افشای هویت واقعی یک خبرچین در روسیه؛ «آنا کوروبکووا» کیست؟

حدود دو سال است که نام «آنا کوروبکووا» در رسانه‌های روسی و بین‌المللی مطرح شده است؛ فردی که به عنوان «شهروندی عادی» معرفی شده و ده‌ها نامه‌ افشاگرانه یا «دونوس» را علیه افراد مختلف به ادارات دولتی و نهادهای امنیتی روسیه ارسال کرده است.

برخی ابتدا گمان می‌کردند ممکن است تشکیلاتی امنیتی یا گروهی با نفوذ پشت این نام باشد. اما تحقیقات گسترده‌ الکساندرا آرخیپووا، انسان‌شناس اجتماعی، نشان داد آنا کوروبکووا احتمالا نام مستعاری است که یک نفر - به‌نام ایوان نیکولایِویچ آباتوروف، ساکن یکاترینبورگ و کاربر قدیمی ویکی‌پدیا - از آن برای خبرچینی علیه شهروندان استفاده می‌کند.

در این مقاله آملیا زاتاری از بخش روسی بی‌بی‌سی یافته‌های الکساندرا آرخیپووا را درباره هویت واقعی آنا کوروبکووا بررسی کرده است.

آغاز ماجرا: یک نامه مشکوک

اواخر سال ۲۰۲۲، الکساندرا آرخیپووا، انسان‌شناس و فولکلوریست برجسته، متوجه شد که نامه‌ای از فردی به نام «آنا واسیلونا کوروبکووا» به مدیریت دانشگاه رانخیگس (وابسته به ریاست جمهوری روسیه) ارسال شده که آرخیپووا سال‌ها در آن تدریس و تحقیق می‌کرد. در این نامه خواستار اخراج آرخیپووا شده بودند چون او در مصاحبه با کانال «دُژد» – رسانه‌ای که بعدها در روسیه «عامل خارجی» شناخته شد – از ادبیاتی استفاده کرده بود که از نظر کوروبکووا «اطلاعات دروغ و توهین به عملیات نظامی» محسوب می‌شد.

در نگاه نخست این نامه می‌توانست واکنش یک شهروند عادی طرفدار حکومت به نظر بیاید. اما آرخیپووا متوجه شد همکارانش نیز نامه‌هایی با همان امضا و اصطلاحات مشابه دریافت کرده‌اند. این کشف او را قانع کرد که با پدیده‌ای فراتر از ابراز عقیده‌ی فردی مواجه است.

آرخیپووا که در زمینه تحقیق درباره فرهنگ‌ عامه و واکنش‌های اجتماعی تخصص دارد، متوجه شد ساختار این نامه‌های افشاگرانه تکراری است و در آنها از عبارات و اشاره‌هایی استفاده شده که نشان از یک شیوه نگارشی یکسان دارد. او به فکر جمع‌آوری و مقایسه‌ی همه‌ نسخه‌های این نامه‌ها افتاد تا با تحلیل سبک و ساختار نوشتاری ببیند آیا این‌ها را یک نفر می‌نویسد یا گروهی مرتبط با نهادهای امنیتی.

تا پایان سال ۲۰۲۴، او بیش از ۷۰ مورد از نامه‌های کوروبکووا علیه افراد مختلف را پیدا کرد. بررسی‌های او نشان داد که این فرد برای تهدید دیگران نیز نامه‌هایی فرستاده است. او به مخاطب نامه هشدار می‌داده که نباید با رسانه‌های «نامطلوب» مصاحبه کند وگرنه علیه او به عنوان «عامل خارجی» به مراجع قضایی شکایت خواهد کرد.

سبک نگارش نویسنده را لو می‌دهد

با مطرح شدن بیشتر نام کوروبکووا در رسانه‌ها، توجه خبرنگاران هم به او جلب شد. او در ایمیل‌هایش خود را زنی مجرد و زاده‌ یکاترینبورگ معرفی می‌کرد و می‌گفت از دوران کودکی نوشتن چنین نامه‌هایی را از پدربزرگش – که در زمان استالین برای نهادهای امنیتی گزارش می‌نوشت – آموخته است. او مدعی بود که تهدیدش می‌کنند و به همین دلیل تمایلی ندارد هیچ سند شناسایی یا تصویری از خودش ارائه دهد.

اواخر ۲۰۲۴، آرخیپووا دید صفحه‌ای درباره‌ی «آنا واسیلونا کوروبکووا» در ویکی‌پدیای روسی ایجاد شده است. در این صفحه نه‌ تنها اطلاعات عجیبی درباره این زنِ ادعایی دیده می‌شد، بلکه تصاویری از مکاتبات و پاسخ‌های نهادهای قضایی هم ضمیمه بود. وجود این اسناد نشان می‌داد سازنده‌ صفحه، به نامه‌ها یا پاسخ‌ها دسترسی مستقیم داشته است. همین باعث شد آرخیپووا مظنون شود که شاید این صفحه را خود کوروبکووا ساخته است.

آرخیپووا برای تطبیق سبک نگارش این صفحه در ویکی‌پدیا با متن نامه‌های موجود به زبان‌شناسان و کارشناسان تحلیل نوشتار مراجعه کرد. نتیجه بررسی‌ها حاکی از شباهت نزدیک سبک این نوشته‌ها بود.

بعد از آن معلوم شد کاربری که این صفحه را ساخته، «آرکادی۲۰۲۳» نام دارد و پیش‌تر عکس‌هایی از فعالیت‌هایش در شهر یکاترینبورگ را به صورت مرتب در ویکی‌مدیا منتشر کرده است.

این تصاویر با نوعی دوربین پاناسونیک گرفته شده بود که تعداد کمی از کاربران ویکی‌مدیا از آن استفاده می‌کردند و تنها یکی از آن‌ها اهل روسیه بود: کاربری با نام مستعار «ایوان آباتوروف». عکس‌های او از یکاترینبورگ آپلود شده بودند.

ایوان آباتوروف؛ مردی که می‌خواست دادستان باشد

ایوان نیکولایِویچ آباتوروف متولد ۱۹۸۵ در یکاترینبورگ است و تحصیلاتی در زمینه تاریخ و علوم انسانی دارد. او از سال‌ها پیش در ویکی‌پدیای روسی مشارکت می‌کرده و هزاران ویرایش را به نام خود ثبت کرده است.

اما نامش زمانی مطرح شد که در گزارشی در سال ۲۰۲۲ یک ناشر روسی را به «تحریف تاریخ اتحاد جماهیر شوروی در جنگ جهانی دوم» متهم کرد. این شکایت سروصدای زیادی در محافل آکادمیک روسیه برپا کرد و موجب شد تعدادی از ویکی‌نویس‌ها بگویند آباتوروف از فضای آزاد وب برای تسویه‌حساب‌های شخصی یا ایدئولوژیک استفاده می‌کند.

او سابقه‌ یک دعوای حقوقی هم داشت. او در این ماجرا به دلیل درگیری با یک دانشجو در کالج محل کارش، در دادگاه بدوی به پرداخت جریمه محکوم شده بود. آباتوروف به حکم دادگاه اعتراض کرد و دادگاه تجدیدنظر جریمه او را لغو کرد، با این استدلال که مهلت قانونی برای تحت پیگرد قرار دادن او به پایان رسیده است

«کوروبکووا» چگونه خلق شد؟

با بالا گرفتن حاشیه‌های منفی در ویکی‌پدیا، آباتوروف احتمالا می‌خواست هویتی پوششی برای ادامه‌ خبرچینی‌های خود ایجاد کند. تحلیل زبان‌شناسانه‌ی متون نشان می‌دهد که بخش بزرگی از نامه‌های افشاگرانه، عبارت‌ها و حتی ایرادهای نگارشی او در ویکی‌پدیا عینا در نوشته‌های «آنا کوروبکووا» تکرار شده است.

استفاده‌ مشابه از برخی ترکیبات – از جمله عبارت آغازین «من کاملا از عملیات نظامی در اوکراین حمایت می‌کنم و مخالف هر گونه تخلف هستم» – در تمام نامه‌های کوروبکووا مشهود است.

در اغلب این گزارش‌ها، کوروبکووا (یا همان آباتوروف) فردی را به نشر اکاذیب یا توهین به نیروهای مسلح روسیه متهم می‌کند و سپس هشدار می‌دهد اگر ظرف چند روز عذرخواهی نکند و از ادامه‌ همکاری با رسانه‌های «نامطلوب» دست نکشد، شکایتی رسمی علیه او ترتیب خواهد داد.

این شیوه‌ تهدید باعث ایجاد هراسی روانی در محیط‌های دانشگاهی و مدنی روسیه شده بود، چون طبق قوانین جدید، اتهام «بدنام کردن» ارتش می‌تواند مجازات‌های سنگینی در پی داشته باشد.

احتمال می‌رود او پس از رسوایی‌های اولیه، هویت زنانه‌ «کوروبکووا» را برگزیده تا دیگران را درگیر چهره‌ای متفاوت کند. او به بهانه‌ تهدیدهای شخصی، حاضر نبود از طریق تماس تلفنی یا ویدئویی با خبرنگاران صحبت کند و به این ترتیب، تلاش می‌کرد ناشناس بماند.

با این‌ همه همکاری آرخیپووا با یک گروه متخصص آی‌تی نشان داد آدرس آی‌پی برخی ایمیل‌های کوروبکووا از محدوده‌ اینترنتی‌ِ منسوب به آباتوروف در یکاترینبورگ ارسال می‌شود. این آخرین حلقه‌ای بود که کوروبکووا را به آباتوروف پیوند می‌داد.

چرا افشای هویت آنا کوروبکووا مهم است؟

در فضایی که پس از حمله به اوکراین در روسیه ایجاد شده، مجازات‌های سخت‌گیرانه‌ای برای افرادی که حتی به صورت غیرمستقیم این حمله را مورد انتقاد قرار دهند، در نظر گرفته شده است.

وقتی افرادی مثل کوروبکووا نامه‌های افشاگرانه خود را علیه شهروندان به مراجع دولتی ارسال می‌کنند، بسیاری از مدیران نهادها برای پیشگیری از دردسر قضایی، راهی جز توبیخ یا اخراج کارکنانشان نمی‌بینند. درنتیجه نام کوروبکووا در طول ماه‌های گذشته، رعب و وحشت زیادی، به ویژه برای مصاحبه با رسانه‌های خارجی ایجاد کرده بود.

الکساندرا آرخیپووا می‌گوید یکی از اهداف اصلی‌اش از افشای هویت واقعی کوروبکووا، به پایان‌رساندن این فضای وهم و ارعاب است. او خاطرنشان می‌کند که بسیاری گمان می‌کردند پشت کوروبکووا، قدرتمندترین نهادهای امنیتی کشور ایستاده‌اند و در نتیجه سرنوشت کاری و دانشگاهی آنها «حتما نابود می‌شود». اما اکنون معلوم شده فردی تنها با انگیزه‌های شخصی یا ایدئولوژیک، از قوانین موجود و فضاهای آنلاین بهره می‌گیرد تا عده‌ای را تحت فشار قرار دهد.

با وجود این برخی حقوق‌دانان قوانین و سازوکارهایی را مسئول می‌دانند که این نوع خبرچینی علیه شهروندان را تقویت می‌کند. در روسیه امروز چنین گزارش‌هایی نوشتن آسان است و فضای امنیتی موجود باعث می‌شود نهادها برای اثبات وفاداری یا دور ماندن از اتهام سهل‌انگاری به چنین گزارش‌هایی با جدیت رسیدگی می‌کنند. به همین دلیل ناظران هشدار می‌دهند که اگر آباتوروف نباشد، افراد دیگری می‌توانند با همین روش برای خودشان کسب قدرت و نفوذ کنند.

بی‌بی‌سی تلاش کرد با آباتوروف تماس بگیرد،‌ اما او تنها یک پاسخ داد: «سلام، اشتباه گرفته‌اید» و بعد از آن هم دیگر پاسخگو نبود. برخی همکاران سابق او در دانشگاه‌ها و فعالان مدنی یکاترینبورگ می‌گویند احتمالا او تحت فشار قرار خواهد گرفت چون پیش از آن فعالیت‌هایش در ویکی‌پدیا هم باعث جنجال شده بود.

با این حال او تا امروز در همان شهر زندگی می‌کند و بعید نیست همچنان با نام‌های مستعار دیگر به گزارش نویسی ادامه دهد. از نظر الکساندرا آرخیپووا، این رازگشایی ابزار ارعاب او را تضعیف کرده است چون راز «هیولای نامرئی» برای افکار عمومی برملا شده است.