«چچن او را رها نکرد»؛ مرگ مشکوک زنی که جسدش در ارمنستان پیدا شد

وقتی آیشات بای‌مُرادوا، دختر بیست‌و‌سه ساله، اوایل امسال از خانه‌اش فرار کرد، فکر می‌کرد سرانجام فرصتی پیدا کرده تا آن‌طور که می‌خواهد زندگی کند.

آیشات که از چچن، جمهوری مسلمان‌نشین و محافظه‌کار روسیه بود، موهایش را کوتاه کرد، روسری را کنار گذاشت، بخشی از ابرویش را تراشید و سلفی‌هایی متفاوت و غیرمعمول در اینستاگرام منتشر کرد.

به دوستان تازه‌اش گفته بود بالاخره احساس می‌کند می‌تواند نفس بکشد.

در ماه اکتبر، جسد بی‌جان آیشات را در خانه‌ای اجاره‌ای درارمنستان، یافتند و پلیس اعلام کرد که او به قتل رسیده است.

دو نفر هنگام خروج از ساختمانی که جسد بی‌جان آیشات در آن پیدا شد دیده شده بودند؛ یکی از آن‌ها زنی بود که آیشات مدت کوتاهی پیش از مرگ با او دوست شده بود. بنا به گزارش‌ها، هر دو کمی بعد راهی روسیه شدند.

شهروندان روسیه برای ورود به ارمنستان نیازی به گذرنامه ندارند و کارت شناسایی کافی است. همین موضوع راه را برای هر کسی که قصد فرار دارد بسیار آسان می‌کند.

چچن در قفقاز شمالی روسیه از نگاه بسیاری از گروه‌های حقوق بشری «دولتی در دل دولت» توصیف می‌شود؛ در آنجا قدرت شخصی شده و وفاداری به رمضان قدیروف، که سال‌هاست قدرت را در دست دارد، اغلب بر قوانین و نهادهای رسمی غلبه می‌کند.

سازمان‌های حقوق بشری سال‌هاست موارد سربه‌نیست کردن، شکنجه، قتل‌های فراقضایی و سرکوب سازمان‌یافته مخالفان را در این جمهوری ثبت کرده‌اند.

مقام‌های چچنی همیشه این اتهامات را رد کرده‌اند و می‌گویند این گزارش‌ها برای بدنام کردن چچن ساخته شده است.

چندین منتقد شناخته‌شده حکومت چچن در خارج از کشور به قتل رسیده‌اند.

در سال ۲۰۰۹، عمر اسراییلوف، محافظ سابق رمضان قدیروف، که به اتریش پناهنده شده بود، با شلیک گلوله در وین به قتل رسید. مقام‌های اتریش این ترور را اقدامی سیاسی دانستند و آن را به افراد مرتبط با چچن نسبت دادند.

زلیمخان خانگوشویلی، از شورشیان سابق چچن، در سال ۲۰۱۹ در یکی از پارک‌های برلین به ضرب گلوله به قتل رسید؛ آن حمله را به نیروهای امنیتی روسیه نسبت دادند.

اما آیشات بای‌مُرادوا نخستین زن چچنی شناخته‌شده‌ای است که اندکی پس از فرار از روسیه در شرایطی مشکوک جان خود را از دست داده است.

مثل بسیاری از زنانی که از چچن می‌گریزند، او هم از کنترل خانواده‌اش شکایت داشت. می‌گفت وادارش کرده بودند ازدواج کند، دائماً تحت نظر بوده و اجازه خروج از خانه یا استفاده از تلفن همراه را نداشته است. بی‌بی‌سی موفق به تماس با خانواده او برای اظهار نظر نشد.

آیشات با کمک گروه بحران «اس‌کا-اس‌او‌اس» که به افراد در معرض خطر در قفقاز شمالی کمک می‌کند، وارد ارمنستان شد. او آشکارا از قواعد محافظه‌کارانه مربوط به زنان و کنترل خفقان‌آوری که زنان در چچن تجربه می‌کنند گلایه داشت.

ابتدا در شهری کوچک مشغول به کار شد و بعد به ایروان، پایتخت ارمنستان، رفت به امید اینکه شغل بهتری پیدا کند و فرصت‌های بیشتری داشته باشد.

برای خیلی از کسانی که از چچن می‌گریزند، در انظار عمومی بودن اصلاً قابل تصور نیست. بیشترشان نام جعلی انتخاب می‌کنند، چهره‌شان را پنهان می‌کنند و از آشنا شدن با آدم‌های تازه پرهیز دارند.

اما آیشات مسیر دیگری را انتخاب کرد. یکی از دوستانش که نخواست نامش فاش شود به بی‌بی‌سی گفت: «او واقعاً می‌خواست زندگی عادی داشته باشد و می‌خواست بتواند به آدم‌ها اعتماد کند.»

طبق گفته «اس‌کا اس‌او‌اس»، خانواده‌اش تلاش کردند او را به بازگشت راضی کنند، اما وقتی نتیجه نداد، رسماً اعلام کردند که دیگر او را به‌عنوان عضو خانواده نمی‌پذیرند.

به گفته الکساندرا میروشْنیکووا، سخنگوی «اس‌کا اس‌او‌اس»، خانواده آیشات به او گفته بودند: «تو دیگر دختر یا همسر ما نیستی. ما به تو کاری نداریم، فقط تو هم کاری با ما نداشته باش».

عموی او به رسانه‌های محلی گفته است خانواده در مرگ آیشات هیچ نقشی نداشته است.

در شب مرگش، آیشات همراه زنی بود که به‌تازگی به‌صورت آنلاین با او آشنا شده بود؛ زنی که ادعا می‌کرد اهل داغستان، یکی دیگر از جمهوری‌های روسیه در قفقاز شمالی است.

کسانی که آیشات را می‌شناختند به بی‌بی‌سی گفتند این زن بود که اول در شبکه‌های اجتماعی سراغش رفت، بعد به ارمنستان آمد و او را به چند مهمانی دعوت کرد.

مردی که در تصاویر دوربین مداربسته هنگام خروج همراه زن از ساختمانی که جسد او در آن پیدا شد دیده می‌شود، به گزارش یکی از کانال‌های پرمخاطب تلگرامی روسیه، چچنی‌تبار است. رسانه تحقیقی «آژِنسْتو» او را از بستگان یکی از تاجران نزدیک به رمضان قدیروف معرفی کرده است.

مقام‌های چچنی هرگونه دخالت در مرگ آیشات بای‌مُرادوا را رد کرده و این ادعاها را «حمله اطلاعاتی تروریستی» خوانده‌اند. آن‌ها همچنین گروه‌هایی را که به زنان فراری کمک می‌کنند متهم کرده‌اند که «سنت‌های خانوادگی را نابود می‌کنند».

مقام‌های ارمنستان می‌گویند در حال تحقیق درباره دو فرد بی‌نام در ارتباط با قتل آیشات بای‌مُرادوا هستند، اما نام آن‌ها و جزئیات بیشتری را منتشر نکرده‌اند.

به گفته مایکل دنیس، کارشناس سیاست چچن در دانشگاه تگزاس، رمضان قدیروف نسبت به انتقادهایی که از خارج از کشور متوجه چچن می‌شود حساسیت زیادی دارد.

آقای دنیس به بی‌بی‌سی گفت: «وجود دیاسپورای چچنی برای جهان نشانه‌ای روشن است که در چچن مشکلات جدی وجود دارد. این موضوع برای قدیروف مسئله‌ای مربوط به غرور شخصی و چهره سیاسی‌اش است».

از اوایل دهه ۲۰۰۰، پناهجویان چچنی یکی پس از دیگری راهی اروپا شده‌اند؛ ابتدا برای فرار از جنگ و بعد برای گریختن از حکومت سرکوبگر قدیروف.

اما تغییرات در سیاست مهاجرتی اتحادیه اروپا و محدودیت‌های ویزا برای شهروندان روسیه به‌دلیل جنگ اوکراین، عملاً این مسیر را بسته است.

در نتیجه، قفقاز جنوبی که روس‌ها بدون ویزا می‌توانند به آن سفر کنند، آسان‌ترین راه فرار است، اما راهی امن به شمار نمی‌آید.

در ماه ژوئیه، زن بیست‌و‌چهار ساله فراری دیگری به نام لورا آفتورخانوا، در پناهگاهی در گرجستان توسط چند مرد از بستگانش پیدا شد؛ گفته می‌شود می‌خواستند او را وادار کنند به روسیه برگردد. اما او پس از بازجویی پلیس توانست در گرجستان بماند و در امنیت زندگی کند.

برای بسیاری از زنان چچنی که از روسیه گریخته‌اند، مرگ آیشات بار دیگر همان ترسی را زنده کرده است که از روز ترک روسیه لحظه‌ای رهایشان نکرده بود.

چند زن به بی‌بی‌سی گفته‌اند که حتی پیش از قتل آیشات هم از مراسم و تجمعات جامعه چچنی دوری می‌کردند، در مکان‌های عمومی به زبان چچنی حرف نمی‌زدند و حضورشان در شبکه‌های اجتماعی را به حداقل رسانده بودند.

آن‌ها اکنون نگرانند که شاید این اقدامات هم برای پنهان ماندن از چشم کسانی که ممکن است بخواهند تنبیهشان کنند کافی نباشد.

یکی از زنان فراری ساکن اروپای غربی که خواست نام و محل زندگی‌اش فاش نشود، گفت: «ترسی که یک عمر با من بوده، ترسی که انگار در ژن‌هایم حک شده، دوباره با قدرتی تازه بیدار شده است».

«این مثل بختک در خواب است؛ هیولایی مقابلم ظاهر می‌شود و خشکم می‌زند و بی‌حرکت می‌مانم و فقط به چشم‌هایش نگاه می‌کنم. این همان ترسِ کشته شدن است.»

«می‌توانی فرار کنی، اما هیچ‌وقت واقعاً احساس رهایی نمی‌کنی».