نوسان قیمت جهانی کاکائو؛ آیا قیمت شکلاتی که می‌خرید بالا می‌رود؟

بحران‌های پی‌درپی در جهان طی سال‌های اخیر نظیر حمله روسیه به اوکراین و جنگ اسرائیل-غزه سرمایه‌گذاری را برای بعضی متوجه بازارهای متاثر از بحران- نظیر طلا و نفت- کرد اما در این میان یک بازار که برای سال‌ها آرامش عجیبی را تجربه می‌کرد، بطور ناگهانی و ظرف مدتی کوتاهی بر سر زبان‌ها افتاد.

کاکائو که قیمت هر تن آن سالها در محدوده ۲ تاکمی بیش از ۴ هزار دلار در نوسان بود، از ابتدای سال جاری میلادی افسار پاره کرد و طی مدت کوتاهی قیمت آن چند برابر شد که معاملات آتی این کالا را هم متاثر کرد.

اوایل ژانویه سال ۲۰۲۴ هر تن کاکائو کمی بیش از ۴۰۰۰ دلار بود و در پایان فوریه شاهد افزایش ۱۰۰۰ دلاری بود.

از ماه مارس جهش قیمت کاکائو بیش از پیش شدت گرفت تا در اواخر آوریل رکورد تاریخی بیش از ۱۲ هزار دلاری را ثبت کند.

هر چند بعد از این ثبت تاریخی روند نزولی آن شروع شد و در روزهای اخیر نرخ آن به حدود ۹۰۰۰ دلار هم رسید اما این قیمت‌ها با روندی که پیش از آغاز سال ۲۰۲۴ میلادی بازار شاهد آن بود، فاصله دارد و هنوز هم کم نیستند سرمایه‌گذارانی که با وجود افت نسبی قیمت‌ها به این بازار چشم دوخته‌اند.

بالا رفتن ناگهانی قیمت این کالا آنهم ظرف مدت کوتاهی، بعضی از سرمایه‌گذاران را از بازارهایی نظیر طلا و حتی کریپتو (رمزارز) به بازار کاکائو سوق داد.

نگاهی به روند قیمت‌ها از فاصله دوم ماه ژانویه تا ۱۸ آوریل نشان می‌دهد که قیمت کاکائو از ۴۲۰۰ دلار به بیش از ۱۲ هزار دلار رسید که این رشد سه برابری قیمت در کمتر کالای دیگری در این مدت مشاهده شد.

البته بازار کالاهای خوراکی در سال‌های اخیر با افزایش قیمت‌ها بیگانه نبود؛ بعنوان مثال افزایش قیمت غلات که بعد از حمله روسیه به اوکراین رقم خورد.

حمله روسیه به اوکراین نمونه مثال زدنی دیگری را در بازار کالاها-این بار در فلزات- بر جای گذاشت. ظرف مدتی کوتاه بعد از تهاجم روسیه بازار جهش شدید قیمت را تجربه کرد.

طی سال‌های اخیر با بروز بحران‌های مختلف در جهان که عمدتا همه آنها متاثر از جنگ نیست، بازار بعضی کالاها چه خوراکی و چه غیرخوراکی متاثر شده‌اند.

دلیل افزایش قیمت کاکائو چه بود؟

در حال حاضر میزان عرضه و تقاضای جهانی در بازار کاکائو متعادل نیست. به گفته «سازمان بین‌المللی کاکائو» جهان هم اکنون با کمبود عرضه این خوراکی روبروست.

این سازمان پیشتر در گزارشی تخمین زده بود طی سال‌های ۲۰۲۳-۲۰۲۴ کمبود عرضه این کالا به ۳۷۴ هزار تن در جهان برسد؛ در مدت مشابه سال قبل این کسری فقط ۷۴ هزار تن بود.

از موارد دیگری که به افزایش قیمت کاکائو دامن زد شرایط بد آب و هوایی بخصوص در مناطقی نظیر غرب آفریقاست که تولیدکنندگان عمده این کالا محسوب می‌شوند و عدم توزان بازار را تشدید کرده است.

ساحل عاج، غنا، اندونزی، اکوادور، نیجریه، کامرون، برزیل، پرو، جمهوری دومنیک و کلمبیا بزرگترین تولیدکنندگان کاکائو در جهان هستند.

ساحل عاج بزرگترین تولید کننده دانه کاکائوست و غنا پس از آن قرار دارد؛ این دو کشور بیش از نیمی از کاکائوی جهان را تولید می‌کنند.

شرایط بد آب و هوایی در کشورهای غرب آفریقا در امتداد خلیج گینه- از جمله غنا و کامرون- وضعیت را تشدید کرده است.

باران‌های شدید موسمی به همراه دوره‌های طولانی گرما-متاثر از تغییرات اقلیمی در جهان- باعث از دست رفتن محصول شده است و کمبود عرضه کاکائو را در جهان رقم زده است.

علاوه بر آن بادهای شدید حامل گرد و غبار هم کشت و برداشت این محصول را متاثر کرده است.

جک اسکویل، تحلیلگر گروه «پرایس فیوچرز» که یک شرکت مشاوره‌ای در بازارهای مالی است می‌گوید: «معامله‌گران بازار نگران سال دیگر کم تولید هستند و چنین احساسی با ال‌نینو تشدید شده که محصولات کشاورزی غرب آفریقا را با هوای گرم و خشک تهدید می‌کند.»

«ال‌نینو» یک پدیده اقلیمی کلان است که در اثر رها شدن انرژی انباشته در بزرگترین حوزه اقیانوسی جهان یعنی جنوب اقیانوس آرام رخ می‌دهد و مشکلاتی نظیر سیلاب‌های شدید و خشکسالی را بهمراه دارد.

تولید سالانه کاکائو در جهان حدود ۵ میلیون تن است و حدود یک سوم فرآوری بعد از تولید در اروپا صورت می‌گیرد. کشت این محصول عمدتا توسط مزرعه‌دارانی انجام می‌شود که برای گذران زندگی روزمره در تقلا هستند.

تاثیر افزایش قیمت‌ها بر بازارهای مرتبط با شکلات

دانه‌های کاکائو پس از تولید به صورت‌های مختلفی مورد مصرف قرار می‌گیرند.

این محصول پس از فرآوری در قالب خمیر کاکائو، کره کاکائویی، پودر کاکائو، شکلات یا سایر محصولات مورد مصرف قرار می‌گیرد.

افزایش قیمت کاکائو به دلیل افزایش مستقیم هزینه ماده اولیه و تولید، افزایش قیمت را در محصولات نهایی نشان می‌دهد.

در ماه فوریه و زمانی که قیمت هر تن کاکائو به ۶ هزار دلار هم نرسیده بود، شرکت آمریکایی «هرشی»، یکی از بزرگترین تولیدکنندگان شکلات در جهان اعلام کرده بود: «قیمتهای تاریخی کاکائو امسال درآمد ما را محدود خواهد کرد.»

مایکل بوک، مدیر عامل این غول شکلات‌سازی در جهان احتمال افزایش قیمت محصولات تولیدی را رد نکرد.

موسسه آمریکایی «جی‌پی‌مورگان» می‌گوید طی ماه‌های اخیر فروش شکلات در آمریکا شاهد کاهش بوده است و بر اساس بعضی گزارش‌ها خوراکی‌های غیرشکلاتی نظیر بیسکویت جایگزین آن شده‌اند.

در مواردی افزایش قیمت شکلات در مغازه‌ها قابل لمس است.

اتفاقات اخیر در بازار کاکائو و نتیجتا بازار محصولات شکلاتی در حالی است که طی سال‌های اخیر بویژه بعد از جنگ روسیه با اوکراین جهان شاهد تورم مواد غذایی بوده است، هر چند مدتی است از شدت آن کاسته شده است.

کاهش اخیر نسبی قیمت کاکائو- پس از اوج قیمت‌ها در ماه آوریل- کمی از اضطراب‌ها کاسته است. ولی بالا بودن قیمت‌ها در مقایسه با دوران پیش از اوجگیری آن یکی از معضلات تولیدکنندگان محصول-چه در کشورهای مبدا و چه در شرکت‌های عرضه‌کننده محصولات فرآوری شده- محسوب می‌شود.

افزایش جهانی قیمت کاکائو البته بر بازار ایران هم-مانند سایر نقاط دنیا- بی‌تاثیر نیست؛ اقتصاد نیور در گزارشی با استناد به آمارهای دولتی گردش مالی صنعت شیرینی و شکلات در این کشور را حدود «۱۶ تا ۱۷ هزار میلیارد تومان» معادل «۳۷۰۰» تن اعلام کرده است. عمده واردات مواد اولیه این صنعت به ایران از کشور همسایه ترکیه صورت می‌گیرد.

آیا قیمت‌ها به گذشته باز خواهد گشت؟

پاسخ قاطع به این سئوال البته ممکن نیست و به عوامل مختلفی بستگی دارد.

اما باید ریشه‌های اصلی مشکلاتی که وضعیت کنونی را در بازار کاکائو رقم زده است در نظر داشت؛ بطور مشخص افزایش قیمت‌ها متاثر از تغییرات اقلیمی عمدتا در کشورهای غرب آفریقا بعنوان تولیدکنندگان اصلی این محصول است.

پیر شدن درختان کاکائو یکی از اصلی‌ترین عوامل بازدارنده برای تعادل بازار در بلندمدت است.

با توجه به شرایط کنونی و حتی بدون در نظرگرفتن عامل بازدارنده شرایط بد آب و هوایی، تعادل عرضه و تقاضا در بازارهای جهانی دست‌کم نیازمند چند سال فرصت است.

معمولا در زمان افزایش قیمت‌ها، مزرعه‌داران -عمدتا آفریقایی - با کشت بیشتر درخت به دنبال درآمد بیشتر در فرصت بوجود آمده هستند که البته اقدام آنها به افزایش آنی محصول کاکائو منجر نمی‌شود.

تولید محصول از زمان کشت درخت دست‌کم ۳ تا ۴ سال زمان می‌برد و بهره‌وری حداکثری این محصول بیش از این زمان می‌برد.

سازمان بین‌المللی کاکائو کاهش تولید را بطور «قطعی» به دو تولیدکننده بزرگ کاکائو-ساحل عاج و غنا- نسبت داده است.

با توجه به اینکه بیشتر محصول زیر کشت این فصل درو شده، تغییر وضعیت در زمینه جبران کمبود عرضه در کوتاه مدت بسیار کم است.

در مورد غنا کاهش تولید، ریشه ساختاری دارد که بغیر از شرایط بد آب و هوایی به مسائلی نظیر پوسیدگی درختان، آفات و حفر معادن غیرمجاز برمی‌گردد که سطح زیرکشت کاکائو را در این کشور کاهش داده است.

افزایش سطح زیر کشت کاکائو در سایر کشورهای تولیدکننده کاکائو یکی دیگر از راه‌حل‌ها برای رساندن بازار به تعادل است که البته سهم آنها در مقایسه با دو کشور اصلی تولیدکننده این محصول بسیار ناچیز است.

بر اساس اعلام سازمان جهانی کاکائو، در سال ۲۰۲۱-۲۰۲۲ میلادی از مجموع ۴/۸ میلیون تن کاکائوی تولید شده در جهان نزدیک به ۳/۶ میلیون تن در آفریقا تولید شد که ۲/۱ میلیون تن آن مربوط به ساحل عاج بود.

این ارقام نشان می‌دهد تغییر مبدا تولید از آفریقا به کشورهای دیگر با هدف توزان عرضه و تقاضا، در خوش‌بینانه‌ترین حالت نیاز به نگاه بسیار بلند مدت دارد.