از باغ دماوند تا دو چهره باقی‌مانده از طرح آماد؛ اسرائیل کدام «دانشمندان هسته‌ای» ایران را هدف گرفت؟

بلافاصله بعد از حمله اسرائیل به ایران در بامداد روز جمعه ۲۳ خرداد، بنیامین نتانیاهو،‌ نخست‌وزیر اسرائیل، اعلام کرد که علاوه بر تاسیسات هسته‌ای و فرماندهان نظامی، دانشمندان هسته‌ای ایران نیز از جمله اهداف حملات اسرائیل بوده‌اند.

ساعاتی بعد خبرگزاری‌های ایران، نام شش «دانشمند هسته‌ای» را اعلام کردند که در جریان این حملات کشته شدند: عبدالحمید مینوچهر، احمدرضا ذوالفقاری، امیرحسین فقهی، مطلبی‌زاده، محمدمهدی طهرانچی و فریدون عباسی.

در این میان فریدون عباسی، رئیس پیشین سازمان انرژی اتمی و نماینده سابق مجلس، و محمدمهدی طهرانچی،‌ رئیس دانشگاه آزاد اسلامی، نام‌هایی شناخته‌شده‌تر بودند.

یکی از نکات قابل توجه در سابقه اکثر این افراد عضویت در هیئت علمی دانشگاه بهشتی تهران یا تدریس در این دانشگاه بود. روابط عمومی دانشگاه بهشتی در بیانیه‌ای تایید کرد که پنج نفر از این شش نفر (به جز مطلبی‌زاده) استاد این دانشگاه بودند و خبر داد که «بعضی از اعضای خانواده» آنها نیز کشته شده‌اند.

محمدمهدی طهرانچی

محمدمهدی طهرانچی متولد ۱۴ تیر ۱۳۴۴ در تهران، از سال ۱۳۹۸ ریاست دانشگاه آزاد اسلامی را بر عهده داشت و هم‌زمان استاد فیزیک نظری دانشگاه بهشتی تهران بود. او تحصیلات عالی خود را در رشته فیزیک در دانشگاه بهشتی آغاز کرد.

به گزارش بعضی رسانه‌های ایران او مدرک دکترای فیزیک نظری خود را در سال ۱۳۷۶ از موسسه فیزیک و فناوری مسکو دریافت کرد. اما خبرگزاری دولتی ایران نوشته است که آقای طهرانچی دکترای خود را در آن سال از دانشگاه بهشتی دریافت کرده است.

بازگشت او به ایران با ورود به بدنه دانشگاهی و پژوهشی کشور هم‌زمان شد و در کنار تدریس، مسئولیت‌های متعددی در نهادهای آموزشی و علمی بر عهده گرفت که از جمله می‌توان به ریاست دانشگاه بهشتی (۱۳۹۱ تا ۱۳۹۵)، معاونت پژوهشی آن دانشگاه، مدیریت مرکز نشر دانشگاهی، و مشاوره در مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام اشاره کرد.

اما نام طهرانچی نه فقط به دلیل مسئولیت‌های دانشگاهی، بلکه در ارتباط با طرح آماد در برنامه هسته‌ای ایران نیز مطرح شده است؛ برنامه‌ای که آمریکا و اسرائیل آن را پروژه مخفی ایران برای دستیابی به توانایی ساخت سلاح هسته‌ای در اوایل دهه ۱۳۸۰ می‌دانند.

در اسناد ارائه‌شده از سوی اسرائیل در سال ۲۰۱۸ و ارزیابی نهادهایی مانند موسسه علوم و امنیت بین‌المللی، طهرانچی در این طرح به عنوان یکی از چهره‌های علمی در پروژه‌های مرتبط با شبیه‌سازی انفجار هسته‌ای و تولید مواد خاص مانند اورانیوم-دوتریوم معرفی شده است.

موسسه علوم و امنیت بین‌الملل در گزارشی با عنوان «نکات کلیدی درباره تلاش پرخطر ایران برای دستیابی به سلاح هسته‌ای» در سال ۲۰۲۱ نوشت که از میان پنج نفر از چهره‌های اصلی طرح آماد که در تغییر مسیر این برنامه در اواخر سال ۲۰۰۳ نقش کلیدی داشتند، سه نفر ترور شدند و دو نفر دیگر از سوء قصد جان سالم به در بردند.

مسعود علی‌محمدی، در دی ماه ۱۳۸۸ با انفجار بمب کار گذاشته‌شده در خودرو کشته شد. مجید شهریاری یکی دیگر از «چهره‌های اصلی» طرح آماد بود که یک سال بعد ترور شد و خبرساز ترین این سوء قصدها، هدف گرفتن محسن فخری‌زاده بود که در آذر سال ۱۳۹۹ کشته شد.

دو نفری که در هنگام انتشار این گزارش موسسه علوم و امنیت زنده بودند، فریدون عباسی دوانی و محمدمهدی طهرانچی بودند که هر دو در حمله ۲۳ خرداد اسرائیل کشته شدند.

در گزارش موسسه علوم و امنیت به «شایعاتی» اشاره شده بود مبنی بر این که آقای طهرانچی چند هفته پیش از ترور محسن فخری‌زاده، هدف یک سوءقصد نافرجام قرار گرفته بود.

فریدون عباسی هم در روز ۸ آذر ۱۳۸۹، هم‌زمان با مجید شهریاری، هدف سوءقصد قرار گرفت که از آن جان به در برد.

وزارت خزانه‌داری آمریکا در سال ۲۰۲۰ میلادی، طهرانچی را به دلیل ارتباط با فعالیت‌های مرتبط با گسترش فناوری هسته‌ای ایران و همکاری با سازمان پژوهش‌های نوین دفاعی ایران در فهرست تحریم‌های ایالات متحده قرار داد.

امیر محجوب، مدیرکل روابط عمومی دانشگاه آزاد اسلامی، در شبکه اجتماعی ایکس خبر داد که در حمله اسرائیل، آقای طهرانچی همراه همسر و ۴ محافظش کشته شده است.

فریدون عباسی دوانی

فریدون عباسی دوانی، متولد ۱۳۳۷ در آبادان، سیاست‌مدار، استاد دانشگاه و سپاهی سابق بود که از چهره‌های شناخته‌شده در حوزه هسته‌ای ایران به شمار می‌رفت. او از سال ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۲، در دوره دوم ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد، معاونت او در سمت ریاست سازمان انرژی اتمی ایران را بر عهده داشت.

آقای عباسی در دوره یازدهم مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۹-۱۴۰۳) نماینده حوزه کازرون و کوه‌چنار بود و ریاست کمیسیون انرژی مجلس را نیز به عهده داشت.

او در جنگ ایران و عراق شرکت داشت و در سپاه پاسداران به درجه سرتیپی رسید. سال‌ها به عنوان عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین، وابسته به سپاه پاسداران، فعالیت داشت و مدتی ریاست دانشکده فیزیک این دانشگاه و نیز پژوهشکده لیزر و پلاسما در دانشگاه بهشتی را برعهده داشت.

عباسی مدارک کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترای خود را از دانشگاه‌های شیراز، فردوسی مشهد و صنعتی امیرکبیر دریافت کرد. در دهه ۱۳۷۰ به تدریس و تحقیق در حوزه‌های فیزیک پرتو، لیزر، فناوری پلاسما و کاربردهای هسته‌ای در صنعت و پزشکی پرداخت و همچنین عضو شورای مرکزی انجمن هسته‌ای ایران بود.

در آذر ۱۳۸۹ هدف سوءقصد قرار گرفت اما جان سالم به در برد. به گفته خودش، هنگام رانندگی متوجه شده بود که موتورسوار ناشناسی بمبی را روی در خودروی او نصب کرده و به همین دلیل او بلافاصله از خودروی در حال حرکت بیرون پریده بود.

در دسامبر ۲۰۱۲، وزارت خزانه‌داری آمریکا به دلیل آنچه «نقش در گسترش سلاح‌های کشتارجمعی» عنوان شد، او را تحریم کرد. اتحادیه اروپا نیز در اکتبر ۲۰۲۳ عباسی را تحت محدودیت‌های مالی و ترددی قرار داد.

اکبر مطلبی‌زاده

او تنها کسی بود که در خبرهای مربوط به کشته شدن دانشمندان هسته‌ای در حملات اسرائیل، بدون ذکر نام کوچک معرفی شده بود و برخلاف پنج نفر دیگر اطلاعات یا تصویری از او منتشر نشده بود.

اما در بیانیه‌ای که شورای عالی انقلاب فرهنگی بعدازظهر روز جمعه در محکومیت این حملات منتشر کرد، از او با عنوان «دکتر اکبر مطلبی‌زاده» یاد شده است.

خبرگزاری مهر نیز ساعاتی بعد از حمله اسرائیل، ویدیویی از یک «باغدار در کیلان از توابع دماوند» منتشر کرد که از حمله اسرائیل به آن منطقه خبر می‌داد. این خبرگزاری در توضیح این ویدیو نوشته بود: «گفته می‌شود اکبر مطلبی‌زاده در این حمله به شهادت رسیده است، اما هنوز هیچ مقام رسمی این خبر را تأیید نکرده است.»

اکبر مطلبی‌زاده، متولد اول مرداد ۱۳۴۲ در یزد، از چهره‌های کمتر شناخته‌شده اما مهم در ساختار فنی و سازمانی برنامه‌های نظامی ایران بود. او سال‌ها به عنوان رئیس «گروه شهید کریمی» فعالیت داشت که یکی از زیرمجموعه‌های سازمان پژوهش‌های نوین دفاعی به شمار می‌رود.

طبق اعلام وزارت خزانه‌داری آمریکا - که این گروه و آقای مطلبی‌زاده را در ماه مارس ۲۰۱۹ تحریم کرده بود - «گروه شهید کریمی» در حوزه‌هایی مانند تحقیقات مربوط به سامانه‌های تسلیحاتی، مواد منفجره و آزمایش‌های شوک و انفجار فعالیت داشته است.

به گفته دولت آمریکا مطلبی‌زاده در این گروه بر اجرای پروژه‌هایی با کاربرد نظامی نظارت می‌کرد و نقش او فراتر از مدیریت فنی صرف بود تا جایی که به عنوان مشاور شخصی محسن فخری‌زاده، رئیس وقت سازمان پژوهش‌های نوین دفاعی فعالیت می‌کرده است.

سعید برجی نام دیگری بود که در ارتباط با «گروه شهید کریمی» در فهرست تحریم‌های آمریکا قرار گرفته بود.

اطلاعات رسمی ثبت شرکت‌ها در ایران نشان می‌دهد که مطلبی‌زاده و برجی از جمله بنیان‌گذاران و مدیران شرکتی به نام «پارسیان عصر آروین» بوده‌اند که در سال ۱۳۹۴ از جمله با هدف «صادرات و واردات کلیه اقلام مجاز بازرگانی» تاسیس شده بود.

اما نکته قابل توجه در اطلاعات این شرکت این بود که نام محسن فخری‌زاده، چهره پنهان برنامه هسته‌ای ایران، که در سال ۹۹ ترور شد، به عنوان بازرس ویژه شرکت ثبت شده بود.

عبدالحمید مینوچهر

عبدالحمید مینوچهر، متولد ۱۳۴۱ در تهران، عضو هیئت علمی دانشگاه بهشتی بود و از سال ۱۴۰۱ ریاست دانشکده مهندسی هسته‌ای این دانشگاه را بر عهده داشت. به نوشته رسانه‌های ایران او دکترای مهندسی هسته‌ای خود را از دانشگاه مسکو دریافت کرده بود.

آقای مینوچهر همچنین سردبیر نشریه تخصصی «فناوری و انرژی هسته‌ای» بود و بر اساس اطلاعات منتشرشده در پایگاه‌های علمی، مقاله‌های تخصصی زیادی در این زمینه منتشر کرده بود؛ از جمله درباره تحلیل رفتار سوخت هسته‌ای و ایمنی راکتورهای نسل جدید.

بررسی سوابق آقای مینوچهر نشان می‌دهد که او از بیش از ۲۰ سال پیش و هم‌زمان با افشای تاسیسات هسته‌ای پنهان ایران، از مخالفان سرسخت پذیرش محدودیت‌های بین‌المللی بوده است.

در مصاحبه‌ای که بعد از تصویب اولین قطعنامه شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در شهریور سال ۱۳۸۲، با عبدالحمید مینوچهر انجام شده، از او به عنوان فردی یاد شده که «دستی بر آتش فعالیت‌های علمی هسته‌ای ایران» دارد.

او که در آن زمان «مدیر گروه علوم هسته‌ای» دانشگاه بهشتی بود، پذیرش قطعنامه را به معنای «پذیرش شکست» خوانده بود و خواهان خروج ایران از آژانس بین‌المللی انرژی اتمی شده بود.

او در آن مصاحبه گفته بود: «علم هسته‌ای، ارتباط مستقیم با قدرت اقتصادی و سیاسی یک کشور دارد . این را بدانید که هیچ کشوری نمی تواند بدون حمایت نظامی و تسلیحاتی، اقتصاد محکم و باپشتوانه‌ای داشته باشد».

آقای مینوچهر همچنین استاد راهنما و مشاور بسیاری از دانشجویان فیزیک هسته‌ای بود. بخش زیادی از فعالیت‌های پژوهشی او بر طراحی و مدل‌سازی غلاف و میله‌های سوخت در راکتورهای هسته‌ای متمرکز بود. سوابق علمی آقای مینوچهر نشان می‌دهد که او همچنین در زمینه کاربرد نانوذرات در افزایش رسانایی حرارتی و استحکام مواد مورد استفاده در سامانه‌های هسته‌ای مطالعه کرده بود.

نام او به ویژه در مطالعات مربوط به غنی‌سازی اورانیوم هم دیده می‌شود که یکی از حساس‌ترین جنبه‌های برنامه هسته‌ای ایران است؛ از جمله در مقاله‌ای که او یکی از نویسندگانش بود، بررسی شده که چگونه می‌توان با تغییر شرایط در دستگاه سانتریفیوژ، جداسازی ایزوتوپ‌های اورانیوم را کارآمدتر کرد.

احمدرضا ذوالفقاری داریانی

نام احمدرضا ذوالفقاری داریانی در بسیاری از مقالات پژوهشی در زمینه فیزیک هسته‌ای، در کنار عبدالحمید مینوچهر دیده می‌شود.

آقای ذوالفقاری، متولد پنجم آذرماه ۱۳۳۸، عضو هیات علمی دانشگاه بهشتی و دانشیار دانشکده مهندسی هسته‌ای این دانشگاه بود.

او که به نوشته خبرگزاری جمهوری اسلامی، دکترای مهندسی مکانیک در گرایش مهندسی هسته‌ای را از امپریال کالج لندن گرفته بود، از مهرماه ۱۳۷۸ به استخدام دانشگاه بهشتی تهران درآمد. در سایت دانشگاه او با عنوان معاونت پشتیبانی، مالی و مدیریت منابع این دانشگاه معرفی شده است.

آقای ذوالفقاری در «فصلنامه فناوری و انرژی هسته‌ای» به عنوان مدیر مسئول با آقای مینوچهر همکاری داشت و عضو کمیته علمی ۳۱مین کنفرانس هسته‌ای ایران بود که اردیبهشت ۱۴۰۴ در مشهد برگزار شد.

رسانه‌های ایران گفته‌اند که این دو نفر «در پروژه‌های ملی و راهبردی مرتبط با توسعه فناوری هسته‌ای ایران مشارکت فعال داشتند» و «حضور موثر در کمیته‌های تخصصی، ارتباط با صنعت هسته‌ای و تلاش برای بومی‌سازی دانش فنی» را از جمله خدمات آنها توصیف کرده‌اند.

او در پژوهش‌هایش به موضوعاتی مانند طراحی سوخت راکتورهای هسته‌ای، بررسی مقاومت مواد در برابر گرما و فشار، و ایمنی در برابر پرتوهای رادیواکتیو پرداخته بود.

اطلاعات شخصی چندانی درباره آقای ذوالفقاری در منابع عمومی در دسترس نیست.

امیرحسین فقهی

امیرحسین فقهی، استاد فیزیک هسته‌ای و از اعضای هیئت علمی دانشگاه بهشتی، به عنوان یکی از چهره‌های دانشگاهی فعال در حوزه علوم و فناوری هسته‌ای ایران شناخته می‌شد.

او متولد سال ۱۳۵۷ در شهر شیراز بود و بعد از تحصیلات کارشناسی در رشته فیزیک هسته‌ای در دانشگاه ارومیه، مدارک کارشناسی ارشد و دکترای خود را در رشته مهندسی هسته‌ای از دانشگاه صنعتی امیرکبیر، دریافت کرد.

او سال ۱۳۸۷ وارد دانشکده مهندسی هسته‌ای دانشگاه بهشتی شد. به نوشته رسانه‌های ایران او در کنار تدریس، مسئولیت‌هایی از جمله مدیریت گروه مهندسی هسته‌ای، مدیریت امور هیئت‌علمی، عضویت در هیئت ممیزه دانشگاه بهشتی را بر عهده داشت.

محمد اسلامی،‌ رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، در آذرماه ۱۴۰۰ آقای فقهی را به ریاست پژوهشگاه علوم و فنون هسته‌ای منصوب کرد. پیش از آن هم او به عنوان مشاور و دستیار ویژه رئیس سازمان انرژی اتمی ایران منصوب شده بود.

او که سال ۱۳۹۲ رتبه اول پژوهش‌های توسعه‌ای را در پانزدهمین جشنواره جوان خوارزمی کسب کرده بود، در سخنرانی‌ها و مصاحبه‌های خود عمدتا درباره شاخه پزشکی هسته‌ای و دستاوردهای دانشمندان ایرانی در این حوزه صحبت می‌کرد. گفته می‌شود او از شاگردان مجید شهریاری،‌ فیزیکدان هسته‌ای و از بنیان‌گذاران دانشکده مهندسی هسته‌ای دانشگاه بهشتی بود که در آذر ماه ۱۳۸۹ در تهران ترور شد.