دانشجو یا جاسوس؟ جوانان چینی گرفتار در تیررس ترامپ

شائو چن صبح پنج‌شنبه چند ساعت پس از آنکه واشنگتن اعلام کرد ویزای دانشجویان چینی را به‌طور «تهاجمی» لغو خواهد کرد، در کنسولگری آمریکا در شانگهای حاضر شد.

این دختر ۲۲ ساله قرار ملاقات ویزا داشت. او قرار بود پاییز امسال برای تحصیل در رشته ارتباطات به میشیگان برود.

پس از گفت‌وگویی «دلپذیر»، به او گفته شد که درخواستش رد شده است. هیچ دلیلی به او داده نشد.

او گفت: «احساس می‌کنم مثل جلبکی شناورم که در طوفان و باد پرتاب شده است.» او از اصطلاحی رایج در زبان چینی برای توصیف احساس عدم اطمینان و بی‌پناهی استفاده کرد.

او امیدوار بود، چون نامه پذیرش را دریافت کرده بود. و فکر می‌کرد به‌زحمت از بمب‌های خبری روزهای اخیر جان سالم به در برده است.

نخست، دولت دونالد ترامپ اقدامی را برای متوقف کردن پذیرش دانشجویان بین‌المللی در دانشگاه هاروارد آغاز کرد، اقدامی که بعدا در دادگاه متوقف شد. و سپس اعلام کرد که تمام وقت‌های ملاقات ویزای دانشجویان خارجی را لغو کرده است.

اما حالا، شائو چن آماده اجرای برنامه جایگزین است.

او گفت: «اگر در نهایت نتوانم ویزا بگیرم، احتمالا یک سال برنامه تحصیلی‌ام را به تعویق می‌اندازم. بعد منتظر می‌مانم تا ببینم سال بعد اوضاع بهتر می‌شود یا نه.»

او اضافه کرد که حتی داشتن ویزای معتبر هم ممکن است کافی نباشد، زیرا ممکن است دانشجویان با داشتن ویزا «در فرودگاه متوقف و اخراج شوند.»

او گفت: «این برای هر دانشجوی چینی بد است. تنها تفاوت در میزان بد بودن آن است.»

هفته‌ای تیره برای دانشجویان بین‌المللی در آمریکا بود و شاید حتی سخت‌تر برای حدود ۲۸۰ هزار دانشجوی چینی که به‌وضوح دیده‌اند کشورشان هدف قرار گرفته است.

کریستی نوم، وزیر امنیت داخلی، دانشگاه هاروارد را به «همکاری با حزب کمونیست چین» متهم کرد.

مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، گفت که اقدام علیه دانشجویان چینی در آمریکا شامل «کسانی با ارتباط با حزب کمونیست چین یا کسانی که در رشته‌های حساس تحصیل می‌کنند» خواهد شد.

این می‌تواند طیف گسترده‌ای از آن‌ها را تحت‌تاثیر قرار دهد، زیرا عضویت در حزب کمونیست در میان مقام‌های دولتی، کارآفرینان، بازرگانان و حتی هنرمندان و چهره‌های مشهور در چین رایج است.

پکن این اقدام را «سیاسی و تبعیض‌آمیز» خوانده و وزارت خارجه‌اش به‌طور رسمی اعتراض کرده است.

زمانی بود که چین بیشترین تعداد دانشجوی خارجی را به دانشگاه‌های آمریکا می‌فرستاد. اما همزمان با سرد شدن روابط دو کشور این ارقام به‌مرور کاهش یافت.

پکن قدرتمندتر و جسورتر اکنون در تمامی حوزه‌ها، از تجارت گرفته تا فناوری، با واشنگتن بر سر برتری درگیر شده است.

دور نخست ریاست جمهوری ترامپ به خودی خود برای دانشجویان چینی مشکل‌ساز شده بود. او در سال ۲۰۲۰ دستوری را امضا کرد که بر اساس آن دانشجویان و پژوهشگران چینی مرتبط با ارتش پکن از دریافت ویزای آمریکا محروم شدند.

این دستور در دوران ریاست جمهوری جو بایدن نیز پا برجا ماند. واشنگتن هرگز مشخص نکرد که «ارتباط با ارتش» دقیقا به چه معناست، بنابراین ویزای بسیاری از دانشجویان لغو شد یا در مرزهای آمریکا بدون هیچ توضیح روشنی بازگردانده شدند.

یکی از این دانشجویان که نخواست نامش فاش شود، گفت ویزایش در اوت ۲۰۲۳ هنگام ورود به بوستون توسط اداره گمرک و حفاظت مرزی (CBP) لغو شد.

او در یک برنامه فوق‌دکتری در دانشگاه هاروارد پذیرفته شده بود. قرار بود در زمینه پزشکی بازساختی با تمرکز بر سرطان سینه تحقیق کند و مدرک کارشناسی ارشدش را از یک موسسه تحقیقاتی وابسته به ارتش در چین گرفته بود.

او گفت که عضو حزب کمونیست نیست و تحقیقاتش هیچ ارتباطی با ارتش ندارد.

او به بی‌بی‌سی گفت: «آن‌ها از من پرسیدند چه ارتباطی بین تحقیقاتم و امور دفاعی چین وجود دارد. گفتم، سرطان سینه چه ربطی به دفاع ملی دارد؟ اگر شما می‌دانید، لطفا به من بگویید.»

او معتقد است که هیچ شانسی نداشته، چون مقام‌ها از قبل تصمیم‌شان را گرفته بودند.

یکی از آن‌ها از او پرسیده بود: «آیا شی جین‌پینگ چمدانت را برایت خریده؟»

چیزی که در آن زمان تعجب‌آور یا حتی شوکه‌کننده بود، با افزایش تعداد دانشجویان چینی که برای گرفتن ویزا یا پذیرش در رشته‌های علوم و فناوری در دانشگاه‌های آمریکا دچار مشکل شدند، به‌تدریج عادی شد.

آقای چائو، دانش‌آموخته روان‌شناسی که تحقیقاتش در حوزه علوم اعصاب است، سال تحصیلی گذشته را صرف درخواست برای برنامه‌های دکتری در آمریکا کرده است.

او از دانشگاه‌های سطح بالا فارغ‌التحصیل شده بود مدارکی که می‌توانست او را به گروه دانشگاه‌های برتر آمریکا برساند. اما از بیش از ۱۰ دانشگاهی که درخواست فرستاد، تنها یکی به او پیشنهاد داد.

کاهش بودجه تحقیقات زیست‌پزشکی در دوران ترامپ کمکی نکرد، اما بی‌اعتمادی به پژوهشگران چینی نیز عامل دیگری بود. در سال‌های اخیر، اتهام‌ها و شایعات درباره جاسوسی، به‌ویژه در موضوعات حساس، سایه‌اش را بر دانشجویان چینی در دانشگاه‌های آمریکا انداخته و حتی برخی مسیرهای شغلی را نابود کرده است.

آقای چائو در ماه فوریه به بی‌بی‌سی گفت: «یکی از استادان حتی به من گفت ما این روزها به‌ندرت به دانشجویان چینی پیشنهاد می‌دهیم، بنابراین نمی‌توانم به وقت تو مصاحبه بدهم.»

او گفت: «احساس می‌کنم تنها یک دانه شن زیر چرخ زمان هستم. هیچ کاری از من برنمی‌آید.»

برای آن‌هایی که از دانشگاه‌های آمریکا فارغ‌التحصیل شده‌اند، بازگشت به چین هم آسان نبوده است.

آن‌ها زمانی به‌عنوان پل ارتباطی با جهان شناخته می‌شدند. حالا، متوجه شده‌اند که مدارک‌شان دیگر همان واکنش سابق را برنمی‌انگیزد.

چن جیان، که نخواست نام واقعی‌اش فاش شود، گفت به‌سرعت فهمید که مدرک کارشناسی‌اش از یک دانشگاه آمریکایی به مانعی بدل شده است.

او زمانی که در سال ۲۰۲۰ به چین بازگشت، در یک بانک دولتی کارآموزی کرد و از سرپرستش پرسید که آیا امکانی برای ادامه همکاری وجود دارد.

سرپرست مستقیما چیزی نگفت، اما چن پیام را دریافت کرد.

او می‌گوید: «کارکنان باید مدارک داخلی داشته باشند. افرادی مثل من (با مدارک خارجی) حتی پاسخی هم دریافت نمی‌کنند.»

او بعدا متوجه شد که «واقعا هیچ‌ کدام از همکارانش در آن اداره، پیش‌زمینه تحصیلی خارجی نداشتند.»

او دوباره به آمریکا رفت و مدرک کارشناسی ارشدش را از دانشگاه جانز هاپکینز گرفت و اکنون در شرکت فناوری بایدو مشغول به کار است.

اما با وجود مدرک از دانشگاهی معتبر در آمریکا، آقای چن احساس نمی‌کند که نسبت به رقبای داخلی برتری دارد، چون رقابت میان فارغ‌التحصیلان در چین بسیار شدید است.

آنچه به او کمکی نکرده، بدبینی نسبت به فارغ‌التحصیلان خارجی است. پکن هشدارهایش درباره جاسوسان خارجی را تشدید کرده و از شهروندان خواسته مراقب افراد مشکوک باشند.

در ماه آوریل، دونگ مینگ‌ژو، زن تاجر سرشناس چینی، در نشستی پشت درهای بسته به سهام‌داران گفت که شرکتش، تولیدکننده لوازم خانگی گری الکتریک، «هرگز» افراد تحصیل‌کرده در خارج از کشور را استخدام نخواهد کرد، «چون در میان آن‌ها جاسوس وجود دارد.»

خانم دونگ گفت: «من نمی‌دانم چه کسی جاسوس هست و چه کسی نیست» اظهاراتی که پس از انتشار در اینترنت، به‌سرعت وایرال شد.

چند روز بعد، سازمان سی‌آی‌ای ویدیوهایی تبلیغاتی منتشر کرد و از مقام‌های چینی ناراضی از دولت خواست تا جاسوس شوند و اطلاعات طبقه‌بندی‌شده ارائه دهند.

در آن ویدیو گفته می‌شد: «سرنوشت شما در دستان خودتان است.»

افزایش بدبینی نسبت به خارجی‌ها، همزمان با دور شدن بیشتر آمریکا و چین از یکدیگر، برای بسیاری از چینی‌هایی که در کشوری متفاوت بزرگ شده‌اند، غیرمنتظره است.

ژانگ نی، که نخواست نام واقعی‌اش فاش شود، گفت از اظهارات خانم دونگ «بسیار شوکه» شده است.

او ۲۴ ساله است و اخیرا در رشته روزنامه‌نگاری از دانشگاه کلمبیا در نیویورک فارغ‌التحصیل شده است. او می‌گوید که «برای کار در شرکت گری اهمیتی قائل نیست»، اما آنچه او را شگفت‌زده کرده، تغییر در نگرش‌هاست.

اینکه بسیاری از شرکت‌های چینی «از هرچیز مرتبط با مسایل بین‌المللی خوش‌شان نمی‌آید» تضادی بزرگ با آن چیزی دارد که خانم ژانگ با آن بزرگ شده. کودکی‌ای «آکنده از صحبت درباره المپیک و نمایشگاه جهانی.»

او گفت: «هر وقت خارجی می‌دیدیم، مادرم مرا هل می‌داد که با آن‌ها صحبت کنم و زبان انگلیسی‌ تمرین کنم.»

به گفته بسیاری، تمایل به تبادل ایده و یادگیری از جهان بیرون در چین رو به کاهش است.

و آمریکا، که زمانی مقصد محبوب بسیاری از جوانان چینی بود، دیگر چندان پذیرای آن‌ها نیست.

خانم ژانگ وقتی به گذشته فکر می‌کند، نمی‌تواند از یادآوری شوخی یکی از دوستانش در مهمانی خداحافظی قبل از سفر به آمریکا صرف‌نظر کند.

آنچه آن زمان جمله‌ای همراه با شوخی بود، حالا خلاصه‌ای از ترس موجود در واشنگتن و پکن است: «جاسوس نشو.»

گزارش تکمیلی از کلی انگ