در سایه تنش با آمریکا و تردید نسبت به روسیه، آیا هند به چین نزدیک‌تر می‌شود؟

پس از سال‌ها تنش مرزی، به نظر می‌رسد هند و چین به‌تدریج در حال حرکت به‌سوی بازتنظیم روابط خود هستند، هرچند چالش‌ها و سوءظن‌های عمیق همچنان باقی است.

سفر دو مقام ارشد هندی به چین در اواخر ماه گذشته به‌عنوان نشانه‌ای از بهبود تدریجی روابط دوجانبه تلقی شد.

در ماه ژوئن، آجی دوال، مشاور امنیت ملی هند، و راجنات سینگ، وزیر دفاع، به‌طور جداگانه برای شرکت در نشست‌های سازمان همکاری شانگهای به چین سفر کردند.

سازمان همکاری شانگهای، یک نهاد امنیتی اوراسیایی با ۱۰ عضو از جمله چین، روسیه، ایران و پاکستان است. سفر سینگ، نخستین سفر یک مقام ارشد هندی به چین در پنج سال گذشته بود.

در کانون تنش‌های هند و چین، مرزی به طول ۳۴۴۰ کیلومتر قرار دارد که تعیین نشده و مورد مناقشه است. رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و قله‌های برفی در امتداد این مرز باعث تغییر مکرر خط مرزی می‌شوند، به‌طوری‌که نیروهای دو طرف در نقاط مختلف رودررو می‌شوند و گاه درگیری‌هایی رخ می‌دهد.

بحران در ژوئن ۲۰۲۰ شدت گرفت؛ زمانی که نیروهای دو کشور در دره گالوان در منطقه لداخ درگیر شدند. این نخستین رویارویی مرگبار میان دو کشور از سال ۱۹۷۵ بود که طی آن دست‌کم ۲۰ سرباز هندی و ۴ سرباز چینی کشته شدند. از آن زمان، در چندین منطقه دیگر نیز درگیری‌هایی میان ارتش دو کشور گزارش شده است.

با این حال، به نظر می‌رسد تحولات سریع ژئوپلیتیکی و واقعیت‌های میدانی، هر دو طرف را به جستجوی نقاط مشترک در چند حوزه سوق داده است.

اواخر سال گذشته، آن‌ها در مورد مهم‌ترین نقاط اختلاف در لداخ به توافق رسیدند.

در ژانویه، دهلی و پکن توافق کردند پروازهای مستقیم بین دو کشور را از سر بگیرند و محدودیت‌های ویزا را که پس از درگیری ۲۰۲۰ اعمال شده بود، کاهش دهند.

در همان ماه، به زائران هندی اجازه داده شد پس از شش سال وقفه از کوه مقدس کایلاش و دریاچه‌ای مقدس در منطقه خودمختار تبت بازدید کنند.

اما کارشناسان می‌گویند موانع مهمی همچنان باقی است.

چین دومین شریک تجاری بزرگ هند محسوب می‌شود و مبادلات دوجانبه در سال گذشته به بیش از ۱۲۷ میلیارد دلار رسید. هند به‌شدت به واردات از چین، به‌ویژه عناصر کمیاب، وابسته است.

بنابراین، صلح در مناطق مرزی برای تقویت روابط اقتصادی ضروری است.

پکن که تمرکز فزاینده‌ای بر موضوع تایوان دارد، در حال حاضر خواهان آرامش در مرزهای هیمالیایی خود با هند است.

اما در سطح راهبردی، چین معتقد است کشورهای غربی در تلاش‌اند تا از هند برای مهار نفوذ روزافزون پکن بهره ببرند.

بنابراین، علاوه بر حل‌وفصل مناقشه مرزی، چین خواهان پیشرفت در سایر حوزه‌ها نیز هست و امیدوار است بتواند با وابستگی امنیتی رو به رشد دهلی به ایالات متحده و متحدانش مقابله کند.

این برنامه شامل افزایش صادرات چین، افزایش سرمایه‌گذاری در هند و برداشتن محدودیت‌های ویزا برای مهندسان و کارگران چینی می‌شود. (هند پس از درگیری ۲۰۲۰، ده‌ها اپلیکیشن چینی را ممنوع و محدودیت‌هایی را برای سرمایه‌گذاری چین اعمال کرده بود.)

به گفته کارشناسان، تحولات ژئوپلیتیکی، به‌ویژه در ارتباط با ایالات متحده از زمان آغاز دومین دوره ریاست‌جمهوری ترامپ، دهلی را وادار کرده است که راه‌هایی برای تعامل با چین بیابد.

پروفسور کریستوفر کلاری، استاد دانشگاه آلبانی نیویورک، به بی‌بی‌سی گفت: «هند فکر می‌کرد که متحد راهبردی بسیار نزدیکی برای آمریکا خواهد بود، اما آن‌طور که انتظار داشت، از حمایت واشنگتن برخوردار نشد.»

در جریان تنش‌های مرزی اخیر با پاکستان، رقیب سنتی هند، در ماه مه، دهلی همچنین شاهد همکاری نظامی فزاینده‌ای میان پکن و اسلام‌آباد بود. پاکستان در این درگیری چهارروزه از جت‌های جنگنده، سامانه‌های پدافند هوایی و موشک‌های هوا به هوای ساخت چین استفاده کرد.

پس از این درگیری، ترامپ بارها ادعا کرد که میان دو طرف برای برقراری آتش‌بس میانجی‌گری کرده است.

این موضوع برای دهلی، که تأکید دارد مستقیماً با مقامات پاکستانی برای توقف درگیری گفت‌وگو کرده، شرم‌آور بود؛ به‌ویژه آن‌که هند به‌شدت با هرگونه میانجی‌گری طرف ثالث مخالفت می‌کند.

چند هفته بعد، ترامپ میزبان عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، در کاخ سفید برای صرف ناهار بود؛ اتفاقی که باعث ناخشنودی شدید دهلی شد.

هم‌زمان، ایالات متحده و هند درگیر مذاکرات فشرده‌ای برای دستیابی به یک توافق تجاری هستند. ترامپ تهدید کرده که اگر این توافق تا اول اوت حاصل نشود، تعرفه‌های متقابل بر واردات چند کشور از جمله هند وضع خواهد کرد.

آیا توافق تجاری «بزرگ و زیبا» میان هند و آمریکا با مشکل مواجه شده است؟

کلاری می‌گوید: «با توجه به اظهارات ترامپ درباره میانجی‌گری میان هند و پاکستان و همچنین مذاکرات تجاری، این حس در دهلی ایجاد شده که اکنون زمان برقراری روابط با کشورهایی مانند چین فرا رسیده است.»

کارشناسان امور راهبردی می‌گویند واشنگتن، دهلی را به‌عنوان سدی در برابر چینِ پرنفوذ و جسور می‌بیند. اما با توجه به غیرقابل پیش‌بینی بودن رئیس‌جمهور آمریکا، اکنون در دهلی این تردید ایجاد شده که ایالات متحده در صورت وقوع درگیری با چین، تا چه حد از هند حمایت خواهد کرد.

گفت‌وگوی امنیتی چهارجانبه – معروف به کواد (شامل ایالات متحده، ژاپن، استرالیا و هند) – در دوره دوم ریاست‌جمهوری ترامپ به حاشیه رانده شده است.

فونچوک استوبدان، دیپلمات ارشد سابق هند، می‌گوید: «در سال‌های اخیر، چین نفوذ خود را در سایر سازمان‌های چندجانبه مانند سازمان همکاری شانگهای و گروه بریکس نیز به‌طور قابل‌توجهی افزایش داده است.»

او می‌گوید هند اکنون رویکردی عمل‌گرایانه در پیش گرفته است.

او می‌افزاید: «درعین‌حال، هند به‌دلیل ملاحظات داخلی نمی‌خواهد بیش‌ازحد تسلیم خواسته‌های چین شود.»

و موضوع تنها به آمریکا محدود نمی‌شود.

هند همچنین با نگرانی نظاره‌گر آن است که چگونه متحد دیرینه و تأمین‌کننده اصلی تسلیحاتش، یعنی روسیه، به دلیل جنگ اوکراین به‌سمت چین گرایش یافته است.

تحریم‌های غرب در پاسخ به تهاجم روسیه، وابستگی مسکو به چین برای صادرات انرژی را افزایش داده است.

مسکو همچنین برای واردات حیاتی و سرمایه‌گذاری‌های کلان به پکن وابسته شده؛ امری که دهلی را نسبت به موضع کرملین در صورت بروز درگیری با چین، محتاط کرده است.

چین همچنین از توان صنعتی عظیم خود برای تحت فشار قرار دادن کشورهایی که به واردات از آن وابسته‌اند استفاده می‌کند و کشورهایی مانند هند احساس می‌کنند این محدودیت‌ها ممکن است به رشد اقتصادی آن‌ها آسیب بزند.

استوبدان می‌گوید: «چین اخیراً از تجارت به‌عنوان سلاحی علیه هند استفاده کرده و صادرات حیاتی مانند عناصر کمیاب و کودها را به حالت تعلیق درآورده است. این اقدامات می‌تواند بر بخش‌های تولید و کشاورزی هند تأثیر بگذارد.»

این عناصر کمیاب برای صنایعی مانند خودرو، لوازم خانگی و انرژی پاک اهمیت زیادی دارند. چین از ماه آوریل محدودیت‌هایی بر صادرات خود اعمال کرده و شرکت‌ها را ملزم به دریافت مجوز کرده است.

انجمن خودروسازان هند هشدار داده است که اگر این محدودیت‌ها به‌زودی برداشته نشوند، می‌توانند به‌شدت بر تولید تأثیر بگذارند. پس از طرح این نگرانی‌ها، دولت هند اعلام کرد که در حال گفت‌وگو با پکن است.

با وجود تمایل چین به تقویت روابط تجاری با هند، این کشور نشانه‌ای از سازش در مورد سایر اختلافات ارضی با هند نشان نداده است.

در سال‌های اخیر، چین به‌طور فزاینده‌ای بر ادعای خود نسبت به کل ایالت شمال‌شرقی آروناچال پرادش، که آن را «تبت جنوبی» می‌نامد، تأکید کرده است.

دهلی تأکید می‌کند که آروناچال پرادش بخشی جدایی‌ناپذیر از خاک هند است و می‌افزاید که مردم این ایالت به‌طور منظم در انتخابات محلی شرکت می‌کنند، بنابراین جایی برای هیچ‌گونه مصالحه‌ای وجود ندارد.

پروفسور شن دینگلی، استاد دانشگاه فودان در شانگهای، به بی‌بی‌سی می‌گوید: «اگر چین و هند از تأکید بر حاکمیت دست نکشند، برای همیشه درگیر خواهند بود. اگر بتوانند درباره تبت جنوبی (آروناچال پرادش) به توافق برسند، می‌توانند به صلحی پایدار برسند.»

در حال حاضر، هم دهلی و هم پکن می‌دانند که اختلافات ارضی آن‌ها در آینده نزدیک حل نخواهد شد.

به نظر می‌رسد آن‌ها تمایل دارند رابطه‌ای کاری و سودمند برای هر دو طرف برقرار کنند و به‌جای تکیه بر بلوک‌های قدرت جهانی، از افزایش تنش‌ها اجتناب کنند.