فرماندهان نظامی جدید ایران چه کسانی هستند؟

بامداد روز جمعه، در مرگبارترین حمله خارجی به ایران از زمان جنگ عراق، اسرائیل تعدادی از بلندپایه‌ترین فرماندهان نظامی ایران را کشت.

محمد باقری، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، حسین سلامی، فرمانده کل سپاه پاسداران، غلامعلی رشید، فرمانده قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا و امیرعلی حاجی‌زاده، فرمانده نیروی هوافضای سپاه پاسداران، از جمله نظامیان ارشدی بودند که در این حملات هدف قرار گرفتند.

علی خامنه‌ای،‌ رهبر جمهوری اسلامی، در اولین پیام خود بعد از حمله اسرائیل،‌ تاکید کرد که بعد از کشته شدن «تنی چند از فرماندهان» در این حملات، «جانشینان و همکاران آنان بی‌درنگ وظائف خود را پی خواهند گرفت».

او ساعاتی بعد با صدور سه حکم انتصاب، سه سرلشکر را جایگزین فرماندهان قبلی کرد. عبدالرحیم موسوی،‌ فرمانده کل ارتش، به ریاست ستاد کل نیروهای مسلح رسید. محمد پاکپور، فرمانده نیروی زمینی سپاه،‌ جای حسین سلامی را به عنوان فرمانده کل سپاه پاسداران گرفت و علی شادمانی جانشین غلامعلی رشید در قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا شد.

در ساعات پایانی روز جمعه نیز حکم دیگری صادر شد که در آن سرتیپ امیر حاتمی با ارتقا به درجه سرلشکری،‌ به فرماندهی کل ارتش جمهوری اسلامی منصوب شد تا جای عبدالرحیم موسوی را پر کند.

روز شنبه ۲۴ خرداد هم علی خامنه‌ای، سرتیپ مجید موسوی را به فرماندهی نیروی هوافضای سپاه منصوب کرد.

عبدالرحیم موسوی، رئیس ستاد کل نیروها مسلح

سرلشکر سید عبدالرحیم موسوی، متولد ۱۳۳۸ در قم، از چهره‌های باسابقه ارتش جمهوری اسلامی است. انتصاب او به ریاست ستاد کل نیروهای مسلح، نقطه عطفی در ساختار فرماندهی نظامی ایران بود، چرا که برای نخستین بار این جایگاه که پیش از این همواره در اختیار فرماندهان سپاه بود، به یک فرمانده ارتش واگذار شد.

به گفته کارشناسان هر چند این تغییر می‌تواند نشانه‌ای از بازتعریف نقش ارتش در ساختار نظامی ایران باشد،‌ اما در شرایط فعلی و با کشته شدن تعداد قابل توجهی از بلندپایه‌ترین فرماندهان سپاه، چنین انتصابی ممکن است از روی ناگزیری انجام شده باشد.

عبدالرحیم موسوی سال ۱۳۵۸ وارد ارتش شد و تحصیلات خود را در دانشگاه افسری نیروی زمینی آغاز کرد. او دارای دکترای مدیریت دفاعی از دانشگاه عالی دفاع ملی است. در دوران جنگ ایران و عراق، در رسته توپخانه ارتش در جبهه‌های غرب (کردستان) و جنوب غربی (خوزستان) حضور داشت و در عملیات‌های والفجر ۴ و ۹، بیت‌المقدس ۵، قادر و نصر شرکت کرد. او حضور چشمگیری در جنگ ایران و عراق داشته و «جانباز جنگی» محسوب می‌شود.

پس از پایان جنگ ایران و عراق، موسوی به سرعت در ساختار ارتش ارتقاء یافت. او در سال‌های ابتدایی ریاست دانشگاه افسری امام علی، فرماندهی قرارگاه شمال شرق نزاجا، و معاونت‌های آموزش و طرح و برنامه نیروی زمینی را بر عهده داشت.

بین سال‌های ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۷ رئیس ستاد مشترک ارتش بود و بعد از آن تا ۱۳۹۵ در مقام جانشین فرمانده کل ارتش خدمت کرد. تا سال ۱۳۹۶ جانشینی رئیس ستاد کل نیرو‌های مسلح را بر عهده داشت و در آن سال با ارتقاء به درجه سرلشکری، به فرماندهی کل ارتش منصوب شد و هشت سال در این سمت باقی ماند.

او در طول جنگ ایران و عراق به عنوان یکی از اعضای ارتش در رسته توپخانه حضور داشت. از ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۷ ریاست ستاد مشترک ارتش را برعهده داشت و در فاصله سال‌های ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۵ به عنوان جانشین فرمانده کل ارتش فعالیت می‌کرد.

موسوی از ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۶ جانشین رئیس ستاد کل نیرو‌های مسلح بود و از سال ۱۳۹۶ تا ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ فرماندهی کل ارتش جمهوری اسلامی را بر عهده داشت.

او در مصاحبه‌ای تلویزیونی درباره زندگی شخصی خود گفت که پدرش کارگاه ریسندگی داشته و او از شش سالگی در آنجا کار کرده است. در ۲۳ سالگی ازدواج کرده و دو فرزند پسر دارد. او در این مصاحبه گفت که مدرک داوری فوتبال و تجربه مربی‌گری دارد، و به دلیل «استرس شدید» نمی‌تواند بازی‌های تیم ملی فوتبال را تماشا کند.

او که در ابتدای دوره فرماندهی‌اش در ارتش گفته بود «آرمان و آرزویم امروز محو و نابودی رژیم صهیونیستی» است،‌ اکنون جانشین محمد باقری شده که در حمله اسرائیل کشته شد.

محمد پاکپور، فرمانده سپاه پاسداران

سرلشکر پاسدار محمد پاکپور، متولد ۱۳۴۰ در شهر اراک، از فرماندهان قدیمی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است که پیش از انتصاب به فرماندهی کل سپاه،‌ ۱۶ سال فرماندهی نیروی زمینی این نهاد نظامی را بر عهده داشت.

پاکپور در بحران‌های امنیتی اوایل انقلاب ایران، به ویژه در کردستان، نقش فعالی ایفا کرد. در دوران جنگ ایران و عراق، فرمانده یگان زرهی سپاه بود و بعد از جنگ فرماندهی لشکر ۸ نجف اشرف و لشکر ۳۱ عاشورا را بر عهده گرفت. او در جریان جنگ نیز مجروح شد و از جمله فرماندهانی است که تجربه میدانی در نبردهای کلاسیک و چریکی را در کارنامه‌اش دارد.

پس از جنگ، پاکپور در ساختار فرماندهی سپاه مسئولیت‌های متعددی بر عهده گرفت، از جمله فرماندهی قرارگاه‌های نصرت و شمال، معاونت عملیات کل سپاه و ریاست ستاد نیروی زمینی.

در سال ۱۳۸۸ با حکم رهبر جمهوری اسلامی به فرماندهی نیروی زمینی سپاه منصوب شد و این سمت را تا سال ۱۴۰۴ حفظ کرد. در این دوره، یگان‌های ویژه‌ای چون صابرین را توسعه داد و تمرکز ویژه‌ای بر امنیت مرزها و مقابله با «تهدیدات داخلی و منطقه‌ای» داشت.

او دارای مدرک کارشناسی ارشد جغرافیا از دانشگاه تهران و دکترای جغرافیای سیاسی از دانشگاه تربیت مدرس است. موضوع پایان‌نامه دکترای او «الگوی مناسب برای ایجاد امنیت پایدار در مناطق قومی ایران» بود.

در جریان حملات خرداد ۱۳۹۶ به مجلس شورای اسلامی و آرامگاه آیت‌الله خمینی، پاکپور شخصا فرماندهی عملیات یگان صابرین را بر عهده داشت.

او که نشان فتح یک را از رهبر جمهوری اسلامی دریافت کرده از جمله فرماندهانی است که نامش در فهرست تحریم‌های آمریکا قرار دارد. در سال ۲۰۲۱ هم اتحادیه اروپا او را به اتهام نقش داشتن در سرکوب اعتراضات آبان ۹۸ تحریم کرد.

محمد پاکپور در مصاحبه‌ها و اظهار نظرهای خود بر مسائلی مانند لزوم آمادگی برای جنگ‌های ترکیبی و نقش سپاه در حفظ امنیت داخلی تاکید داشته است. او از مدافعان اصلی نقش سپاه در حوزه‌های غیرنظامی نیز بوده است.

علی شادمانی، فرمانده قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا

علی شادمانی، متولد شهر همدان، پس از کشته شدن غلامعلی رشید در حمله اسرائيل، با حکم رهبر جمهوری اسلامی با ارتقا به درجه سرلشکری، به فرماندهی قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیاء منصوب شد. این قرارگاه بالاترین نهاد عملیاتی نیروهای مسلح ایران است که وظیفه هماهنگی میان ارتش، سپاه، وزارت دفاع و سایر نهادهای امنیتی را در شرایط جنگی و بحرانی بر عهده دارد.

به نوشته رسانه‌های ایران علی شادمانی پیش از انقلاب ۵۷، دانشجوی رشته خون‌شناسی دانشگاه مشهد بود، اما ترک تحصیل کرد و به سربازی رفت. او در آستانه انقلاب از محل خدمت فرار کرد و به انقلابیون همدان پیوست.

شادمانی در سال ۱۳۵۸ به عضویت سپاه درآمد و در جریان ناآرامی‌های کردستان،‌ در شهرهای پاوه،‌ سنندج و سقز حضور داشت. در دوران جنگ ایران و عراق، از سال ۱۳۶۵ تا ۱۳۶۷ فرماندهی لشکر ۳۲ انصارالحسین، یکی از یگان‌های فعال در جبهه‌های غرب و جنوب کشور را بر عهده داشت. پس از پایان جنگ، به عنوان معاون عملیات نیروی زمینی سپاه منصوب شد و تا سال ۱۳۷۵ در این سمت باقی ماند.

در ادامه، از سال ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۰ فرماندهی لشکر ۳ نیروی مخصوص حمزه سیدالشهدا را بر عهده گرفت، یگانی که در عملیات‌های ویژه و ضد تروریستی نقش داشت. سپس از ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۲ فرمانده قرارگاه نجف اشرف شد که مسئولیت آن عمدتا در حوزه غرب کشور و مقابله با تهدیدات مرزی بود.

از سال ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۱، او به عنوان رئیس اداره عملیات ستاد کل نیروهای مسلح فعالیت کرد و سپس تا سال ۱۳۹۵ در مقام معاونت عملیات ستاد کل نیروهای مسلح خدمت کرد.

قبل از انتصاب به مقام فرماندهی قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا در روز ۲۳ خرداد ۱۴۰۴،‌ او حدود ۹ سال به عنوان معاون هماهنگ‌کننده این قرارگاه فعالیت می‌کرد.

شادمانی در مقاطع مختلفی با حسین همدانی،‌ فرمانده ارشد سپاه که ده سال پیش در سوریه کشته شد، همکاری داشت. او در مواضع رسانه‌ای خود، بر بازدارندگی فعال و نقش سپاه در مدیریت «جبهه مقاومت» تاکید داشته است.

امیر حاتمی، فرمانده کل ارتش جمهوری اسلامی

امیر حاتمی، متولد ۱۳۴۵ در زنجان، در دولت دوم ریاست جمهوری حسن روحانی، بین سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰، وزیر دفاع بود.

به نوشته رسانه‌های ایران او در سنین نوجوانی برای شرکت در جنگ ایران و عراق داوطلب شده است. آقای حاتمی در سال‌های آخر جنگ، از جمله در عملیات مرصاد، در جبهه‌های غرب حضور داشت.

پس از جنگ، مسیر ارتقای او در ساختار ارتش با تمرکز بر حوزه‌های اطلاعاتی و عملیاتی ادامه یافت. او از سال ۱۳۷۷ به مدت حدود ۷ سال معاون اطلاعات ستاد مشترک ارتش بود و سپس مسئولیت‌هایی چون ریاست دفتر روابط بین‌الملل ارتش، ریاست گروه مشاوران عالی فرماندهی کل ارتش، و معاونت نیروی انسانی ستاد کل نیروهای مسلح را بر عهده گرفت.

در دهه ۱۳۹۰، حاتمی به عنوان جانشین وزیر دفاع در دولت یازدهم منصوب شد و در دولت دوازدهم به وزارت دفاع رسید تا پس از سال‌ها که این مقام در اختیار سپاهی‌ها بود، به یک فرمانده ارتش برسد. در این وزارت، او بر توسعه صنایع دفاعی بومی، تقویت توان موشکی و همکاری‌های نظامی با کشورهای همسو تاکید داشت.

حاتمی در کنار مسئولیت‌های نظامی، سابقه تدریس در دانشگاه فرماندهی و ستاد ارتش را نیز دارد.

در اکتبر سال ۲۰۲۲، دولت کانادا امیر حاتمی را به دلیل آنچه «نقض حقوق بشر» عنوان شد، تحریم کرد.

در ماه مه ۲۰۲۴، دولت استرالیا چند فرمانده ارشد ایرانی از جمله امیر حاتمی را به دلیل مقابله با فعالیت‌های «بی‌ثبات‌کننده ایران در خاورمیانه» به ویژه در زمینه توسعه برنامه‌های موشکی و پهپادی و حمایت ایران از گروه‌های نیابتی در منطقه تحریم کرد.

حسین (مجید) موسوی افتخاری، فرمانده نیروی هوافضای سپاه

حسین موسوی افتخاری مشهور به مجید موسوی، متولد تهران و از فرماندهان با سابقه سپاه پاسداران است. پیش از این انتصاب، او به عنوان جانشین فرمانده نیروی هوافضای سپاه فعالیت می‌کرد.

به نوشته رسانه‌های ایران، او نقشی کلیدی در طراحی، توسعه و اجرای برنامه موشک‌های بالستیک، سامانه‌های پهپادی و تجهیزات فضایی جمهوری اسلامی داشته است. بر اساس این گزارش‌ها او در کنار امیرعلی حاجی‌زاده یکی از همکاران نزدیک حسن تهرانی مقدم بوده که به عنوان «پدر موشکی ایران» شناخته می‌شد و در سال ۱۳۹۰ در انفجار یک انبار مهمات در شهرستان ملارد کشته شد.

در دسامبر ۲۰۲۴، وزارت خزانه‌داری آمریکا او را به دلیل نقش مستقیم در توسعه برنامه موشکی و پهپادی ایران، در فهرست تحریم‌های خود قرار داد.

او باور شدیدی به بومی‌سازی توان موشکی و دفاعی ایران داشت و دو سال پیش در یکی از سخنرانی‌هایش گفته بود: «دشمن به قابل احترام بودن توان نظامی و بازدارندگی ایران اذعان دارد و قدرت دفاعی ما برای آن‌ها باورپذیر و واهمه‌آمیز شده است.»

او بعد از کشته شدن حسن نصرالله، دبیر کل حزب‌الله لبنان، در حمله اسرائیل هم گفته بود آنچه «رسانه‌ها روی آن بیش از حد بزرگ‌نمایی می‌کنند آسیبی است که به حزب‌الله وارد شد، اما ظرفیت‌های پنهان و نهفته‌ای در حزب‌الله قدرتمند وجود دارد که طی چند دهه آنها را برای چنین سطح و وضعیتی آماده کرده است.»