چرا ارتش پاکستان «فرماندهی نیروی موشکی» تشکیل می‌دهد؟

شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، یک روز پیش از هفتاد و هشتمین سالگرد استقلال پاکستان، در بیانیه‌ای مهم اعلام کرد که در ارتش این کشور یک فرماندهی جدید با نام «فرماندهی نیروی موشکی ارتش پاکستان» تشکیل می‌شود.

به گفته نخست‌وزیر پاکستان، این فرماندهی «به فناوری‌های پیشرفته مجهز خواهد بود». او تاسیس این فرماندهی را «نقطه عطفی» توصیف کرد که قدرت دفاعی پاکستان را بیش از پیش تقویت خواهد کرد.

هرچند شهباز شریف یا ارتش پاکستان جزئیات بیشتری درباره این نیروی تازه ارائه نکرده‌اند، اما ناظران تشکیل نیروی موشکی را گامی مهم در چارچوب جنگ اخیر میان پاکستان و هند ارزیابی می‌کنند.

تحلیلگران بر این باورند که در جنگ اوکراین و روسیه، درگیری اسرائیل و ایران و نیز جنگ اخیر میان هند و پاکستان، موشک‌های کوتاه‌برد و میان‌برد به‌عنوان سلاح‌هایی کارآمد عمل کرده‌اند.

تنش میان هند و پاکستان در ماه مه پس از آن بالا گرفت که دهلی نو، پس از کشته شدن ده‌ها گردشگر در منطقه پهلگام کشمیر به دست افراد مسلح، پاکستان را مسئول دانست و چندین نقطه را بمباران کرد. پاکستان اتهامات هند را رد کرد.

با این حال در جریان این منازعه، پس از آنکه پاکستان مدعی شد جنگنده‌های نیروی هوایی هند را سرنگون کرده است، هند در روز ۱۰ مه چندین موشک بالستیک به پایگاه‌های هوایی مختلف، از جمله پایگاه هوایی نورخان در راولپندی، شلیک کرد. در واکنشی فوری، پاکستان نیز بلافاصله اهداف متعددی را در داخل خاک هند هدف حمله قرار داد.

پاکستان مدعی است که با استفاده از پرتابگرهای متحرک و موشک‌های فتح-۱ و فتح-۲ پایگاه‌های هوایی و سامانه‌های پدافند هوایی هند را منهدم کرده است. پس از این حمله، آتش‌بسی با میانجی‌گری آمریکا میان دو کشور اعلام شد.

دولت پاکستان ادعا کرد که اقدام فوری، موثر و مرگبار اسلام‌آباد باعث برقراری آتش‌بس شد. در مقابل، هند گفت که حملات ۱۰ مه، پاکستان را وادار به درخواست آتش‌بس کرده است.

با این حال، به باور ناظران، ارتش پاکستان موشک‌های میان‌برد را سلاحی کم‌هزینه و مرگبار می‌بیند که توان انجام واکنش فوری را دارند و امکان شلیک هم‌زمان چند موشک از یک پرتابگر را فراهم می‌کنند.

چرا نیروی موشکی؟

بی‌بی‌سی برای پرسش درباره علت تشکیل فرماندهی نیروی موشکی، با روابط عمومی ارتش پاکستان تماس گرفت اما تاکنون پاسخی دریافت نکرده است.

محمد علی، تحلیلگر نظامی، در پاسخ به این پرسش که چرا این فرماندهی شکل گرفته، گفت که این نیرو با محوریت مقابله با هند تشکیل می‌شود.

منابع نظامی درباره تاسیس نیروی موشکی به بی‌بی‌سی گفتند: «این درسی است که ما از جنگ اخیر هند و پاکستان گرفتیم.»

یک مقام امنیتی به بی‌بی‌سی گفت: «درگیری اخیر، ارتش پاکستان را متوجه این واقعیت کرد که در جنگ‌های متعارف، برای استفاده موثر از راکت‌های دوربرد و موشک‌های هدایت‌شونده، وجود یک فرماندهی جداگانه کاملا ضروری است تا در شرایط جنگی بتوان تصمیم‌های فوری گرفت.»

به گفته محمد علی، پس از «حملات موثر و مرگبار» موشک‌های فتح در جنگ اخیر، برای پاکستان لازم بود که یک بخش تخصصی برای توسعه این توان نظامی ایجاد کند.

او توضیح داد که در ارتش پاکستان دو بخش نظامی وجود دارد: یکی توپخانه متعارف و دیگری فرماندهی استراتژیک که شامل سلاح‌های کشتار جمعی و موشک‌هایی است که توان حمل کلاهک هسته‌ای دارند.

فرماندهی استراتژیک نیز بخشی از ارتش است، اما این‌که سلاح‌های راهبردی چه زمان و کجا به‌کار گرفته شوند، تصمیمی است که از سوی «اداره فرماندهی ملی» گرفته می‌شود.

به گفته محمد علی، تحلیلگر نظامی، «نقش و توانایی فرماندهی نیروی موشکی ارتش با توپخانه و سلاح‌های استراتژیک متفاوت خواهد بود. این نیرو می‌تواند با موشک‌های میان‌برد، بدون ایجاد تصور جنگ هسته‌ای، اهداف دشمن را در جریان نبرد مورد حمله قرار دهد.»

لازم به ذکر است که در سامانه‌های موشکی پاکستان، هم تسلیحات متعارف و هم غیر متعارف وجود دارد. سامانه‌های غیرمتعارف به توان هسته‌ای مربوط می‌شوند که تحت فرماندهی نیروهای استراتژیک قرار دارند و کنترل آنها در اختیار بخش «برنامه‌های راهبردی» است. اما فرماندهی تازه‌تاسیس نیروی موشکی صرفا موشک‌های متعارف را در جنگ‌های غیرهسته‌ای هدایت خواهد کرد.

منظور از فرماندهی در ارتش پاکستان چیست؟

منابع امنیتی توضیح داده‌اند که «ایجاد این فرماندهی به معنای تشکیل نیروهای جدید نیست، بلکه ایجاد یک مقر فرماندهی و سامانه فرماندهی تازه است که توپخانه دوربرد موجود را به شکلی منسجم، هماهنگ و کارآمد به کار خواهد گرفت.»

به گفته همین منابع «این تصمیم همچنین نشان می‌دهد که ارتش پاکستان قصد دارد در جنگ‌های متعارف آینده، استفاده از نیروهای موشکی را بیشتر و به صورت موثرتر دنبال کند. سامانه‌هایی مانند موشک‌های فتح دیگر صرفا برای آزمایش یا نمایش به کار نخواهند رفت، بلکه بخشی دائمی از راهبرد جنگی خواهند بود.»

محمد علی می‌گوید: «سلاح‌های راهبردی توانایی هدف‌گیری در فواصل بسیار دور را دارند، در حالی که توپخانه متعارف تنها در محدوده‌های جنگی به کار گرفته می‌شود.»

ساختار ارتش پاکستان به طور سنتی بر سپاه‌ها استوار است و هر سپاه یک یگان جنگی مستقل به شمار می‌رود که یک سرلشکر فرماندهی آن را بر عهده دارد.

ارتش پاکستان اکنون ۹ سپاه فعال و دو فرماندهی دارد که هر یک مسئولیت‌ها و حوزه جغرافیایی خاص خود را دارند.

فرماندهی پدافند هوایی مسئول حفاظت از توان دفاع هوایی ارتش پاکستان است؛ یعنی مقابله با هواپیماهای دشمن، پهپادها و موشک‌ها.

یگان‌های توپخانه (آرتیلری) هم بخشی از ارتش پاکستان هستند. هم‌اکنون ارتش دو یگان توپخانه فعال در گوجرانواله و پنوعاقل دارد که شامل توپخانه‌های کوتاه‌برد، میان‌برد و دوربرد هستند.

در گذشته سامانه‌هایی مانند موشک‌های فتح ــ با برد ۱۵۰ تا ۴۰۰ کیلومتر ــ تحت نظر همین یگان‌های توپخانه‌ای به کار گرفته می‌شدند. منابع امنیتی می‌گویند: «تشکیل فرماندهی جدید به این معناست که از این پس این موشک‌ها در چارچوبی متمرکز، هماهنگ و با تصمیم‌گیری سریع‌تر استفاده خواهند شد.»

یک افسر پیشین ارتش نیز به بی‌بی‌سی گفت: «این تصمیم با هدف افزایش کارآیی یگان‌های توپخانه گرفته شده، به ویژه برای سامان‌دهی استفاده از راکت‌ها و موشک‌هایی که در جنگ‌های متعارف کاربرد دارند.»

کدام کشورها نیروی موشکی دارند؟

پیش از تشکیل فرماندهی نیروی موشکی ارتش پاکستان، چندین کشور آسیایی چنین نیروهایی را ایجاد کرده‌اند.

در آسیا، هند، چین و روسیه دارای نیروی موشکی هستند و ساختار این نیروها در هر کشور متفاوت است.

بر اساس گزارش «شبکه هسته‌ای نسل بعد»، چند سال پیش هند «نیروی موشکی یکپارچه» را تشکیل داد که هدف آن تقویت توانایی انجام حملات دقیق و کم‌هزینه در جنگ، بدون نیاز به مشارکت مستقیم نیروی هوایی بود.

در همین چارچوب، هند در سال ۲۰۲۳ موشک‌های زمین به زمین با برد ۱۵۰ تا ۵۰۰ کیلومتر ساخت. هند قصد دارد در آینده موشک «براهموس» را نیز به نیروی موشکی خود اضافه کند.