رادیو فردا در آستانه تعطیلی؛ آیا اتحادیه اروپا این رسانه را نجات خواهد داد؟

در فاصله کوتاهی بعد از این‌که دولت ترامپ به شکل ناگهانی، بودجه رادیو اروپای آزاد/ رادیو آزادی را قطع کرد، برخی از سیاستمداران شرق اروپا در تلاشند تا با تامین هزینه‌های این نهاد از سوی اتحادیه اروپا، جلوی بسته شدن آن را بگیرند. بخش فارسی این رسانه که به نام «رادیو فردا» فعالیت می‌کند، همانند باقی بخش‌های این سازمان در آستانه تعطیلی کامل قرار گرفته است.

اما یان لیپاوسکی، وزیر خارجه جمهوری چک گفت که این مساله را در نشست روز دوشنبه وزرای خارجه اتحادیه اروپا که در بروکسل برگزار می‌شود مطرح می‌کند. او گفت که اتحادیه اروپا باید «روند سیاسی» برای اقدامات احتمالی را آغاز کند تا دستکم بتواند بخشی از فعالیت‌های این رسانه را حفظ کند.

همچنین ایرنه یووا، از نمایندگان اسلونی در پارلمان اروپا گفت: «اتحادیه اروپا باید وارد شود و قبل از این‌که سایه تمامیت‌خواهی، اروپا را نیز تاریک کند، جای خالی را برای حمایت از رادیو اروپای آزاد / رادیو آزادی پرکند.»

در عین حال چنان‌که کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا در روز دوشنبه گفت، این نهاد نمی‌تواند به شکل «خودکار» جای آمریکا را برای تامین مالی رادیو اروپای آزاد/ رادیو آزادی بگیرد. او گفت: «بگذارید ببینیم که چه کاری می‌توانیم انجام بدهیم.»

رادیو اروپای آزاد/ رادیو آزادی، رسانه‌ای است که هزینه‌هایش به مدت ۷۵ سال از سوی آمریکا تامین شده است. اما مقام‌های دولت ترامپ اعلام کردند که بودجه این رسانه را قطع می‌کنند. این کار به تعطیلی رادیو فردا منجر خواهد شد که از سال ۱۳۸۲ تاکنون فعالیت کرده است. البته فعالیت بخش فارسی رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی، از سال ۱۳۷۷ و با نام «رادیو آزادی» آغاز شده بود.

به بیان دیگر، تصمیمات اخیر دولت ترامپ به بیش از یک ربع قرن فعالیت این رسانه فارسی‌زبان پایان خواهد داد. علاوه بر رادیو فردا، کارکنان رسمی بخش فارسی صدای آمریکا نیز به مرخصی اجباری فرستاده شده‌اند و تمامی کارکنان قراردادی این رسانه اخراج شده‌اند.

رادیو اروپای آزاد / رادیو آزادی چیست؟

سابقه رادیو اروپای آزاد و رادیو آزادی به سال‌های بعد از جنگ جهانی دوم باز می‌گردد؛ زمانی که دولت آمریکا تصمیم گرفت تا با راه‌اندازی رسانه‌هایی در اروپا، با تبلیغات سیاسی شوروی در کشورهایی که به تازگی تحت سلطه مسکو قرار گرفته بودند، مقابله کند. نخستین رسانه به زبان چکی در سال ۱۹۵۱ راه اندازی شد و خیلی زود، چهار سرویس دیگر نیز برای کشورهای لهستان، مجارستان، رومانی و بلغارستان راه افتاد. این پنج رسانه، زیر مجموعه نهادی به نام «رادیو اروپای آزاد» قرار گرفتند.

دو سال بعد، نهادی دیگر به نام «رادیو آزادی» تاسیس شد که برنامه‌هایش به زبان روسی بود و تنها برای مخاطبان در اتحاد جماهیر شوروی پخش می‌شدند. این رسانه‌ها به سرعت به پایگاهی برای مخالفان این کشورها تبدیل شدند که با سلطه کمونیسم مخالف بودند و به کشورهای اروپایی یا آمریکا مهاجرت کرده بودند.

این رادیوها در مونیخ مستقر شدند و اگرچه نهادی به نام «نبرد برای آزادی» راه‌اندازی شد تا هزینه‌های آن‌ها را تامین کند، اما تا سال ۱۹۷۲ هر دو رسانه با کمکی که از سازمان جاسوسی آمریکا، سیا دریافت می‌کردند، فعالیت کردند. در آن سال، لیندن جانسون، رئیس‌جمهور وقت آمریکا دستور داد تا تمامی هزینه‌های سازمان سیا بازنگری شوند. در پی این تصمیم کنگره آمریکا قانون جدیدی برای حمایت از این رادیو‌ها تصویب کرد.

در این زمان، یک سازمان غیردولتی به نام «رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی» تاسیس شد که اداره هر دو رادیو را برعهده گرفت. بودجه این سازمان غیردولتی، توسط کنگره آمریکا تامین می‌شد؛ وضعیتی که عملا تا سال ۲۰۲۵ و تصمیمات اخیر دولت ترامپ ادامه پیدا کرد.

این سازمان در دوران جنگ سرد، به یکی از مهم‌ترین ابزارهای مخالفان کمونیسم در کشورهای بلوک شرق تبدیل شد؛ نهادی که برخلاف «صدای آمریکا» در آن زمان، به دنبال انتشار سیاست‌های دولت آمریکا نبود و در عوض در تلاش بود تا از طریق پوشش بی‌طرف و منصفانه اخبار، مخاطبان بیشتری جلب کند.

بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و پایان سلطه مسکو بر شرق اروپا، بیل کلینتون رئیس‌جمهور وقت آمریکا تصمیم گرفت که فعالیت‌های این رسانه را به شدت کاهش دهد. در آن زمان حتی صحبت از تعطیلی همیشگی این رسانه نیز مطرح شده بود. اما واتسلاو هاول، رئیس‌جمهور وقت جمهوری چک، در اقدامی نمادین از این سازمان دعوت کرد که از مونیخ به پراگ نقل مکان کند تا با هزینه‌های بسیار کمتری بتواند به فعالیتش ادامه دهد.

در جریان مبارزه آقای هاول و همفکرانش با رژیم کمونیستی چکسلواکی، بخش چکی رادیو آزادی نقشی محوری در انتشار خبرهای نقض حقوق بشر در این کشور بازی می‌کرد. حتی نامه‌هایی که آقای هاول از درون زندان برای همسرش می‌نوشت به همراه دیگر نوشته‌های سیاسی او از رادیو آزادی پخش می‌شدند. او به نشانه تشکر از این اقدامات بود که حتی ساختمان پارلمان سابق چکسلواکی را در قلب پراگ در اختیار رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی قرار داد.

و در همین ساختمان بود که در سال ۱۳۷۷، رادیو آزادی به سردبیری ایرج گرگین – از قدیمی‌ترین و باسابقه‌ترین مجریان رادیوی ملی ایران و مدیر شبکه دو قبل از انقلاب سال ۵۷ – کارش را آغاز کرد. آقای گرگین برای راه‌اندازی رادیو آزادی، گروهی متنوع از مجریان، گزارشگران، مترجمان و روزنامه‌نگاران ایرانی را به پراگ دعوت کرد؛ چهره‌هایی چون ژان خاکزاد، نازی عظیما و علیرضا طاهری که در کنار گزارشگران قدیمی رادیو و تلویزیون ملی ایران مانند میرعلی حسینی (در پاریس) و شهرام میریان (در آلمان) و روزنامه‌نگارانی چون شهران طبری (در لندن) در این رسانه مشغول به کار شدند.

رادیو فردا

رادیو آزادی، رسانه‌ای بود که هر روز به مدت سه ساعت به شکل زنده برنامه‌هایی را به زبان فارسی برای مخاطبان در ایران پخش می‌کرد. پنج سال بعد از راه‌اندازی رادیو آزادی، دست‌اندرکاران رادیو اروپای آزاد / رادیو‌‌ آزادی تصمیم گرفتند که بخش فارسی این رسانه را به یک رادیوی ۲۴ ساعته تبدیل کنند. این رادیوی جدید با نام «رادیو فردا» در سال ۱۳۸۲ تاسیس شد.

تا این زمان، وب‌سایت رادیو فردا به انتشار متن گزارش‌های پخش شده از این رسانه اختصاص داشت. اما خیلی زود بار دیگر به سردبیری ایرج گرگین، وب‌سایت جدیدی نیز برای این رسانه راه‌اندازی شد؛ وب‌سایتی که بعد از مدتی با سردبیری جمشید برزگر – یکی دیگر از روزنامه‌نگاران باسابقه – تولید محتوایی فراتر از آن‌چه را که از رادیو پخش می‌شد آغاز کرد.

رادیو فردا همچنین در کنار دیگر رسانه‌های فارسی که در دو دهه اخیر خارج از کشور فعالیت می‌کردند، علاوه بر پخش ماهواره‌ای با محبوبیت شبکه‌های اجتماعی، به انتشار اخبار و حتی تولید محتوای اختصاصی برای این سامانه‌ها روی آورد.

علاوه بر پخش خبرها، گزارش‌ها و میزگردهای رادیویی، این رسانه مجموعه سریال‌های رادیویی گوناگونی نیز برای مخاطبان خود تهیه می‌کرد؛ سریال‌هایی که از رویدادهای تاریخی مانند کودتای ۲۸ مرداد، جنگ ایران و عراق و جنگ جهانی اول گرفته تا موضوعات ممنوعه داخل کشور مانند زندان انفرادی، نقض گسترده حقوق زنان و اعدام‌های سیاسی در آن‌ها بررسی می‌شدند.

رادیو فردا همچنین یکی از پیشگامان تهیه پادکست‌ نیز محسوب می‌شد و در دو دهه فعالیت این رسانه، روزنامه‌نگاران و مجریان سرشناس بسیاری در این رسانه، پادکست‌های مختلفی تهیه کردند.

روزنامه‌نگاران ایرانی شاغل در رادیو فردا از نخستین سال‌های تاسیس آن با فشارهایی از سوی جمهوری اسلامی در ایران روبه‌رو شدند و بارها خانواده‌های آنان، به اشکال مختلف تحت فشار قرار گرفتند.

در حال حاضر نیز رضا ولی‌زاده، از کارکنان سابق رادیو فردا در ایران در حال گذراندن حکم زندان ۱۰ ساله‌ای است که «به جرم کار در رادیو فردا» برای او صادر شده است.