دختران افغان در مدرسههای دینی چه میآموزند؟
- نویسنده, محجوبه نوروزی
- شغل, بیبیسی
«من هشت ساله بودم که تحت عمل جراحی قلب قرار گرفتم و دکتری که این عمل را انجام داد یک زن بود. همان شد که تصمیم گرفتم در آینده دکتر شوم.»
آمنه که در زیر حجاب مشکی و گشاد و از پشت ماسک، ضعیف و لاغر به نظر میرسید، خیلی آهسته و آرام حرف میزد.
آمنه محمودی را در اواسط ماه ژانویه ۲۰۲۵ در یک زیر زمین سرد و تاریک در یک محله پر ازدحام شهر کابل ملاقات کردم.
مدرسه دینی حدیث را قاری حامد محمودی برای خواهر بیمارش آمنه و شماری دیگر از دخترانی که از آموزش بازماندهاند ایجاد کرده است.
بزودی سال تحصیلی جدید در افغانستان آغاز میشود، اما هیچ نشانهای از بازگشایی مدرسهها و دانشگاهها به روی دختران دانشآموز کلاس شش به بالا دیده نمیشود.
برادر آمنه میگوید: «وقتی دروازه مدرسهها و دانشگاهها بسته شد، سلامت روحی و جسمی خواهرم بدتر شد. با خود فکر کردم که نمیشود بیکار نشست و هر کسی هرچه گفت ما به آن عمل کنیم. همین بود که این مدرسه را ایجاد کردم.»
قاری محمودی میگوید در مدرسه حدیث، آنها در کنار علوم دینی، کتابهای درسی مکاتب تا کلاس دوازدهم را هم تدریس میکنند.
«ما کلاسهای مامایی، کمکهای اولیه و خیاطی را نیز راه اندازی کرده بودیم. آموزش مامایی در بهبودی سلامتی روحی و روانی خواهرم بسیار کمک کرد.»
اما شش ماه بعد حکومت طالبان آموزش علوم پزشکی از جمله مامایی و کمکهای اولیه طبی در مراکز آموزشی برای زنان را هم ممنوع اعلام کرد.
این وضعیت حتی فضای مدارس دینی برای دختران را «خفقانآور» ساخته است.
برنامه درسی
به گفته یونیسف، صندوق کودکان سازمان ملل متحد محدودیت اعمال شده توسط طالبان، بیش از یک میلیون دختر را تحت تأثیر قرار داده است. افغانستان تنها کشور در جهان است که چنین ممنوعیتی در آن وجود دارد.
پس از بسته شدن مدرسهها و دانشگاهها بروی دختران بالاتر از کلاس ششم از سوی حکومت طالبان، شمار قابل ملاحظهای از دانشآموزان دختر به مدارس دینی روی آوردهاند.
برخی از این مدارس رایگان هستند و به همین دلیل برای خانوادههای فقیر و کمدرآمد جذابیت زیادی دارند؛ خانوادههایی که توانایی فرستادن دختران خود به مراکز آموزشی خصوصی با شهریههایی که در برخی موارد گزاف است را ندارند.
بیبیسی موفق شده است از دو مدرسه مستقل دخترانه در کابل دیدن کند؛ یکی «خصوصی» و دیگری «غیرانتفاعی». در این مدارس دینی میتوان روند روبه رشد ترویج اندیشههای تندروانه مذهبی در بین زنان ودختران جوان را دید.
من موفق شدم تحت نظارت شدید کارمندان مدرسه شیخ عبدالقادر جیلانی در مرکز شهر کابل از آن دیدن کنم.
محمد ابراهیم بارکزی، مدیر و بنیانگذار مدرسه شیخ عبدالقادر جیلانی میگوید: «در صنوف رسمی در کنار مضامین دینی، چندین موضوع عصری (غیر دینی) ویژه طبقه زنان نیز تدریس میشود.»
اما به جز چند کتاب فرسوده ریاضی، شیمی، فیزیک و پشتو از دیگر «مضامین عصری» (غیر دینی) در این مدارس خبری نبود.
همه آنها به قرآن و کتابهای مختلف علوم دینی دسترسی داشتند.
مدرسه شیخ عبدالقادر جیلانی فهرست دور و درازی از مضامین دینی را ارائه کرد که در آنجا آموزش داده میشود، از جمله قرآن، تجوید، قاعده، حدیث، فقه، عربی، صرف، نحو، کنزالدقایق، ریاض الصالحین، قدوری، فقه اکبر، نور الایضاح، سراجی، میراث، میرایساغوجی، ابوالمنتهی، اصول فقه و اصول حدیث.
کتابهایی که به کتابخانه این مدرسه اهدا شدهاند، همه کتابهای مذهبی هستند.
تقوا، دختر ۱۳ سالهای که دراین مدرسه آموزش میبیند، میگوید مضامین دینی را دوست دارد.
«بیشتر مضمون نور الایضاح را دوست دارم. نورالایضاح در مورد فقه و حجاب بحث میکند. در مورد اینکه یک زن چه نوع حجابی باید بپوشد، چگونه با خانوادهاش رفتار کند، با برادر و شوهرش رفتار خوب داشته باشد و هیچ وقت بداخلاقی نکند.»
تقوا که آرزوهای بلندی دارد میافزاید: «من میخواهم یک دعوتگر دین شوم و به تمام مردمانی که در بیرون از کشور زندگی میکنند دین را تبلیغ کنم.»
هر مدرسه از دو بخش مجزا تشکیل شده است؛ رسمی و غیر رسمی. بخش رسمی با تقویم تحصیلی و برنامههای درسی مدرسهها معمولی مطابقت دارد و بر مضامین آموزشی استاندارد تمرکز دارد.
در حالیکه در بخش غیررسمی طیف گستردهای از آموزههای دینی همراه با مهارتهای عملی مانند خیاطی آموزش داده میشود.
بر اساس آمار، تعداد فارغ التحصیلان بخشهای غیررسمی ده برابر بیشتر است.
تنها در ماه مارس ۲۰۲۴ بیشتر از ۲۵۰ دختر از مدرسه شیخ عبدلقادر جیلانی از بخش علوم دینی و به عنوان «حافظ دین» فارغالتحصیل شدند.
از این میان فقط ۱۸ دختر در ماه دسامبر ۲۰۲۴ از صنف دوازدهم فارغ شدهاند که در کنار مضامین دینی، «مضامین عصری» (غیر دینی) را نیز خواندهاند.
هدیه داوری ۲۰ ساله که اخیرا از صنف دوازدهم مدرسه شیخ عبدالقادر جیلانی فارغ التحصیل شده است، میگوید: «چهار سال پیش شامل این مدرسه شدم، یک ماه پیش از بخش رسمی این مدرسه فارغ شدم و اکنون در همین مدرسه قرآن تدریس میکنم.»
او میگوید تمام مضامین؛ مانند ریاضی، فیزیک، شیمی و جغرافیا را که در مدرسههای رسمی تدریس میشوند در این مدرسه دینی خوانده است و علاقه خاصی هم به کیمیا و فیزیک دارد و معلم قرآن است.
صفیه نیازی ۲۰ ساله معلم زبان پشتو در مدرسه حدیث است. او بر این باور است که دختران باید برای «اصلاح شدن» به مدرسههای دینی بروند.
به باور او «به طور مثال موضوع غسل، وضو، تفاوت بین سجده مرد و زن و شرایط نماز مسائل بسیار مهمی هستند.»
وضعیت فیزیکی مدارس دینی
مدرسه شیخ عبدالقادر جیلانی در ساختمان سه طبقهای قرار دارد که پنجرههای برخی از کلاسهای آن شکسته بود و هیچ یک از کلاسهای آن سیستم گرمایشی نداشت. در یک اتاق نسبتا بزرگ سه کلاس همزمان جریان داشت، دو کلاس آموزش قرآن در دو سطح مختلف و یک کلاس خیاطی.
دختران با حجاب که تقریبا همه ماسک به صورت داشتند چهارزانو به روی زمین نشسته بودند و درس میخواندند.
کلاسهایی که برنامههای درسی مکاتب رسمی را دنبال میکردند در تعطیلات زمستانی بودند و تنها کلاسهای علوم دینی و خیاطی فعال بودند.
در سه کلاس کوچک در طبقه سوم که در و پنجره نداشتند، دختران از سنین مختلف، مشغول فراگیری علوم دینی و قرآن بودند.
در این مدرسه بزرگ فقط یک بخاری برقی کوچک در اداره (دفتر) مدرسه در طبقه دوم در مقابل آقای بارکزی، مدیر و بنیانگذار این مدرسه وجود داشت.
زنان و دختران جوان که همه معلمین و کارمندان مدرسه بودند، گوش به فرمان او بودند.
مدرسه حدیث از ابتداییترین امکانات رفاهی هم برخوردار نبود. این مدرسه دو کلاس کوچک داشت که به گفته قاری حامد محمودی حدود ۲۸۰ دانشآموز دختر از سنین مختلف در زمانهای متفاوت در آنجا آموزش میبینند.
این مدرسه در یک زیرزمین سرد و تاریک قرار دارد و دیوارهای چوبی جداکننده آن را به سه بخش اداره و دو کلاس تقسیم کرده است. هنگام بازدید ما حدود ۳۰ زن و دختر جوان در دو کلاس، علوم دینی و خیاطی یاد میگرفتند.
کلاسها براساس توانایی دانشآموزان طبقهبندی شدهاند، نه براساس سن.
پس از مدت ده دقیقه در آنجا، انگشتان دستها و پاهایم از شدت سرما بیحس شده بودند و تنم از شدت سرما میلرزید.
پوشش دختران مدرسههای دینی
حجاب زنان در افغانستان همیشه با تحولات سیاسی و نظامی تغییر کرده است. اما این بار تحول بیسابقهای به نظر میرسد.
در این مدرسههای دینی بیشتر از هر چیز دیگر بر رعایت حجاب «کامل اسلامی» و فراگیری علوم دینی تاکید میکنند. در مقابل به نظر میرسد محتوای درسی و فراهمسازی امکانات و تسهیلات رفاهی شاید در حوزه امکانات مدارس دینی نباشد.
پوشش تمامی زنان و دختران به شدت محافظهکارانه و یکسان است و هویت فردی زنان را از آنها گرفته است.
همه دختران حجابهایی شبیه کشورهای عربی داشتند. در مدارس دینی افغاننستان زنان همه سیاه پوشاند و عبا، جلباب و نقاب و ماسک به صورت زدهاند.
صفیه نیازی معلم مدرسه حدیث میگوید: «حجاب بر زنان فرض است، زنان باید سرتا پای خود را بپوشانند. قرآن و خداوند این قیودات را بر زنان فرض گردانیده و اگر زنان خود را مسلمان میدانند باید از این فرایض پیروی کنند.»
او گفت زنان باید کاملا پوشیده باشند و «شناخته نشوند». «اگر صورت زن دیده شود، به آن نمیتوان حجاب گفت.»
افزایش مدارس دینی در افغانستان
شمار دقیق مدرسههای دینی تا قبل از بازگشت طالبان به قدرت در ۲۰۲۱ به طور قطعی مشخص نیست. تخمینها به طور قابل توجهی متفاوت است. برخی از ارقام حاکی از حدود ۱۲۰۰ مدرسه ثبت شده است، در حالی که برخی دیگر حکایت از ۵۰۰۰ دارند. دلیل این اختلاف تا حدودی به این برمیگردد که بسیاری از مدارس ممکن است به طور رسمی ثبت نشده باشند.
اکنون وزارت معارف طالبان میگوید که بیش از ۲۱ هزار مدرسه دینی در سراسر افغانستان فعالیت دارند که حدود سه میلیون نفر در آنها مشغول آموزش هستند.
اما در اواخر ماه ژانویه ۲۰۲۵ مرکز حقوق بشر افغانستان گزارش داد که تعداد مدارس دینی که توسط حکومت طالبان ایجاد شده بسیار بیشتر از آمار اعلام شده است.
این نهاد در گزارشی تحت عنوان «حق تحصیل زنان تحت حاکمیت طالبان» میگوید طالبان در مناطق مختلف افغانستان تعداد زیادی مدارس دینی و پایگاههایی «برای ترویج ایدئولوژی» خود تآسیس کردهاند.
در این گزارش ادعا شده که طالبان برخی از مضامین با ماهیت افراطگرایانه را به برنامه درسی مدارس افزودهاند.
افغانستان اکنون تنها کشوری در جهان است که زنان و دختران آن از ادامه تحصیلات متوسطه و عالی محروم شده است.
یگانه امید بسیاری از دختران افغانستان همین مدارس دینی است به گفته گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل متحد «برای افغانستان میتواند زمینهساز افراطگرایی باشند.»
مقامهای حکومت طالبان بارها وعده دادهاند که پس از برطرف کردن بعضی از مسائل - از جمله اطمینان از «اسلامی بودن» نصاب درسی، دروازه مکاتب دوباره به روی دختران باز خواهند شد اما هنوز چنین چیزی اتفاق نیفتاده است.
مرکز حقوق بشر افغانستان منع آموزش عصری (غیر دینی) دختران را «نقض سیستماتیک و هدفمند حق دختران به آموزش باکیفیت» خوانده است.
صفیه نیازی طلبه مدرسه حدیث میگوید با آنکه قبلا هم مدارس دینی در افغانستان وجود داشت ولی هیچکدام تا این حد پرجمعیت نبودند.
او تاکید دارد با آنکه در حال حاضر مدرسههای دینی یگانه گزینه برای دختران است ولی «هیچگاهی جای مکاتب و دانشگاهها را نمیتوانند بگیرند.»
