تحریم جشنواره فیلم فجر؛ اعتبار از دست‌رفته و وضعیتی که «عادی» نمی‌شود

جشنواره فیلم فجر در چهل و چهارمین دوره برگزاری با موجی از انصراف و تحریم چهره‌های سرشناس سینمای ایران مواجه شد؛ موجی که از پیش از برگزاری و تا پایان آن ادامه داشت. علاوه بر خودداری بازیگران و فیلمسازان شناخته‌شده در نشست‌های پرسش و پاسخ، هیچیک از بازیگران برنده جایزه، حاضر نشدند در مراسم اختتامیه شرکت کنند.

این روند که در سال ۹۸ و در پی اعتراض‌های آبان ۹۸ و سرنگون کردن هواپیمای اوکراینی توسط پدافند سپاه پاسداران آغاز شده و بعد از جنبش «زن زندگی آزادی» در سال ۱۴۰۱ به اوج رسیده بود، امسال در پی اعتراضات دی‌ماه و سرکوب خشونت‌آمیز و خون‌بار آن به نقطه عطف دیگری رسیده و علاوه بر بازیگران، حتی کارگردانان تعدادی از فیلم‌ها نیز از حضور در جشنواره خودداری کرده‌اند.

با این حال غیبت برندگان جوایز در مراسم اختتامیه هیچوقت در این ابعاد دیده نشده بود. شهرام حقیقت‌دوست و بهرام افشاری به عنوان برندگان جوایز بهترین بازیگر نقش مکمل و اول مرد در مراسم نبودند. آزیتا حاجیان که به عنوان برنده سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول زن معرفی شد نیز حضور نداشت و مارال فرجاد نیز که جایزه بهترین بازیگر نقش مکمل زن به او اهدا شد، یک پیام ویدئویی ارسال کرد.

این اتفاق ظاهرا برای برگزارکنندگان قابل پیش‌بینی بود و آنها در بخش بازیگری زن یک جایزه «ویژه» به سولاف فواخرجی، بازیگر اهل سوریه، دادند؛ هنرپیشه‌ای که به عنوان حامی حکومت سابق سوریه به رهبری بشار اسد شناخته می‌شود و مهمان جشنواره فجر امسال بود. او یکی از بازیگران فیلم «سرزمین فرشته‌ها» بود که جایزه بهترین فیلم را نیز دریافت کرد.

خودداری چهره‌های سرشناس سینمای ایران از حضور، در برابر چشمان مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، رخ داد و او در سخنرانی خود از سینماگرانی که در جشنواره شرکت کرده بودند، تشکر کرد.

انصراف‌های پی‌درپی از آغاز جشنواره

برای جشنواره‌ای که در سال‌های اخیر از نام‌های معتبر خالی شده و بیشتر فیلم‌های حاضر در آن ساخته فیلمسازان ناشناخته و محصولات نهادهای حکومتی است، این موج تحریم ضربه شدیدی به اعتبار باقی‌مانده آن به شمار می‌رود. از سوی دیگر نخستین انصراف از جشنواره امسال را یکی از همین کارگردانان جوان رقم زد.

سعید زمانیان، کارگردان فیلم «آرامبخش» که در بخش مسابقه حاضر است، روز نهم بهمن و در آستانه برگزاری جشنواره با انتشار متنی اعلام کرد که «به احترام همه خون‌های ریخته‌شده و یاد عزیزانی که در جریان اعتراضات اخیر جان خود را از دست دادند» تصمیم گرفته که در جشنواره شرکت نکند. چند روز بعد و در پی نمایش این فیلم در سینمای رسانه‌ها، او در نشست ویژه این فیلم حاضر نشد.

در ادامه صالح علوی‌زاده، یکی از فیلمنامه‌نویسان فیلم «بیلبورد»، از دیگر فیلم‌های حاضر در جشنواره فجر، نیز با انتشار بیانیه‌ای گفت که این جشنواره را «مراسم خون‌شویی بزرگ» می‌داند و خواستار آن شد که فیلم در رشته فیلمنامه داوری نشود.

با آغاز نمایش فیلم‌ها در پردیس ملت، سینمای مخصوص رسانه‌ها، به‌سرعت مشخص شد امسال چهره‌های سرشناس غایبان نشست‌های پرسش و پاسخ هستند. مهران غفوریان و الناز ملک از معدود بازیگرانی بودند که حاضر به شرکت در این نشست‌ها شدند و با انتقادهایی در شبکه‌های اجتماعی مواجه شدند.

اما روند اعلام شرکت نکردن در جشنواره به‌تدریج به ستاره‌های سینما رسید. الناز شاکردوست، هومن سیدی و امیر جدیدی از مهم‌ترین بازیگرانی بودند که به شکل علنی گفتند به دلیل سرکوب خشونت‌بار اعتراض‌ها در جشنواره فجر شرکت نمی‌کنند. خانم شاکردوست در متنی که در حساب اینستاگرام خود منتشر کرد، حتی از «چهل‌هزار» کشته یاد کرد و در میانه جدال جمهوری اسلامی ومخالفان بر سر تعداد قربانیان اعتراضات، تعدادی از رسانه‌ها و اشخاص حامی حکومت ایران خواستار برخورد قوه قضائیه با او و اعمال ممنوعیت او از فعالیت حرفه‌ای شدند.

از سوی دیگر، بعد از اعلام آثار حاضر در جشنواره، «خجستگانی که در جنگ ملاقات کرده‌ام» به کارگردانی امیرشهاب رضویان در همان روز اول به دلیل آنچه آماده نشدن فیلم اعلام شد،‌ از جشنواره امسال کنار گذاشته شد و «عروس چشمه» ساخته فریدون نجفی جایگزین آن شد. اما بعد از فاصله کوتاهی این فیلم نیز کنار رفت و فیلمی به نام «آندو» به کارگردانی مرتضی رحیمی جای آن را گرفت.

در روزهای نخست جشنواره، عکس‌هایی از صف‌های طولانی حاضران در برابر سالن‌های نمایش فیلم در پردیس ملت منتشر شد؛ تصاویری که برخی منتقدان آن را تلاشی برای نشان دادن شکست تحریم جشنواره از سوی روزنامه‌نگاران و مهمانان دانستند. با این حال، بعدتر گزارش‌هایی منتشر شد مبنی بر اینکه نمایش هم‌زمان فیلم‌ها در چند سالن، که در دوره‌های گذشته رویه رایج بود، متوقف شده و آثار تنها در یک سالن اکران شده‌اند؛ موضوعی که منتقدان می‌گویند به ازدحام و شکل‌گیری تصویر «استقبال» از جشنواره انجامیده است.

«ستاره‌های ترسو»

جدل بر سر تحریم جشنواره فیلم فجر توسط چهره‌های سرشناس با اظهارنظر محمدحسین مهدویان، کارگردان فیلم «نیم‌شب» وارد مرحله جدیدی شد. او در نشست خبری بعد از نمایش فیلم خود در جشنواره در پاسخ به این پرسش که چرا در اثر جدیدش بر خلاف فیلم‌های پیشین از بازیگران مشهور استفاده نکرده است، به خودداری این چهره‌ها از شرکت در جشنواره اشاره کرد و آنها را بابت این‌که در جشنواره شرکت نمی‌کنند و از فیلم‌هایی که در آن حضور دارند، حمایت نمی‌کنند، «ترسو» خواند.

این کارگردان گفت: «خیلی‌ها بزدلانه نمی‌آیند و من اصلا نگران نیستم که بعدا در فیلم‌هایم بازی نکنند.»

آقای مهدویان سازنده فیلم‌هایی مانند «ایستاده در غبار» و «ماجرای نیمروز» و دنباله آن «ماجرای نیمروز: رد خون» است و تعداد قابل توجهی از آثار خود را برای سازمان اوج، وابسته به سپاه پاسداران، و دیگر نهادهای حکومتی ساخته است. او در این فیلم‌ها و همچنین سریال‌هایی که برای شبکه نمایش خانگی ساخته است، اغلب از ستاره‌های سینما استفاده کرده است.

اظهارنظر او علاوه بر آن که در شبکه‌های اجتماعی واکنش‌برانگیز شد،‌ با پاسخ مهران احمدی، بازیگر و کارگردان سینما، مواجه شد. آقای احمدی با انتشار ویدئویی گفت دلیل غیبت بازیگران آن است که «ما عزداریم، نه ترسو».

این پاسخ نیز باعث واکنش‌های قابل توجهی از سوی حامیان و مخالفان جمهوری اسلامی داشت. حامیان حکومت یادآوری کردند که آقای احمدی با بازی در فصل‌هایی از سریال «پایتخت» محصول صداوسیمای جمهوری اسلامی به شهرت رسیده و امسال نیز فیلم «حاشیه» محصول مشترک سازمان اوج و حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی را به عنوان بازیگر در جشنواره دارد.

اظهارنظر محمدحسین مهدویان در ادامه با واکنش‌های منفی دیگری نیز مواجه شد. محمدرضا شریفی‌نیا، از معدود بازیگران مشهور سینما و تلویزیون که در روز هفتم جشنواره فجر در نشست پرسش و پاسخ فیلم «کافه سلطان» حاضر شده بود، ضمن «گلایه» از آقای مهدویان گفت که حرف‌های او باعث «تشدید دوقطبی» شد و «ترسو» خواندن بازیگران را رد کرد.

محمدرضا شریفی‌نیا که خود از چهره‌های حامی جمهوری اسلامی به شمار می‌رود، تاکید کرد که «باید به شیوه‌های گوناگون عزاداری آدم‌ها احترام گذاشت».

غیبت کارگردانان شناخته‌شده و انصراف نامزدها

در نیمه دوم جشنواره غیبت رسول صدرعاملی در نشست بعد از نمایش فیلم خود، «قایق‌سواری در تهران» خبرساز شد. او که باسابقه‌ترین کارگردان حاضر در چهل و چهارمین دوره جشنواره بود،‌ بدون اعلام قبلی حاضر به شرکت نشد و هیچیک از بازیگران مشهور فیلم نیز در این نشست حاضر نشدند.

این اتفاق با واکنش منفی روح‌الله سهرابی، تهیه‌کننده فیلم هم مواجه شد. او که در دولت ابراهیم رئیسی مدیرکل نظارت سازمان سینمایی وزارت ارشاد بود، در گفت‌وگو با خبرنگاران اعلام کرد که همچنان معتقد است فیلمی که عواملش جشنواره فجر را تحریم می‌کنند، نباید جایزه بگیرد.

در آخرین روز نمایش فیلم‌ها نیز نشست فیلم «استخر» به کارگردانی سروش صحت برگزار نشد، چون او و سایر عوامل، حتی تهیه‌کننده، برای برگزاری نشست حاضر نشدند و اتفاق بی‌سابقه دیگری رقم خورد.

وضعیت غیرطبیعی جشنواره فجر امسال تنها به عوامل سازنده محدود نشده است و برگزارکنندگان تا صبح روز ۲۲ بهمن فهرست داوران جشنواره را اعلام نکردند. این اتفاق در دوره‌هایی از جشنواره که بعد از اعتراضات سال ۱۴۰۱ رخ داد نیز سابقه داشته و می‌تواند نشانه‌ای از فشار بر سینماگرانی باشد که حاضر به همکاری با جشنواره فیلم فجر می‌شوند.

در این دوره داوران جشنواره همزمان با اعلام نامزدها مشخص شدند و ترکیب هیات داوران شامل محمدعلی باشه آهنگر، امین زندگانی، مهدی سجاده‌چی، محمدرضا شفیعی، مجید شیخ‌انصاری، مجتبی فرآورده و مسعود نقاش‌زاده بود.

به نظر می‌رسد مدیران جشنواره فجر در این سال‌ها با اعلام دیرهنگام داوران قصد دارند که آنها را از زیر فشار افکار عمومی و همکاران سینماگرشان خارج کنند. این در حالی است که در وضعیت عادی، اعضای هیات داوری جشنواره فجر مانند سایر رویدادهای سینمایی جهان روزها قبل از برگزاری، معرفی می‌شدند.

بعد از اعلام نامزدها در رشته‌های مختلف نیز تعدادی از آنها اعلام کردند که اگر جایزه بگیرند، حاضر به دریافت آن نیستند. از سوی دیگر، آریا عظیمی‌نژاد، آهنگساز شناخته‌شده، که نامش به عنوان سازنده موسیقی فیلم «اردوبهشت» در فهرست نامزدها بود، با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد که موسیقی این فیلم یا سایر آثار را نساخته و به همین دلیل نباید جایزه‌ای بگیرد.

برگزارکنندگان جشنواره نیز در مقابل اعلام کردند که بر اساس فهرست عواملی که تهیه‌کننده «اردوبهشت» به جشنواره داده بود، آقای عظیمی‌نژاد آهنگساز این فیلم معرفی شده بود و به همین دلیل او کاندیدای دریافت جایزه شد.

مدافعان حضور سینماگران در جشنواره فیلم فجر از زمانی که بحث «تحریم» آن به روندی ادامه‌دار در سال‌های اخیر تبدیل شده است، می‌کوشند با «ملی» خواندن آن، هویت حکومتی آن را کنار بزنند. در مقابل مدافعان تحریم جشنواره می‌گویند این جشنواره از ابتدا تاکنون توسط وزارت ارشاد برگزار شده و با گذشت زمان نه تنها فراگیر نشده است، بلکه سهم فیلم‌هایی که‌ آنها لقب «ارگانی» به‌آنها داده‌اند در بخش مسابقه و جوایز جشنواره بیشتر شده است. منظور آنها از فیلم‌های ارگانی، آثاری است که با موضوعات مورد پسند نهادهای حاکمیتی و با سرمایه آنها ساخته می‌شود.

در میانه این جدال ادامه‌دار، به نظر می‌رسد جشنواره فیلم فجر که زمانی مدیرانش اصرار داشتند «ویترین» سالانه سینمای ایران و «آینه» بازتاب‌دهنده سلایق سینمایی است، در عمل اعتبار خود را بین سینماگران و تماشاگران از دست داده و به رویدادی تبدیل شده که حاکمیت از برگزاری آن به عنوان ابزاری برای نمایش «وضعیت عادی» بعد از بحران‌های شدید اجتماعی و سیاسی استفاده می‌کند.