چه کسی مسئول انتشار کارتون‌های ضد زلنسکی است؟

رسانه حکومتی روسیه می‌گوید تولیدکنندگان انیمیشن فرانسوی مسئول تولید یک سلسله از کارتون‌های پرطرفدار علیه زلنسکی هستند. این کارتون‌ها مدعی‌اند کمک نظامی به اوکراین باعث فقیرتر شدن اروپاییان می‌شود. اما شواهدی که بی‌بی‌سی یافته است نشان می‌دهد که این کاریکاتورها به احتمال بسیار فراوان منشاء روسی دارند.

شب کریسمس در پاریس است. بچه‌ها آماده می‌شود بخوابند و منتظر فرا رسیدن لحظه جادویی‌اند. اما جشن‌های امسال شاهد اتفاقی دور از انتظار است چون چهره‌ای نه با لباس سنتی قرمز بلکه با کتی زرد و آبی از لوله بخاری پایین می‌آید.

پشت آن ریش سفید مصنوعی تشخیص زلنسکی رئیس‌جمهور اوکراین سخت نیست. او پاورچین به سوی درخت کریسمس می‌رود، و میان هدیه‌های بچه‌ها جست‌وجو می‌کند و بهترین‌ هدیه‌ها را می‌دزدد که هواپیماهای نظامی هستند. بچه‌ها گریه می‌کنند.

این صحنه در یکی از تازه‌ترین قسمت‌های سریال انیمیشن ضد زلنسکی موسوم به «شرکت اوکراین» اتفاق می‌افتد. قسمت اول سال ۲۰۲۳ در وب‌سایت ukraine-inc.info منتشر شده بود و از آن تاریخ قسمت‌های بعدی آن به طور مرتب منتشر شده‌اند.

این کارتون‌ها که هر کدام بین ۱.۵ تا ۳ دقیقه هستند در یکی از بزرگترین کانال‌های تلگرامی مدافع کرملین موسوم به «ریدووکا» با بیش از ۲.۵ میلیون مشترک به اشتراک گذاشته شدند و به سرعت پخش شدند.

کانال «ریدووکا» و سایر رسانه‌های روسی مدعی‌اند که سازندگان این کارتون‌ها فرانسوی‌اند.

اما در این ویدیوها مطلقاً چیزی نیست که حاکی از فرانسوی بودن آن‌ها باشد در نتیجه سعی کرده‌ایم ببینیم چه کسی پشت این‌هاست.

چه کسی به محبوبیت گسترده این کارتون‌های تبلیغاتی کمک کرد؟

اطلاعات مربوط به ثبت‌کننده دامنه ukraine-inc.info در ۱۱ مارس ۲۰۲۳ مخفی است.

اما یک سازمان رسانه‌ای مدافع کرملین موسوم به آر آر ان (RRN) بود که دقیقاً در روز نخست انتشار قسمت اول آن در این وب‌سایت، شروع به تبلیغ این سریال کارتونی کرد. آر آر ان که مخفف «اخبار موثق تازه» (Reliable Recent News) ‌است و قبلاً مشهور به «اخبار روسی تازه» بود به ده زبان مختلف فعالیت می‌کند. این وب‌سایت خود را «مستقل» معرفی می‌کند ولی خیلی اوقات نمایندگی‌ها دیپلماتیک روسی خارج از کشور از آن نقل قول می‌کنند.

از جمله رسانه‌های دیگری که فعالانه این وب‌سایت را در ماه اول بعد از ایجادش تبلیغ کرده‌اند «رادیو اسپوتنیک» دولتی روسیه و سازمان «نیوزفرانت» مدافع کرملین که به ۱۲ زبان اداره می‌شود و هم‌چنین ده‌ها کانال تلگرامی روس‌زبان هستند.

در عین حال، انیمیشن‌ها در صفحات رسمی فیس‌بوک حداقل ۹ «خانه روسیه» به اشتراک گذاشته شده‌اند – که بنا به گزارش دبیرخانه کلی دفاع ملی و امنیت فرانسه از رسانه‌های حامی کرملین، خانه‌های روسیه، دفاتر خارجی سازمان همکاری بشردوستانه بین‌المللی کرملین «روسوترودنیچستوا» هستند.

شباهت‌های میان کارتون‌های «فرانسوی» و کارتون‌های طرفدار روسیه

مضمون سریال «شرکت اوکراین» گویا بازتاب روایت‌های تبلیغاتی کانال‌های دولتی روسیه است: اوکراین در تسلط «نازی‌ها» و زلنسکی «آلت دست غرب» تصویر می‌شود که برای سود خودش «اوکراینی‌ها را از داخل چرخ گوشت» به خط مقدم جبهه اعزام می‌کند.

بی‌بی‌سی هر یک از این قسمت‌ها را تحلیل کرده است. در بعضی از آن‌ها، نام خیابان‌های پاریس یا در هم آمیخته شده‌اند یا کلاً جعلی‌اند و کلمات فرانسوی غلط‌های املایی دارند.

در یکی از قسمت‌ها، نکته جزیی دیگری جلب توجه کرد. کشورهای عضو ناتو به مثابه موش‌هایی تصویر می‌شوند که دارند از کشتی در حال غرق «ائتلاف» فرار می‌کنند.

اما موش‌ها آشنا به نظر می‌رسند.

بی‌بی‌سی موش مشابهی را در کارتون دیگری دیده است که در سال ۲۰۲۲ در آفریقای غربی به طور گسترده پخش شده بود. آن زمان، این حیوان جونده نمادی بود از فرانسوی‌هایی که از مردم محلی دزدی می‌کنند و باعث ایجاد هرج و مرج می‌شوند.

این کارتون را گروه نظامی مزدور واگنر روسی تبلیغ می‌کرد که در چندین درگیری در مستعمره‌های سابق فرانسوی در آن منطقه دخالت داشت.

ما از سه انیمیشن‌ساز حرفه‌ای خواستیم که این کارتون‌های تبلیغاتی را با هم مقایسه کنند.

همه اتفاق داشتند که از یک قالب واحد به عنوان مبنایی برای موش «شرکت اوکراین» و کارتون هوادار واگنر استفاده شده است.

پل استون، انيميشن‌سازی لندنی می‌گوید: «در هر دو مورد فقط طرح اولیه را اندکی دست‌کاری کرده‌اند». او می‌افزاید که این روش معمول زمانی است که استودیو زمان و بودجه محدودی داشته باشد.

بی‌بی‌سی به این نتیجه رسیده است که تصویر اصلی این موش در میان تصویرهای آرشیوی و بانک عکس بوده است. این عکس را یک طراح گرافیک آزاد اهل روسیه ایجاد کرده بود که به درخواست ما برای اظهار نظر پاسخی نداد.

بن مریوت، سازنده راهنماهای آموزشی طراحی تصویر متحرک و صاحب یک استودیوی انیمیشن در سیدنی می‌گوید: «آن‌ها از قالب واحدی برای شروع کارشان استفاده کرده‌اند و این را نمی‌شود انکار کرد.»

او می‌گوید موش‌ها دقیقاً شبیه به هم نیستند چون بعضی از قسمت‌ها مثل دم و پایین فک برای فراهم کردن امکان حرکت دستکاری شده یا اضافه شده‌اند. اما چون هیچ جنبه دیگری از این دو انیمیشن در طراحی شبیه هم نیستند و تصویر اصلی (موش] در انبار عکسی عمومی موجود است، امکان ندارد بگوییم که هر دو کارتون را یک هنرمند یا یک استودیو ساخته است.

در عین حال، یک تصویرگر مستقل روس که قبول کرده است به شرط ناشناس ماندن با ما صحبت کند، معتقد است که شباهت‌های دیگری در کارتون‌ها وجود دارد. «نحوه ایجاد فریم‌ها، شیوه کشیدن اتاق‌ها، یا نحوه نمایش کلوزآپ دست‌ها در لحظات مهم – این‌ها فنونی هستند که خیلی بدیهی نیستند. بیشتر احتمال دارد که سبک یک نویسنده واحد باشد هر چند نمی‌توانیم این را با قطعیت محض ادعا کنیم.»

چرا فرانسه؟

اولین بار نیست که کرملین ساخت کارتون‌های تبلیغاتی را به فرانسویان نسبت می‌دهد. در سال ۲۰۲۲، شبکه یک رسانه دولتی روسیه انیمیشن ضد زلنسکی دیگری را با عنوان «بازی‌های نازی‌ را متوقف کنید» پخش کرد. این کارتون را وب‌سایت‌های مختلفی به اشتراک گذاشتند و ادعا کردند که یک استودیوی مستقل فرانسوی به اسم «باراکودا» آن را تولید کرده است.

اما هیچ اطلاعاتی درباره این استودیوی مورد نظر را نمی‌توان در اینترنت پیدا کرد.

و آن کارتون فرانسوی نبود بلکه احتمالاً ارمنی بود. خط داستانی و سبک آن مشابه کارتون ضد آذربایجانی «دیم را بکش ۲۰۲۰» است که به یک استودیوی انمیشن‌سازی ارمنی مرتبط است.

کوین لیومنیه دانشیار مطالعات روسی در مؤسسه ژئوپلتیک فرانسه می‌گوید که از ادعای کرملین که کارتون‌های تبلیغاتی «شرکت اوکراین» و «بازی‌های نازی را متوقف کنید» از فرانسه آمده‌اند هیچ تعجب نمی‌کند. به گفته او، با توجه به حمایت علنی و فزاینده فرانسه از اوکراین، فرانسه حالا یکی از هدف‌های مهم عملیات نشر اطلاعات گمراه‌کننده روسی شده است.

آقای لیمونیه می‌گوید: «آخرین سخنرانی‌های مکرون درباره اعزام سرباز به اوکراین، به روشنی در مسکو تهدیدی تلقی شده‌اند. از زمان برگزیت به این سو، فرانسه تنها قدرت هسته‌ای اروپا و قدرت نظامی مهم در کنار لهستان است. از این روست که روسیه حالا فرانسه را در فضای اطلاعات هدف قرار می‌دهد.»

او می‌افزاید که روسیه هم‌چنین می‌خواهد «مخاطبان داخلی‌اش را متقاعد کند که هنوز هم فرانسوی‌هایی هستند که در راستای منافع روسیه کار می‌کنند».

اما به گفته زویی فورل از «شاخص اطلاعات گمراه‌کننده جهانی» مستقر در بریتانیا، هدف اصلی کارتون‌ها ارتباط با مخاطبانی از کشورهای مختلف و فرهنگ‌های مختلف است.

او می‌گوید: «روسیه از راه‌های مختلفی برای انتقال پیام‌اش استفاده کرده است ولی همه سراغ تلویزیون آر تی [رسانه دولتی روسیه که اطلاعات گمراه‌کننده در حمایت از کرملین منتشر می‌کند] نرفته‌اند. اما این کارتون‌ها بسیار در دسترس‌‌اند و پیام‌شان جهان‌شمول است.»

در همین حال، جریان تبلیغات ضد زلنسکی، سیزدهمین قسمت این سریال کارتونی را که قرار است منتشر شود تبلیغ می‌کند و از بینندگان مصرانه می‌خواهد برای به دریافت به‌روز رسانی‌ها ثبت نام کنند تا مطمئن شوند که انتشار آن را از دست نمی دهند.