خالکوبی در زندگی زنان عرب؛ از ریشه‌های تاریخی تا زبان نوین آزادی

وقتی رعنا تصمیم گرفت بلافاصله پس از اتمام تحصیلات دانشگاه، شهر کوچک خود در دلتای نیل را ترک کند و در جستجوی شغل به قاهره نقل مکان کند، با طوفانی از مخالفت‌ها به ویژه از سوی پدرش روبرو شد. پدر رعنا این تصمیم را نه تنها چالشی برای سنت‌های خانوادگی، بلکه چالشی برای خودش، به عنوان پدر و سرپرست خانواده، می‌دانست.

یک سال بعد، رعنا زندگی جدید خود را در پایتخت آغاز کرد و به استقلال مالی و عاطفی رسید. وقتی به یک استودیوی خالکوبی در مرکز شهر قاهره رفت، به کسی چیزی نگفت. او فقط یک کلمه را انتخاب کرد که با خط عربی ظریفی روی مچ دست چپش حک شده بود: «آزادی».

ریشه‌های عمیق تاریخی

اما رعنا تنها کسی نبود که کلمات خالکوبی شده روی بدنش هویت او و آو باورهایش را نشان می‌داد. خالکوبی ریشه‌های عمیقی در هویت عرب دارد.

فاطمه، زنی آمازیغی از کوه‌های اطلس، در توصیف رابطه عاطفی خود با خالکوبی که از کودکی چانه‌اش را زینت داده است، می‌گوید: «هر وقت به آینه نگاه می‌کنم، مادربزرگم را به یاد می‌آورم.»

او می‌گوید: «این خالکوبی را یکی از اقوام به من داده بود و مادربزرگم آن را انتخاب کرده بود. او به من می‌گفت که این خالکوبی مرا از چشم بد محافظت می‌کند و مانند گوشواره‌ صورتم را زینت می‌دهد.»

خالکوبی از دیرباز وسیله‌ای برای ابراز هویت و تعلق در جوامع آمازیغی و بادیه‌نشین بوده است.

خدیجه زینی، محقق، در مطالعه‌ای که در مجله مطالعات شمال آفریقا منتشر شد، خاطرنشان می‌کند که «خالکوبی صرفاً یک زینت نبود، بلکه بخشی از یک سیستم نمادین بود که جایگاه زنان را در گروه نشان می‌داد.»

به گفته او «علائم و نمادهای مورد استفاده در خالکوبی همچنین ابزاری برای حفظ حافظه، بیان باورها و دفاع از بدن در برابر نیروهای شیطانی بودند.»

برای مثال، در جوامع بادیه‌نشین صحرای سینا، زنان در اعمالی که فراتر از زینت بود، لب‌ها، گونه‌ها و کف دست‌های خود را خالکوبی می‌کردند.

به گفته تعدادی از سیاحان و محققان اروپایی در اواخر قرن نوزدهم، از جمله جورج استایندورف، «زنان صحرای سینا به خالکوبی علاقه داشتند و در اعمالی که زینت را با نمادگرایی آیینی ترکیب می‌کرد، لب‌ها، گونه‌ها و پشت دستان خود را تا آرنج خالکوبی می‌کردند.»

با این حال، این سنت‌ها از تغییر و تحول در امان نمانده‌اند. دیدگاه مذهبی خالکوبی را رد می‌کند. تفسیر حدیث «خداوند خالکوبی‌کننده و خالکوبی‌شده را لعنت کرده است»، در زوال جایگاه سنتی خالکوبی در این جوامع نقش داشته است و با گذشت زمان، مظاهر آن، به‌ویژه با گسترش زندگی شهری و ظهور محافظه‌کاران، کاهش یافته است.

بازگشت به شیوه‌های نوین

امروزه، خالکوبی به شیوه‌های جدید، نه به عنوان یک ابراز جمعی قبیله‌ای، بلکه به عنوان یک کنش خصوصی و فردی در حال بازگشت است. خالکوبی‌هایی که جا و نماد آن را به جای جامعه و قوم، خود زنان و برای بیان آزادی، خاطره یا حتی زخمی که می‌خواهند دیده شود، انتخاب می‌کنند.

عالیه فاضلی، هنرمند خالکوبی اهل مصر، می‌گوید: «مردم باید درک کنند که خالکوبی فقط یک طرح روی بدن نیست، بلکه انرژی‌ای است که تشویق می‌کند و التیام می‌بخشد.»

عالیه سفر خالکوبی خود را از نوجوانی با طرح‌های آزمایشی روی دستان خود و پوست موز آغاز کرد. با گذشت زمان، سرگرمی او به یک استودیوی حرفه‌ای تبدیل شد.

نانسی قمح، هنرمند خالکوب اهل لبنان، می‌گوید که خود را در این هنر یافته است: «من عاشق نقاشی، طراحی و خلاقیت بودم... احساس می‌کردم هیچ چیز نمی‌تواند به خوبی خالکوبی‌ مرا بیان کند.»

نانسی کار خود را در یک سالن زنانه کوچک آغاز کرد که انواع خدمات زیبایی را ارائه می‌داد. او که کارش را در خارج از کشور شروع کرده بود، سپس به لبنان بازگشت و تصمیم گرفت خالکوبی را به عنوان تنها حرفه خود انتخاب کند و وقت و تلاش خود را صرف پیشرفت در این زمینه کند.

نانسی می‌گوید که در ابتدا به دلیل زن بودنش به توانایی او با دیده شک و تردید نگاه می‌شد. او توضیح می‌دهد: «مردم فکر می‌کنند که یک مرد، فقط به دلیل مرد بودنش، در زدن خالکوبی دقیق‌تر خواهد بود.»

با این حال، این موضوع او را دلسرد نکرد و از عزم خود باز نداشت. در عوض، او اکنون روی بدن مردان و زنان خالکوبی می‌کند.

جوهر و زخم؛ خالکوبی به عنوان درمان روحی

انگیزه‌های زنان برای خالکوبی متفاوت است، اما بهبودی یک موضوع مشترک بین همه است. دینا، یک هنرمند لبنانی که فقط در خالکوبی زنان تخصص دارد، می‌گوید: «من احساس نمی‌کنم که فقط آنها را خالکوبی می‌کنم. در طول یک جلسه خالکوبی، احساس می‌کنم که در یک جلسه درمانی برای شخصی که خالکوبی می‌کنم، هستم.»

او اضافه می‌کند که درد خفیف خالکوبی اغلب محرکی برای افشای آن است: «یک زن با سوزش خفیف خالکوبی احساس آرامش می‌کند. او احساس می‌کند که آن چیز منفی و دردناک از بدنش خارج می‌شود و با چیزی زیبا جایگزین می‌شود.»

عالیه می‌گوید: «بسیاری از مردم برای پوشاندن جای زخم‌های جراحی یا تصادف خالکوبی می‌کنند. خالکوبی به آنها کمک می‌کند تا اعتماد به نفس خود را در بدنشان بازیابند و به آنها اجازه می‌دهد هر چیزی را که در آن احساس راحتی می‌کنند، بپوشند.»

عالیه داستان زنی را تعریف می‌کند که قبلاً به دلیل جای سوختگی، بازوهایش را پنهان می‌کرد، اما پس از خالکوبی، توانست بدون شرم آنها را آشکار کند.

دینا همچنین بر این بُعد درمانی تأکید می‌کند و به مواردی از زنانی اشاره می‌کند که در حال بهبودی از سرطان هستند و نواحی از بدن خود را که در اثر جراحی یا بیماری تغییر یافته بود، خالکوبی کرده‌اند.

یکی از برجسته‌ترین داستان‌هایی که این روند را نشان می‌دهد، داستان عفاف است؛ زنی که تصمیم گرفت یک جمله را روی بدنش حک کند: «من قهرمان زندگی خودم هستم.»

عفاف در مورد خالکوبی‌اش که توسط نانسی قمح طراحی شده بود، به بی‌بی‌سی گفت: «می‌دانید، وقتی فیلمی را تماشا می‌کنید، اغلب قهرمانی را می‌بینید که همه را نجات می‌دهد... من احساس می‌کنم آن قهرمان هستم. من خودم را نجات دادم. من با خودم به صلح رسیدم و رویاهایم را به واقعیت تبدیل کردم.»

نمادهای قدرت: از ققنوس تا نیلوفر آبی

ارتباط زنان با خالکوبی‌هایشان متفاوت است؛ برخی آنها را پنهان نگه می‌دارند، در حالی که برخی دیگر به آنها افتخار می‌کنند. نانسی می‌گوید زنان محجبه از اولین مشتریان او بودند زیرا به دنبال هنرمندی هستند که حریم خصوصی آنها را درک کند. او می‌گوید: «گاهی اوقات، به ویژه یک دختر محجبه، نمی‌خواهد خانواده‌اش بدانند که او خالکوبی کرده است. من به خواسته‌های او احترام می‌گذارم و ما مکانی را برای خالکوبی انتخاب می‌کنیم که از دید عموم پنهان باشد.»

زن دیگری به نام عالیه می‌گوید که زنان امروز، بیشتر مایلند خالکوبی‌های خود را نشان دهند تا اینکه آنها را پنهان کنند. او اضافه می‌کند: «حالا می‌بینم که مردم، به ویژه زنان، خالکوبی‌های خود را به نمایش می‌گذارند و به آنها می‌بالند.»

خالکوبی‌ها؛ راویان داستان

«خالکوبی‌ها هدیه‌ای از من به خودم هستند. هر خالکوبی روی بدنم مرا تقویت می‌کند و پیامی از من به خودم را به من یادآوری می‌کند.» این را عالیه می‌گوید.

او اضافه می‌کند که «خالکوبی‌ها فقط یک طرح تزئینی روی بدن شما نیستند. خالکوبی انرژی‌ای است که به شما قدرت می‌دهد، انرژی‌ای که به شما می‌گوید قادر به برخاستن و حرکت به جلو هستید. خالکوبی پیامی است که نمی‌دانید چگونه به مردم منتقل کنید و از آنچه روی بدن شما نوشته و کشیده شده برای انتقال آن استفاده می‌کنید.»

به نظر می‌رسد که خالکوبی‌ها، برای بخشی از زنان عرب به ابزاری تبدیل شده‌اند تا ارتباط جدیدی را با بدن خود برقرار کنند، ارتباطی که با درد و زخم‌ها آشتی می‌کند و حضور و انتخاب آنها را تأیید می‌کند.

برخی از جوامع هنوز به خالکوبی‌ها با سوءظن یا نفرت نگاه می‌کنند، اما صداهایی که به دنبال تعریف مجدد آنها به عنوان یک کنش فردی، زیبایی‌ و یا درمانی هستند، بلندتر و تأثیرگذارتر می‌شوند.