دیوارهای کابل؛ آینه‌ای از پیام‌های حکومت طالبان برای زنان

دیوارهای شهر کابل، پایتخت افغانستان، که روزگاری شعارهای عدالت و آزادی های مدنی بر آنها نقش بسته بود اکنون زبانی تازه یافته‌اند، زبانی آمرانه که برای زنان حد و مرز تعیین می‌کند. با بازگشت طالبان به قدرت، زندگی میلیون‌ها زن افغان بازنویسی شده است؛ داستانی از «اجبار و قوانین سخت‌گیرانه پوشش.»

پس از سقوط حکومتپیشین در اوت ۲۰۲۱، وزارت امور زنان منحل شد و جای آن را وزارت امر به معروف و نهی از منکر گرفت. این وزارتخانه در نزدیک به چهار سال گذشته با فرامینش سیمای شهررا تغییر داده است و دیوارنوشته‌های آن به ابزاری برای تبلیغتوصیه‌های مذهبی سخت‌گیرانه حکومت طالبان تبدیل شده‌اند.

دیوارهای کابل امروز پر از شعارهای سختگیرانه دینی است که عمدتاً خطاب به زنان هستند که در مورد پوشش، رفتار و حتی استفاده از عطر دستور می‌دهند.

روایت زنان

برای زینب، دختری ۱۷ ساله که هیچ‌گاه بدون حجاب از خانه بیرون نمی‌رود، این پیام‌ها بیشتر از آنکه راهنمایی دینی باشند، «فشار و تحقیر» به نظر می‌آیند.

زینب که مانتوی گشاد و بلند، روسری، ماسک سیاه و عینک دودی بر چهره دارد در میان هیاهوی خیابان‌های شلوغ کابل قدم می‌زد که از او درباره دیوارنوشته‌ها پرسیدم. لحظه‌ای درنگ کرد و سپس با صدایی آرام اما محکم گفت: «این دیوارنوشته‌ها همه‌جا هستند، در هر گوشه و کنار شهر.»

او با اشاره به یکی از دیوارنوشته‌ها که بی‌حجابی را «نافرمانی از خدا و پیامبرش» می‌خواند، ادامه داد: «این درست است که بی حجابی نافرمانی از خداوند است، ولی هر دختر در افغانستان این را می‌فهمد و بدون حجاب و چادر بیرون نمی‌شود. حجاب اجباری اصلاً حجاب نیست. اسلام دین اذیت و آزار نیست. بنابراین، حجاب باید انتخابی باشد، نه اجباری. هر کس باید خودش تصمیم بگیرد که چگونه می‌خواهد حجاب بپوشد.»

پاسخ حکومت طالبان چیست؟

طالبان این دیوارنوشته‌ها را راهی برای دعوت به دین و اخلاق اسلامی می‌دانند. سیف‌الاسلام خیبر، سخنگوی وزارت امر به معروف و نهی از منکر حکومت طالبان، می‌گوید:«نوشتن پیام‌های اخلاقی روی دیوارها یکی از روش‌های دعوت مردم به اسلام است. این پیام‌ها آنان را به تقوا، اخلاق نیکو و رعایت حجاب دعوت می‌کند.»

اما نهادهای حقوق بشری، آنهارا ابزاری برای سرکوب اجتماعی می‌دانند. راوینا شامداسانی، سخنگوی کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل، معتقد است که قوانین سختگیرانه علیه زنان، آنها را «به سایه‌هایی بی‌چهره و بی‌صدا تبدیل می‌کنند». او این وضعیت را «غیرقابل‌قبول» توصیف کرده است.

وزارت امر به معروف طالبان در اوت ۲۰۲۴ قانونی با ۳۵ ماده تصویب کرد که محدودیت‌های شدیدی بر زنان اعمال می‌کند. این قانون شامل پوشش اجباری، ممنوعیت صدای زنان در ملأ عام، محدودیت لباس، جداسازی از نامحرمان، ممنوعیت تعامل با غیرمسلمانان، منع نگاه متقابل با مردان و لزوم همراه داشتن محرم است. این محدودیت‌ها با محکومیت گسترده بین‌المللی مواجه شد و سازمان ملل آن را تلاشی برای حذف زنان از جامعه افغانستان دانست.

ریچارد بنت، گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور حقوق بشر افغانستان، به بی‌بی‌سی گفت: «کسانی که دوران حکومت قبلی طالبان را به خاطر دارند، این قوانین جدید را به‌طرز شگفت‌انگیزی مشابه خواهند یافت.»

اولویت‌های حکومت؛ حجاب یا معیشت؟

مردم افغانستان با فقر و گرسنگی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، زنان بیش از همه از بیکاری، عدم دسترسی به خدمات بهداشتی و محدودیت‌های اجتماعی آسیب دیده‌اند.

شکرانه رحیمی، زنی جوان که زمانی دانشجو بود، برای دریافت ویزای رفتن به خارج از کشور از هرات به کابل آمده بود. ادامه تحصیل برای او و میلیون‌ها دختر دیگر در افغانستان ممکن نیست. در میان شلوغی خیابان در نزدیکی وزارت امر به معروف با او صحبت کردم.

از او در باره دیوارنوشته‌ای که با حروف درشت هشدار می‌داد که «هر زنی که خود را معطر کند و از کنار مردان بگذرد تا آنان بوی عطر او را حس کنند، زناکار است!» پرسیدم.

شکرانه که هنوز این پیام را ندیده بود، با کمال تعجب و در حالی که نمی‌خواست واژه «زناکار» را به زبان بیاورد، گفت: «والله بسیار شرم‌آور است که در سرزمینی زندگی می‌کنم که عطر زدن یک زن می‌تواند او را به کافر بدل کند.»

او گفت در وضیعتی که مردم افغانستان با فقر و گرسنگی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، تأکید مداوم بر حجاب و مسایل «پیش‌پا افتاده» مانند عطر بدن زن اولویت‌های حکومت طالبان را با پرسش جدی مواجه می‌کند.

«به‌جای اینکه به حجاب زنان توجه کنند، بروند به فکر زنانی باشند که هیچ سرپناهی ندارند. برای بیوه‌ها و زنان بی‌سرپرست زندگی، خانه و کار فراهم کنند. به‌جای حساسیت روی یک تار موی زن، به زنانی برسند که شب را کنار خیابان به صبح می‌رسانند—این باید برای اسلام مهم‌تر باشد.»

دیدگاه‌ها درباره دیوارنوشته‌های طالبان متفاوت اند. اما آنچه مشترک است، فشاری است که بر زنان تحمیل شده است.

قشری که با وجود این بار سنگین، از ابتدایی‌ترین حقوق خود محروم‌اند.