جولانی، رهبر هیئت تحریر شام تنها بازیگر مؤثر در آینده پرتلاطم و متغیر سوریه نیست

یک منبع آگاه حال‌وهوای وزرای امور خارجه کشورهای عربی را که شنبه شب برای مذاکرات اضطراری به دوحه پرواز کرده بودند، این‌گونه بیان کرد: «آنها با نگرانی درباره اسلام‌گرایان به اینجا آمدند.» این مذاکرات با هدف جلوگیری از فروغلتیدن دمشق به هرج‌ومرج و خونریزی برگزار شد.

تنها چند ساعت بعد، گروه اسلام‌گرای قدرتمندی که پیشگام قدرت‌گیری شورشیان بود، گزارش داد که به مرکز دمشق، پایتخت سوریه رسیده‌اند.

ابومحمد جولانی، رهبر هیئت تحریر شام، پیروزمندانه «فتح دمشق» را اعلام کرد. او اکنون به جای نام مستعار جنگی، از نام واقعی خود، احمد الشرع، استفاده می‌کند که نشان‌دهنده ارتقای ناگهانی او به جایگاهی بسیار مهم‌تر در سطح ملی است.

او بی‌تردید نقشی تعیین‌کننده در شکل‌دهی به نظم جدید سوریه پس از پایان حیرت‌انگیز و ناگهانی نیم قرن حکومت سرکوبگر خاندان اسد ایفا خواهد کرد. اما رهبر سازمانی که از سوی سازمان ملل و دولت‌های غربی در فهرست گروه‌های تروریستی قرار دارد، تنها بازیگر کلیدی در صحنه به سرعت متغیر سوریه نیست.

ماری فورستیه، مشاور ارشد سوریه در مؤسسه صلح اروپا هشدار می‌دهد: «ماجرا هنوز تمام نشده است».

او و دیگر ناظران آگاه که در مجمع سالانه دوحه حضور داشتند، خاطرنشان می‌کنند که این گروه شورشی دیگری به نام «اتاق عملیات جنوبی»، بود که با همکاری ساکنان دمشق، به پایتخت هجوم برد. اکثریت این نیرو را جنگجویان «ارتش آزاد سوریه» تشکیل می‌دهند که در آغاز قیام سال ۲۰۱۱ سوریه با قدرت‌های غربی همکاری نزدیکی داشتند.

«بازی تازه آغاز شده است»، این توصیف خانم فورستیه از آغاز این فصل جدید سرنوشت‌ساز است که با موجی از شادی در خیابان‌ها همراه است، اما پرسش‌های مهمی درباره آنچه در ادامه رخ خواهد داد مطرح است.

در حالی که هیئت تحریر شام با سرعتی شگفت‌انگیز پیش می‌رفت و با مقاومت کمی روبه‌رو بود، این موضوع باعث شد نیروهای شورشی از دیگر مناطق سوریه و همچنین گروه‌های مسلح محلی که خواهان ایفای نقش در مناطق خود بودند، به سرعت وارد عمل شوند.

توماس ژونو، کارشناس خاورمیانه در دانشکده تحصیلات تکمیلی امور عمومی و بین‌المللی دانشگاه اتاوا که در دوحه حضور دارد، می‌گوید: «مبارزه با رژیم اسد عاملی بود که این ائتلاف را در عمل متحد نگه داشت».

او می‌افزاید: «حالا که اسد فرار کرده، حفظ اتحاد میان گروه‌هایی که او را سرنگون کردند، چالشی جدی خواهد بود.»

این گروه‌ها شامل ائتلافی فراگیر از شبه‌نظامیان تحت حمایت ترکیه تحت عنوان «ارتش ملی سوریه» هستند که همانند هیئت تحریر شام، بر بخشی از شمال غرب سوریه تسلط داشتند. در شمال شرق نیز، گروه‌های «نیروهای دموکراتیک سوریه» که عمدتاً کُرد هستند نیز پیشروی کرده‌اند و مصمم خواهند بود دستاوردهای خود را حفظ کنند.

اما رهبر جاه‌طلب و سرشناس هیئت تحریر شام در کانون توجهات قرار گرفته است. گفتار و سابقه عملکرد او اکنون زیر ذره‌بین سوری‌ها و همچنین پایتخت‌های همسایه و فراتر از آن قرار گرفته است. این فرمانده که شبه‌نظامیان او در ابتدا به عنوان شاخه‌ای از القاعده ظهور کردند، در سال ۲۰۱۶ از این گروه جهادی جدا شد و از آن زمان تلاش کرده تصویر خود را اصلاح کند. او سال‌هاست که پیام‌های مصالحه‌جویانه به خارج از کشور می‌فرستد و اکنون به بسیاری از جوامع اقلیت سوریه اطمینان می‌دهد که جایی برای نگرانی‌شان نیست.

خانم فورستیه می‌گوید: «پیام‌های او با استقبال محتاطانه‌ای روبرو شده است. اما نمی‌توانیم هشت سال حکومت استبدادی و پیشینه او را نادیده بگیریم». حکم‌رانی هیئت تحریر شام، که هم یک سازمان سیاسی و هم شبه‌نظامی است، در استان محافظه‌کار ادلب با تأسیس یک دولت کارآمد به نام «دولت نجات» همراه بود که آزادی مذهبی محدودی را فراهم کرد، اما اقدامات سرکوبگرانه‌ای نیز داشت.

در حلب، دومین شهر بزرگ سوریه و نخستین منطقه شهری که در جریان پیشروی برق‌آسای هیئت تحریر شام تصرف شد، جنگجویان این گروه در تلاشند تا شایستگی خود را برای حکومت اثبات کنند.

این گروه همچنین پیام‌هایی برای اطمینان‌بخشی به کشورهایی مانند عراق فرستاده است مبنی بر اینکه جنگ به مرزهای آنها گسترش نخواهد یافت. دیگر همسایگان، از جمله اردن، نگرانند که موفقیت‌های اسلام‌گرایان در همسایگی آنها ممکن است گروه‌های ستیزه‌جوی ناراضی در داخل مرزهایشان را تحریک کند. ترکیه، که بی‌تردید نقشی کلیدی ایفا خواهد کرد، نگرانی‌های خاص خود را دارد. این کشور «نیروهای دموکراتیک سوریه» را گروهی تروریستی مرتبط با پ‌ک‌ک می‌داند و اگر منافعش را در خطر ببیند، همانند سال‌های گذشته، در مداخله نظامی و سیاسی تردید نخواهد کرد.

سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، روز شنبه در مجمع دوحه اعلام کرد که «پذیرفتنی» نیست که گروهی که او آنها را تروریست خواند، و اشاره واضح به هیئت تحریر شام بود، بتواند در سوریه کنترل را به دست گیرد.

به شامگاه که رسیدیم، گیر پدرسن، فرستاده ویژه سازمان ملل در امور سوریه، به من گفت که «درک تازه‌ای از واقعیت نوین» شکل گرفته است.

وزرای امور خارجه کشورهای منطقه، از جمله متحدان سرسخت پیشین بشار اسد، یعنی ایران و روسیه، که از این تحولات شگفت‌انگیز غافلگیر شده‌اند، همچنان خواستار تلاش برای شکل‌دهی یک روند سیاسی فراگیر هستند. آقای پدرسون نیز بر این خواسته تأکید کرده است.

آقای پدرسن پس از دیدارهایش در دوحه گفت: «این فصل تاریک زخم‌های عمیقی بر جای گذاشته، اما امروز با امیدی محتاطانه به آغاز فصلی نو چشم دوخته‌ایم - فصلی از صلح، آشتی، کرامت و فراگیری برای تمام سوری‌ها». این سخنان در حالی بیان شد که سالن‌ها در دوحه مملو از دیپلمات‌های ارشد، محققان و مقامات رسمی از سراسر جهان بود که اخبار جدید از سوریه را به بحث و تبادل نظر می‌گذاشتند.

به نظر می‌رسد بسیاری از ناظران در اینجا تمایلی به نتیجه‌گیری سریع در مورد اینکه چه نوع حکومتی در کشوری که به خاطر تنوع فرقه‌های مسیحی و مسلمان شناخته می‌شود، ظهور خواهد کرد، ندارند.

یک دیپلمات غربی در پاسخ به پرسشی درباره نگرانی‌های احتمالی از یک حکومت اسلام‌گرای افراطی گفت: «هنوز زود است به این چیزها فکر کنیم. ما تازه کارمان را با هیئت تحریر شام که یک کودتای بدون خونریزی را رهبری کرده، آغاز کرده‌ایم».

ژونو با این نظر موافق است. او می‌گوید: «در حال حاضر، بهتر است صرفاً قدردان سقوط تاریخی یکی از بی‌رحم‌ترین رژیم‌های دهه‌های اخیر باشیم».