سئوالی که اغلب از ناوالنی می‌پرسیدند: «نگران جانت هستی؟»

زمانی بود که خبرنگاران از الکسی ناوالنی می‌پرسیدند که چرا او هنوز آزاد است. سئوال بعدی اغلب این بود که آیا از جان خود می‌ترسد.

زمانی که ناوالنی در اوت ۲۰۲۰ با سم اعصاب نوویچوک مسموم شد، آن‌ها دیگر این سئوال را نپرسیدند.

حالا سازمان‌های زندان روسیه اعلام کرده است که خطرناک‌ترین مخالف سیاسی ولادیمیر پوتین درگذشته است.

کرملین مدتی طولانی تصور می‌کرد که الکسی ناوالنی به حدی بانفوذ است که نمی‌شود به او دست زد. سراسر کشور طرفدار داشت و شبکه سیاسی که ساخته بود در میان رقیبان پوتین نظیر نداشت.

ویدئوهای او، که فساد در سطوح بالا را افشا می‌کرد، میلیون‌ها بار همرسانی و دیده می‌شد و هرازچندگاهی هوادارانش را در اعتراض‌های گروهی به خیابان‌ها می‌کشاند.

البته که کرملین از او متنفر بود. پوتین حتی از بر زبان آوردن نام ناوالنی خودداری کرد.

اما به نظر می‌رسید محاسبه این بود که زندانی کردن او ممکن است واکنشی خشمگینانه‌ برانگیزد که شاید به چالشی خطرناک برای تسلط پوتین بر قدرت تبدیل شود.

ناوالنی را قبلاً پلیس چند بار مدتی کوتاه بازداشت کرده بود. اتهام جنایی علیه‌اش طرح نشد و زندانی هم نشد.

ولی در اوت ۲۰۲۰ میلادی این فعال مخالف دولت روسیه در پروازی از سیبری بیمار شد و از هوش رفت. اگر خلبان فرود اضطراری نمی‌کرد، ناوالنی مرده بود.

آزمایش‌های انجام‌شده در آلمان تأیید کرد که این تلاشی برای ترور او بوده، آن هم با استفاده از یک عنصر ضد اعصاب پیشرفته نظامی که در زمان شوروی ساخته شده بود.

حمله به او با سم اعصاب درست زمانی رخ داد که تظاهراتی گسترده‌ علیه دولت خودکامه الکساندر لوکاشنکو، متحد بزرگ پوتین در بلاروس، در همسایگی روسیه در حال شکل‌گیری بود. آن روزها، دوره پر از نگرانی برای کرملین بود.

وقتی ناوالنی درمان شد و بهبود یافت، می‌دانست که دیگر هرگز در روسیه ایمن نخواهد بود.

اداره زندان‌ها به او هشدار داده بود که در صورت بازگشت زندانی خواهد شد. اما او اهل این نبود که به پناهنده‌ای سیاسی دور از دسترس مردم و گسسته از جامعه، تبدیل شود.

وقتی در مسکو بودم، از بسیاری از تظاهرات خیابانی ناوالنی، درگیری‌های دادگاهی و تلاش‌هایش برای نامزدی در پست‌های سیاسی گزارش می‌دادم.

محبوبیت عمومی نداشت، همیشه در بین رده‌های مخالف دولت در روسیه رقابت وجود داشت.

اما سخنرانی توانا بود و مهارت بالایی در استفاده از رسانه‌های اجتماعی داشت. از نظر من او همیشه به‌شدت با انگیزه و پر توان بود و هدف اصلی خود را با علاقه و شور دنبال می‌کرد.

این هدف، حذف ولادیمیر پوتین و گروهی از سیاستمداران در روسیه بود که او با صدای بلند و پیوسته آنها را به عنوان «کلاهبردار و دزد» تقبیح می‌کرد.

وقتی در ژانویه ۲۰۲۱ باوجود همه رویدادها، به مسکو بازگشت تعجب نکردم. ناوالنی هم از بازداشت شدنش به محض ورود به روسیه تعجب‌ نکرد.

ابتدا در دادگاه و سپس از زندان به سخنان صریح خود ادامه داد.

او از طریق ارتباط ویدئویی در جلسات رسیدگی به پرونده‌های جنایی متعدد علیه خود حاضر می‌شد. اتهام‌ها همچنان انباشته می‌شد، همه بهانه‌هایی برای محبوس نگه‌داشتن یک مخالف سیاسی.

ناوالنی در این ویدئوها با سری تراشیده و لباس گشاد زندانش، لاغر به نظر می‌آمد. اما حتی وقتی از پشت میله‌های زندان صحبت می‌کرد، مثل همیشه شاد و جسور به نظر می‌رسید.

آخرین بار یعنی یک روز قبل از مرگش در ویدئویی دیده شد. همچنان شوخی می‌کرد.

نشاط همیشگی‌اش نوعی مقاومت و امتناع از نومیدی و شکست بود.

ناوالنی هرگز باور خود را به چیزی که او و گروهش «روسیه زیبای آینده» می‌خواند، از دست نداد: پایان حاکمیت طولانی و سرکوبگر پوتین و چشم‌انداز تغییر سیاسی در کشورش.

پوتین اما پس از دستگیر شدن او،‌ جنگ خود را علیه اوکراین آغاز کرد. فعالیت سازمان سیاسی ناوالنی به عنوان یک نهاد «افراطی» ممنوع شد و اعضای آن دستگیر شدند.

سایر منتقدان مشهور پوتین یا زندانی شده‌اند یا برای حفظ جان از کشور فرار کرده‌اند.

خبر مرگ ناوالنی برای آنها و همه کسانی که روسیه متفاوتی را در خیال خود می‌پرورانند، به این معنی است که این چشم‌انداز بیش از هر زمان دیگری تیره‌وتار به نظر می‌رسد.

برای من، قابل‌توجه‌ترین نکته این است که حتی چنین خبری هم دیگر تکان‌دهنده نیست.