تاریخ توسعه مسجدالحرام؛ از دیوار کوتاهی که عمَر ساخت تا ربات‌های توزیع آب زمزم

مسجدالحرام یکی از برجسته‌ترین بناهای تاریخی و مقدس شهر مکه و کانون توجه میلیون‌ها مسلمان در سراسر جهان است. این مسجد همواره شاهد طرح‌های توسعه‌ای گسترده‌ای بوده که ظرفیت پذیرش زائران را افزایش داده و امکانات آن را به‌روز کرده است.

حدود صد سال پیش، ظرفیت مسجدالحرام از ۵۰ هزار نمازگزار فراتر نمی‌رفت، اما امروز و با بهره‌گیری از بزرگ‌ترین طرح توسعه در تاریخ آن، ظرفیت این مسجد به سه میلیون نمازگزار به‌طور هم‌زمان و حدود ۱۰۷ هزار طواف‌کننده در هر ساعت رسیده است.

مسجدالحرام در حرم مکی واقع شده که در آن چیزهایی که در جاهای دیگر مجاز است، ممنوع یا حرام می‌شود؛ حرمی که به باور مسلمانان خداوند برگزیده و به آن قداستی ویژه بخشیده، و مسلمان باید حرمت و عظمت آن را پاس بدارد.

بر اساس اعلام وزارت حج و عمره عربستان سعودی، محدوده‌های حرم مکی در چهار جهت مشخص گسترش یافته‌اند. در شمال، این محدوده تا مسجد سیده عایشه در پنج کیلومتری مکه امتداد دارد و در جنوب، این منطقه تا بیست کیلومتری در جهت جبل‌الرحمه ادامه پیدا می‌کند.

در جهت غرب، محدوده حرم تا محله حدیبیه در هجده کیلومتری شهر، به سمت جده می‌رسد. و در شرق نیز تا جعرانه امتداد دارد که فاصله‌ای در حدود چهارده و نیم کیلومتر دارد.

بنا بر آمار وزارت حج عربستان در سال ۲۰۱۸ شمار حجاج داخلی حدود ۲۱۷ هزار نفر و تعداد حجاج خارجی نزدیک به یک میلیون و ۸۰۰ هزار نفر بود.

بر اساس پژوهشی از دانشگاه ام‌القرى، با عنوان «تاریخ و معماری دو حرم شریف»، ساخت این مکان در مکه با ورود حضرت ابراهیم به این منطقه آغاز شد و خداوند او را مامور ساختن کعبه کرد تا مقصدی برای حجاج باشد.

نخستین طرح توسعه مسجدالحرام در دوران خلافت راشدین و به ویژه در زمان خلافت عمر بن خطاب انجام شد. او خانه‌های اطراف مسجد را خرید تا مساحت آن را افزایش دهد، چون به نظرش فضای طواف برای نمازگزاران کافی نبود. بر اساس این پژوهش او «در سال هفدهم هجری، برای توسعه محل طواف، خانه‌های اطراف کعبه را ویران کرد. برخی از مالکان با این اقدام مخالفت کردند، اما او دستور به تخریب آن‌ها داد و در عوض، خسارت مالی به آنان پرداخت شد».

او همچنین مسجد را با دیواری کوتاه محصور کرد تا فضای آن از خانه‌های پیرامونش مجزا شود، و مشعل‌هایی برای تامین روشنایی در صحن مسجد نصب کرد.

سپس عثمان بن عفان، سومین خلیفه راشدین، توسعه‌های بیشتری انجام داد و رواق‌های سرپوشیده و ستون‌های مرمری برای آویختن مشعل‌ها افزود.

طرح‌های توسعه در طول قرون بعدی ادامه یافت. با به قدرت رسیدن امویان، خلفای آن ستون‌هایی از مصر و سوریه وارد و در ساخت مسجد به کار بردند. خلفای عباسی و عثمانی نیز همین روند را ادامه دادند.

در دوره عثمانیان، سلاطین این امپراتوری توجه ویژه‌ای به معماری مسجد داشتند و لقب «خادم‌ الحرمین الشریفین» به سلطان عثمانی اطلاق می‌شد. با سقوط دولت عثمانی، طرح‌های توسعه برای مدتی متوقف شد و تنها به تعمیرات و مرمت‌ها محدود شد.

از زمان تاسیس دولت سعودی به دست ملک عبدالعزیز بن عبدالرحمن آل سعود، مسجدالحرام شاهد گام‌های مهمی در مسیر توسعه بوده است. در سال ۱۹۲۷، عبدالعزیز دستور نصب سایه‌بان‌هایی در صحن مسجد را داد تا نمازگزاران از آفتاب در امان باشند. سال بعد نیز مسجد به طور کامل با جریان برق روشن شد. همچنین در دوره حکومت او، دری از نقره خالص برای کعبه ساخته شد که آیات قرآنی با طلا بر آن حکاکی شده بود.

در سال ۱۹۵۵، نخستین طرح رسمی توسعه مسجدالحرام به ابتکار ملک سعود بن عبدالعزیز آغاز شد. این طرح که چندین سال ادامه داشت، مساحت مسجد را دو برابر کرد و آن را به ۱۶۰ هزار متر مربع رساند که ظرفیت حدود ۴۰۰ هزار نمازگزار را داشت.

این طرح شامل توسعه محل طواف، پوشش کف آن با سنگ مرمر مقاوم در برابر گرما و افزودن ۶۴ در، در جهات مختلف مسجد بود.

سه دهه بعد، در سال ۱۹۸۸ ملک فهد بن عبدالعزیز دور تازه‌ای از پروژه‌های توسعه‌ را آغاز کرد. در این مرحله پله‌برقی‌هایی در مسجدالحرام نصب شد و سیستم تهویه مطبوع مرکزی مدرنی مورد استفاده قرار گرفت. علاوه بر این شبکه‌های آب‌رسانی و سیستم‌های صوتی بهبود یافتند.

بخش جدیدی از سمت غربی به مسجدالحرام افزوده شد و مساحت کل مسجد به حدود ۳۶۶ هزار متر مربع رسید که ظرفیت آن را به ۸۲۰ هزار نمازگزار افزایش داد.

در همین مرحله از توسعه مسجدالحرام نیز، از طلا، کریستال، شیشه و گرانیت برای تزیین مسجد استفاده شد.

بر اساس پژوهش دانشگاه ام‌القرى، در سال ۱۹۵۵ در دوره ملک سعود، بنای سعی میان صفا و مروه در دو طبقه احداث شد تا شمار بیشتری از نمازگزاران و سعی‌کنندگان را در خود جای دهد.

با افزایش شمار حجاج و عمره‌گزاران، عربستان سعودی به فرمان ملک عبدالله بن عبدالعزیز در سال ۲۰۱۱ بزرگ‌ترین طرح توسعهٔ مسجدالحرام را از زمان تاسیس آن آغاز کرد. این طرح در دوران ملک سلمان بن عبدالعزیز در سال ۲۰۱۵ به پایان رسید. در جریان این توسعه، مساحت حرم مکی به حدود ۱/۵ میلیون متر مربع افزایش یافت.

توسعه تنها به افزایش فضای مسجد محدود نماند بلکه شاهد به‌کارگیری فناوری‌های پیشرفته نوین در درون حرم شریف نیز بود. سیستم‌های دیجیتال مانند دوربین‌ها و حسگرها برای پایش تعداد نمازگزاران و مدیریت جریان جمعیت به منظور جلوگیری از ازدحام به کار گرفته شد.

همچنین از فناوری هوش مصنوعی استفاده شد، از جمله ربات‌هایی برای توزیع آب زمزم و ضدعفونی کردن صحن‌ها، به همراه اپلیکیشن‌های راهنما و نمایشگرهای تعاملی چندزبانه برای تسهیل تجربه زائران در داخل مسجدالحرام.

در طول تاریخ، مسجدالحرام شاهد رخدادهایی بوده که گاه موجب بسته شدن موقت آن شده است. از جمله مهم‌ترین آن‌ها در دوران معاصر، واقعه «جهیمان العتیبی» در سال ۱۹۷۹ است.

در صبح روز ۲۰ نوامبر ۱۹۷۹، حدود پنجاه هزار مسلمان برای نماز صبح در صحن کعبه گرد آمدند. در میان آن‌ها، دویست نفر از پیروان جهیمان العتیبی بودند که مسجدالحرام را به مدت دو هفته به تصرف خود درآوردند. این مسئله موجب شد مقامات سعودی مسجد را ببندند و عملیاتی نظامی‌ را برای بازپس‌گیری آن اجرا کنند. این واقعه یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ مسجدالحرام به شمار می‌رود.

در سال ۲۰۲۰ و با شیوع ویروس کرونا، عربستان سعودی مسجدالحرام را به مدت حدود چهار ماه بست و سپس در موسم حج با اعمال تدابیر سختگیرانه بهداشتی آن را بازگشایی کرد. مسجد در سال ۲۰۲۱ بار دیگر با حداکثر ظرفیت، فعالیت خود را از سر گرفت.