات اصلی برای شهروندان بنگلادش است، اما پرسش بزرگ‌تر این است که آیا دولت جدید می‌تواند اصلاحات سیاسی را اجرا کند و یک روند دموکراتیک را تضمین کند یا نه.

بنگلادش برای سال‌ها شاهد خشونت سیاسی بوده است، از جمله سرکوب‌های بی‌رحمانه، بازداشت‌های گسترده و ناپدیدسازی‌های اجباری. تقاضا برای پاسخ‌گویی در قبال سوءاستفاده‌های دولت‌های پیشین رو به افزایش است.

فساد نیز مساله‌ای عمده است؛ به‌ ویژه در مناصب عمومی.

در نوامبر سال ۲۰۲۵، بانک جهانی اعلام کرد که فقر در بنگلادش افزایش یافته و فرصت‌های شغلی به ‌ویژه برای زنان کمتر شده است.

با توجه به این‌ که بیش از ۴۰ درصد واجدان شرایط رای‌دهی در بازه سنی ۱۸ تا ۳۷ سال قرار دارند، اشتغال و امنیت جسمی در بالای فهرست اولویت‌هاست.

برای بیشتر رای‌دهندگان، این انتخابات درباره این است که آیا رهبری بعدی می‌تواند ثبات و انصاف به ارمغان بیاورد و این احساس را ایجاد کند که دولت برای مردم عادی کار می‌کند یا نه.

نظام انتخاباتی بنگلادش چگونه کار می‌کند؟

بنگلادش، پارلمان ۳۰۰ نفره خود را از طریق نظام «اکثریت نسبی» انتخاب می‌کند. به این معنا که هر حوزه انتخابیه، یک قانون‌گذار به مجلس می‌فرستد.

نامزدی که بیشترین رای را به دست آورد، حتی اگر کمتر از ۵۰ درصد کل آرا باشد، پیروز می‌شود. کسب اکثریت ساده در پارلمان برای تشکیل دولت کافی است.

امسال، برای نخستین بار، بنگلادشی‌های مقیم خارج از کشور می‌توانند از طریق پست، رای بدهند.

کمیسیون انتخابات بیش از ۸۰۰ هزار برگه رای صادر کرده است که باید تا بعدازظهر روز پنجشنبه، ۱۲ فوریه، به مسئولان مربوطه برسد.

در حالی که نگرانی‌هایی درباره تاخیر و دست‌کاری در آرا مطرح شده است، کمیسیون انتخابات از تدابیری مانند تشخیص چهره و رهگیری از طریق اپلیکیشن موبایلی برای تضمین شفافیت استفاده کرده است.

همه‌پرسی «منشور ژوئیه» چیست و چرا اهمیت دارد؟

رای‌دهندگان همراه با انتخاب دولت جدید در روز پنجشنبه، ۱۲ فوریه، همچنین در یک همه‌پرسی قانون اساسی رای خواهند داد تا تصمیم بگیرند آیا منشور ژوئیه اجرا شود یا نه.

این منشور چارچوب نحوه اداره بنگلادش را ترسیم می‌کند.

هدف آن کاهش تمرکز قدرت در قوه مجریه، تقویت نظام نظارت و موازنه، و جلوگیری از نوع سلطه سیاسی است که در دهه‌های اخیر بنگلادش را شکل داده است.

رای «آری»، دولت جدید را از نظر قانونی ملزم خواهد کرد که مجموعه‌ای از ۸۴ تغییر را اجرا کند؛ از جمله ایجاد پارلمانی با دو مجلس علیا و سفلی.

آیا درباره اعتبار انتخابات ۲۰۲۶ بنگلادش نگرانی‌هایی وجود دارد؟

سه انتخابات سراسری گذشته بنگلادش به ‌طور گسترده مورد مناقشه قرار گرفت و با اتهام‌های تقلب و خشونت همراه بود. حزب ملی‌گرای بنگلادش آن‌ها را در سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۲۴ تحریم کرد.

این بار، غیبت عوامی لیگ پرسش‌هایی را درباره فراگیری و رقابتی بودن انتخابات برانگیخته است.

در این انتخابات، شبکه‌های اجتماعی به سکوی اصلی کارزارها تبدیل شده‌اند؛ جایی که تیک‌تاک، فیس‌بوک و یوتیوب میدان‌های تازه رقابت برای جلب نظر رای‌دهندگان جوان هستند.

هجوم محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی نگرانی‌هایی را درباره اطلاعات نادرست و روایت‌های ساختگی که می‌توانند رای‌دهندگان را دست‌کاری کنند، برانگیخته است.

خطر خشونت در انتخابات ۲۰۲۶ بنگلادش چقدر است؟

انتخابات در بنگلادش که از رقابت‌های دیرینه و دوقطبی‌شدن سیاسی تغذیه می‌کند، مستعد خشونت بوده است.

دوره منتهی به انتخابات ۲۰۲۶ نیز این الگو را تقویت کرده است. گزارش‌هایی از درگیری‌ها، آزار فعالان و ارعاب رای‌دهندگان در سراسر کشور منتشر شده است.

در هفته‌های اخیر گزارش‌هایی از کشته شدن چند فعال سیاسی منتشر شده که موجب نگرانی سازمان‌های حقوق بشری شده است.

نگرانی‌های امنیتی با پیامدهای خیزش ژوئیه ۲۰۲۴ تشدید شده است. صدها سلاح غارت‌شده، همچنان مفقود هستند و خطر درگیری‌های مسلحانه را افزایش می‌دهند.

احتمال بروز خشونت به شکل قابل توجهی به این موضوع بستگی دارد که آیا تدابیر حفاظتی برنامه‌ریزی‌شده کمیسیون انتخابات به‌درستی اجرا می‌شوند یا نه.

انتخابات ۲۰۲۶ بنگلادش برای جنوب آسیا چه معنایی دارد؟

سیاست در جنوب آسیا به ‌شدت با دین و هویت درهم‌تنیده است و نتیجه انتخابات بنگلادش می‌تواند آب‌وهوای سیاسی سراسر منطقه را تغییر دهد و بر مهاجرت و امنیت مرزی تاثیر بگذارد.

روابط دوجانبه با هند و پاکستان بسته به این‌که چه کسی دولت را تشکیل دهد، ممکن است دستخوش تغییر شود.

روابط با هند از زمانی که خانم حسینه در این کشور پناه گرفت، پرتنش بوده است. اما روابط با پاکستان که مدت‌ها به ‌دلیل میراث جنگ استقلال بنگلادش در ۱۹۷۱ تیره بود، در ماه‌های اخیر نشانه‌هایی از بهبود نشان داده است.

بنگلادش همچنین در مرکز رقابت راهبردی میان ایالات متحده و چین قرار دارد؛ کشوری که بنگلادش را دروازه‌ای به جنوب آسیا و پیوندی مهم در ابتکار جهانی «کمربند و جاده» خود می‌بیند.

و به‌عنوان دومین اقتصاد بزرگ جنوب آسیا، ثبات بنگلادش می‌تواند به‌ طور چشمگیری چشم‌انداز دیپلماتیک منطقه را نیز شکل دهد.