«جوهر»؛ رقص بی‌پروا در زیر آب

تالار سدلرز ولز لندن، قدیمی‌ترین تالار رقص جهان، اخیرا میزبان اثری بود از دیمیتریس پاپاآنو، با نام «جوهر» (INK) که رقص نامتعارفی را در زیر آب شکل می‌دهد؛ اثری متفاوت از این هنرمند یونانی که پس از ده سال، بار دیگر خودش به روی صحنه بازگشته و در یک رقص دو نفره مردانه، سعی دارد مفاهیم پیچیده‌ای چون ارتباط، هوس جنسی، آزار و مرگ را با تماشاگرش قسمت کند.

این اثر که در دوران کرونا خلق شده و زاده محدودیت‌های آن است، با دو رقصنده شکل می‌گیرد؛ یکی خود پاپاآنو در شصت سالگی با لباس، و دیگری یک رقصنده جوان برهنه (سوکا هورن، رقصنده و معلم رقص از آلمان) که با هم اجرایی بدون کلام را شکل می‌دهند و پیش می‌برند.

اجرا از همان ثانیه اول با آب پیوند می‌خورد و در واقع در تمام طول اجرا هر دو رقصنده زیر آبی هستند که از شلنگ یا فواره تمام صحنه را خیس می‌کند، به شکلی که صدای آب (و راه رفتن روی آب) به مهمترین صدای اثر بدل می‌شود؛ در اجرایی که در نبود دیالوگ و موسیقی به معنای متداول برای همراهی رقص، غالباً در سکوت می‌گذرد و پاپاآنو می‌خواهد تماشاگرش تنها به موسیقی آب گوش کند؛ نوای ممتد فواره‌ای که همه جا را خیس می‌کند، یا صدای پا روی آب (یا کشیده شدن بدن روی آب) و یا حتی سکوت کامل که پاپاآنو از آن هم هراسی ندارد.

این سکوت‌ها - و مکث‌ها - در بخش‌هایی تماشاگر را خسته می‌کند و ارتباط تماشاگر را می‌گسلد، اما به نظر می‌رسد پاپاآنو عامدانه از این تمهید برای فاصله گذاری استفاده می‌کند تا اجرای تخیلی و توأم با ایما و اشاره - و نماد و استعاره‌اش - را از جهان غیرنمایشی (جهان تماشاگر بیرون از صحنه و با فاصله از آب) جدا کند و از تماشاگرش بخواهد که با انواع تأویل و تفسیر مختلف با فاصله با وقایع و جهان اثر روبرو شود، در جایی که خود پاپاآنو هم از توضیح معنا و مفهوم مورد نظرش پرهیز دارد: «من پیام کلامی را در اثر هنری دوست ندارم. سعی می‌کنم نقطه نظری نداشته باشم. نقطه نظرات من انتخاب‌های غریزی هستند. من چیزی خلق می‌کنم که خودم هم معنایش را به طور کامل نمی‌دانم. اگر احتیاج داشتیم که پیامی را منتقل کنیم، می‌توانستیم بجای هنر فقط حرف بزنیم.»

از این روست که پاپاآنو حرفی نمی‌زند و کلامی بین رقصندگان رد و بدل نمی‌شود. هر چه هست حرکاتی است پیچیده که در زیر آب یا در کنار آن شکل می‌گیرند و بیشتر به خلاقیتی تصویری در صحنه بدل می‌شود تا معنا و مفهومی مستقیم. به یک معنی «جوهر» به رغم همه تحلیل‌ها و تفسیرها درباره پرداختن به روابط انسانی، عشق، سکس، بچه و مرگ، بیشتر اجرایی است بصری که می‌خواهد تماشاگرش را با صحنه‌ای غیرمعمول مبهوت کند.

با این حال ساده‌ترین تفسیر به نمایش قدرت‌های اولیه اساطیری اشاره دارد؛ به نبرد میان پیر و جوان، پدر و پسر، تمدن و بدویت، اروتیسم و شکنجه. هر صحنه البته خود می‌تواند ذهن تماشاگرش را مشغول کند: سکس با طبیعت یکی می‌شود و آب گویی دائم در حال غسل تعمید رقصندگانش است. مفهوم گناه با بشر آمیخته می‌شود و رهایی گویی با مرگ پیوند دارد. رقصندگان وحشیانه به خوردن ماهی مشغول می‌شوند و با دهانی خونین می‌رقصند، و یک اختاپوس خودی می‌نمایاند، و حضور رمزآلودش را گوشزد می‌کند. پاپاآنو می‌گوید «جوابی ندارم که چرا این اختاپوس در صحنه وجود دارد. اما در یکی از کارهای قدیمی‌ام، که یکی از عجیب‌ترین کارهای همجنس خواهانه‌ای است که تا به حال کرده‌ام، صحنه ای هست که یک ماهیگیر یک اختاپوس را سی و نه بار به یک صخره می‌زند که باعث می‌شود یک زن شاعر همجنس‌گرا به ارگاسم برسد. فکر می‌کنم خاطره اختاپوس از بچگی‌ام می‌آید.»

نام اثر یعنی جوهر هم به اختاپوس ربط دارد. پاپاآنو می‌گوید جوهر مثل اسپرم سیاهی است که از اختاپوس بیرون می‌آید. از طرفی جوهر چیزی است که او در نقاشی‌هایش از آن استفاده می‌کند، نقاشی‌هایی که از کودکی تا به امروز ادامه دارند و او اصلاً در ابتدا کارش را به عنوان یک نقاش آغاز کرده بود. پاپاآنو از استاد نقاشی‌اش نقل می‌کند که «به کسی که نقاشی نمی‌کند توضیح معنای نگاه یک نقاش کار مشکلی است.» او حالا همین جمله را به میدان رقص می‌آورد، جایی که از نقاشی الهام می‌گیرد و معنایی را جست و جو می‌کند که خودش هم از درک آن عاجز است.

اما این فضای الهام گرفته از نقاشی و جوهر، به شدت تیره و تار به نظر می‌رسد. پاپاآنو تمام صحنه را روشن نمی‌کند، بلکه بر حسب اتفاقی که می‌افتد، در یک فضای تیره و تاریک، نوری را بر روی رقصنده‌ها می‌اندازد و نوارهای نور بر روی آب انعکاس می‌یابند و در واقع آب را برجسته می‌کنند. پرده سیاه بزرگ پشت آنها از نوعی جبر حکایت دارد که در پایان به انعکاس تخیلی‌ای از آب بدل می‌شود (از طریق نورپردازی) و رقصنده جوان جلوی این پرده بزرگ و سهمگین، بی‌هدف و بی‌پناه می‌دود تا به مرگ می‌رسد.