نوکیشان یهودی در برزیل که توجه اسرائیل را جلب کرده‌اند

در محله فقیرنشین مسه‌ژانا در حاشیه شهر فورتالزا، پایتخت ایالت سئارا، ساختمانی آجری با ستاره‌های داوود و نقش شمعدان‌ها بر نمای خود، از خانه‌های اطراف متمایز است.

این ساختمان پیش از تبدیل شدن به کنیسه بِیتل در سال ۲۰۱۴، کلیسایی انجیلی بود که به گفته فلاویو سانتوس، یکی از رهبران جماعت و خواننده آیینی آن، «به تدریج یهودی شد».

فلاویو، سیاه‌پوست و بزرگ‌شده در خانواده‌ای انجیلی، نمونه‌ای از سرگذشت بسیاری از افراد موسوم به بنی‌انوسیم به‌شمار می‌آید؛ اصطلاحی عبری به معنای «فرزندان اجبارشدگان» که به یهودیانی اشاره دارد که در قرن پانزدهم در شبه‌جزیره ایبری به زور به مسیحیت گرویدند.

بنی‌انوسیم می‌گویند با آن یهودیان سفاردی پیوند خونی دارند، همان‌هایی که پس از تغییر اجباری دین، به «نو مسیحیان» معروف شدند.

قرن‌ها بعد، هزاران نفر از نوادگان آنان در حال بازگشت به یهودیت‌اند؛ جنبشی که مرکز آن در شهرهای کوچک و محله‌های حاشیه‌ای شمال شرق برزیل قرار دارد.

در نتیجه این روند، نوکیشان در سال‌های اخیر در نقاطی که پیش‌تر هیچ یهودی‌ای وجود نداشت، کنیسه‌هایی تاسیس کرده‌اند.

این موج حتی در اسرائیل بازتاب یافته است؛ برخی از این نوکیشان به آنجا مهاجرت کرده‌اند و در ارتش خدمت می‌کنند. اما این جنبش در بخشی از جامعه سنتی یهودیان برزیل با مقاومت‌هایی روبه‌رو شده است.

بی‌بی‌سی این پدیده را در مستندی با نام «یهودیان تازه شمال شرق: قبیله گمشده سرتائو» به تصویر کشید. این مستند حاصل سفری بیش از هزار کیلومتری در چهار ایالت برای ثبت این واقعیت نوظهور است.

از انجیلی تا یهودی

فلاویو سانتوس می‌گوید کلیسای انجیلی در مسه‌ژانا در آغاز تاکید زیادی بر عهد عتیق داشت. بعدتر جماعت به یهودیت مسیحایی روی آورد، مذهبی که عناصر یهودی را با ایمان به عیسی مسیح ترکیب می‌کند اما بیشتر خاخام‌ها آن را بخشی از یهودیت نمی‌دانند.

سال ۲۰۱۸ این گروه ایمان به مسیح را کنار گذاشت و به یهودیت ارتدوکس پیوست، جریانی که آن را نزدیک‌ترین شکل به دین زمان کتاب مقدس می‌دانند.

فلاویو می‌گوید این تغییر برای بسیاری از اعضا بازگشت به دین نیاکانشان بود. او و دیگران پیوندهای یهودی را از طریق مطالعه تاریخ خانوادگی، ترسیم شجره‌نامه یا انجام آزمایش ژنتیک کشف کردند.

او می‌گوید با بررسی عادات مادربزرگش در ایالت آلاگواس به چنین نشانه‌هایی رسید: غسل در بعدازظهر جمعه و پرهیز از اشاره به ستارگان. اولی را بازمانده‌ای از آمادگی برای سبت و دومی را اثری از ترس دوران تفتیش عقاید می‌داند.

با این حال، مادربزرگش خود را مسیحی می‌دانست و هیچ‌گونه آگاهی از ریشه‌های یهودی نداشت. فلاویو این ناآگاهی را نتیجه قرن‌ها سرکوب می‌داند.

امروز این کنیسه ۴۵ عضو دارد که همگی رسما یهودی شده‌اند. مراسم آنان را خاخامی اسرائیلی از راه دور هدایت می‌کند.

بازگشت به یهودیت در شمال شرق برزیل از دهه ۱۹۶۰ آغاز شد، زمانی که برخی کاتولیک‌ها مدعی پیوندهای خونی و فرهنگی با این دین شدند و به کنیسه‌هایی در رسیف و ناتال رفتند.

پیشگامان این جنبش با لقب تحقیرآمیز «مارانو» شناخته می‌شدند که در زبان اسپانیایی به معنای خوک است. اما خود آنها بعدها این لقب را به عنوان نمادی هویتی برای خود به کار بردند.

پدیده تازه‌ای که در سال‌های اخیر رخ داده، شکل‌گیری جوامعی تماما متشکل از نوکیشان و حضور پررنگ انجیلی‌های سابق است.

در شهر رسیف، کنیسه‌ای قدیمی که یهودیان شرق اروپا در سال ۱۹۲۶ بنا کردند و خانواده کلاریس لیسپکتور، نویسنده مشهور هم به آن می‌رفت، اکنون تقریبا به طور کامل در اختیار بنی‌انوسیم است.

این پدیده هم‌زمان با نزدیکی روزافزون کلیساهای انجیلی به اسرائیل و رواج آزمایش‌های ژنتیک روی داده است. همچنین افزایش چشمگیر دوره‌های آنلاین درباره یهودیت و نقش یهودیان و مسیحیان نو در تاریخ برزیل زمینه را فراهم کرده است.

جمعیت یهودیان برزیل چقدر است؟

آمار رسمی از شمار نوکیشان یهودی در برزیل وجود ندارد. آخرین سرشماری (۲۰۲۲) هم هیچ اطلاعاتی درباره یهودیان ارائه نکرد.

سرشماری پیشین در سال ۲۰۱۰ آمار یهودیان را ۱۰۷ هزار نفر ثبت کرد. کنفدراسیون اسرائیلی برزیل شمار آنان را ۱۲۰ هزار نفر برآورد می‌کند.

پژوهش موسسه ساموئل نعمان در اسرائیل در سال ۲۰۲۱ برآورد کرد که ۳۰ هزار برزیلیِ بنی‌انوسیم در سال‌های اخیر رسما به یهودیت گرویده‌اند. بر پایه این پژوهش، هنوز حدود چهار میلیون برزیلی با ریشه یهودی وجود دارند که می‌توانند در دسته بنی‌انوسیم قرار بگیرند، اما تاکنون به یهودیت نگرویده‌اند.

به باور ژاک ریبمبویم، نویسنده و پژوهشگر اهل ایالت پرنامبوکو در برزیل، تعداد نوادگان یهودیان در شمال شرق این کشور می‌تواند حتی از جمعیت ۱۰ میلیونی اسرائیل هم فراتر برود: «در شمال‌شرق برزیل ظرفیت بالقوه‌ای وجود دارد که ده‌ها میلیون نفر از نوادگان یهودیان بتوانند بار دیگر خود را یهودی بدانند و به اجرای آیین‌های آن بازگردند.»

نوکیشان در ارتش اسرائیل

وقتی بی‌بی‌سی از کنیسه مسه‌ژانا دیدار کرد، یکی از اعضای سابق آن نیز حضور داشت که اکنون سرباز ارتش اسرائیل است. او نخواست هویتش فاش شود اما گفت چند سال پیش یهودی و بعد از آن شهروند اسرائیل شده است.

اعضای کنیسه گفتند یک عضو دیگر هم اکنون عضو ارتش اسرائیل است. فلاویو سانتوس می‌گوید: «آن‌ها به دولت اسرائیل خدمت می‌کنند، اما بیش از آن به ملت یهود.»

در واکنش به انتقادها درباره استفاده نامناسب اسرائیل از نیروی نظامی در غزه، سانتوس گفت مسئولیت جنگ با حماس است، چون این گروه در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ به خاک اسرائیل حمله کرد.

سانتوس می‌گوید: «دیدن مرگ غیرنظامیان سخت است، اما این مسئله به دفاع از حاکمیت ملی و دفاع از مردم مربوط می‌شود.»

تغییر کشور و نام

شوشانا لیما ۲۵ ساله، یکی از اعضای سابق کنیسه مسه‌ژانا، امروز در اسرائیل زندگی می‌کند. او فارغ‌التحصیل روزنامه‌نگاری است و در ۲۰۲۲ برای نخستین بار به کنیسه رفت، یک سال بعد یهودی شد و سپس مهاجرت کرد.

او بعد از مهاجرت نامش را از «سویانه» به «شوشانا» (به معنای گل سرخ یا سوسن) تغییر داد. اکنون قصد دارد در اسرائیل ازدواج کند و در حوزه فناوری کار کند.

درباره تصمیمش برای اسرائیلی شدن هم‌زمان با اتهام «نسل‌کشی» علیه اسرائیل، او می‌گوید جهان نگاه سیاه و سفیدی دارد: «اسرائیل برای جلوگیری از حمله جدید حماس عمل می‌کند. امیدوارم صلح شود، اما نباید جنگ را صرفا سیاه و سفید دید.»

در کمپینا گرانده در ایالت پارائیبا، آلدری ریبیرو ۳۱ ساله، تاریخ‌دان و رهبر کنیسه برانکا دیاس است. این کنیسه نامش را از زنی پرتغالی‌ ـ‌ برزیلی گرفته که در قرن شانزدهم و در دوره تفتیش عقاید به جرم یهودی بودن محکوم شد.

به باور آلدری، فلسطینی‌ها نیز باید کشور خود را داشته باشند؛ دیدگاهی که از سوی دولت اسرائیل رد می‌شود و طبق پژوهش‌های اخیر در میان جمعیت اسرائیل هم در اقلیت است.

به نظر او، بنی‌انوسیم وارثان «عصر طلایی یهودیت» در ایبریا هستند، دورانی که یهودیان، مسیحیان و مسلمانان در کنار هم زیستند. او می‌گوید: «رمز شکوفایی آن دوران، گفت‌وگو با دیگری بود. ما هم میراث‌دار همین توانایی هستیم.»

ریبیرو در تحقیقات خانوادگی خود ژن‌های مشترک با یهودیان یافت و نسب خود را به یک خاخام قرن پانزدهم اسپانیا رساند. او بازگشت را «جبران تاریخی» می‌داند و می‌گوید: «امکان یهودی بودن از ما ربوده شد.»

تفتیش عقاید

یهودیان پس از تخریب بیت‌المقدس در سال ۷۰ میلادی به ایبریا رفتند و قرن‌ها آزادی نسبی داشتند. اما در ۱۴۹۲ از اسپانیا و در ۱۴۹۷ از پرتغال رانده شدند یا مجبور شدند مسیحی شوند.

تفتیش عقاید همچنان آنان را آزار می‌داد. بسیاری از مسیحیان نو در برزیل فرصت یافتند آیین‌های یهودیت را به صورت پنهانی ادامه دهند. در دوره کوتاه اشغال هلندی‌ها در قرن هفدهم، آیین‌های یهودیت آشکارا اجرا شد، اما پس از بازگشت پرتغالی‌ها دوباره سرکوب شد و بقایای آن به مناطق دورافتاده منتقل شد.

دقیقا معلوم نیست چه تعداد نوکیش یهودی برزیلی در اسرائیل زندگی می‌کنند، چون آمار دولتی میان نوکیشان و یهودیان زاده‌شده در اسرائیل تفاوت نمی‌گذارد.

در سال گذشته میلادی ۲۵۷ برزیلی شهروند اسرائیل شدند. این میزان هم‌تراز میانگین تاریخی اما کمتر از سال‌های پیش از جنگ غزه است.

رهبران این جوامع برآورد می‌کنند که «چند صد» بنی‌انوسیم برزیلی در اسرائیل زندگی می‌کنند. بسیاری از آنان اما قصد ترک برزیل را ندارند.

در شهر کوچک تیبائو، کنیسه‌ای ارتدوکس در سال ۲۰۱۴ تاسیس شد. این کنیسه حدود ۴۰ عضو دارد و برای اعضا جای خواب جمعی فراهم می‌کند تا در روز سبت آنجا بمانند. در ایام جشن، برخی سه روز پیاپی در خوابگاه می‌مانند.

آنان حیواناتشان را طبق شریعت ذبح می‌کنند، پسران را در روز هشتم ختنه می‌کنند، و دعاها را به عبری و لادینو می‌خوانند. بعضی سرودهای عبری با آهنگ‌های محلی مانند «آسا برانکا» خوانده می‌شود.

لباس‌های روزمره‌شان نیز متفاوت است؛ به‌جای کت شلوارهای تیره یهودیان اشکنازی، لباس‌های سبک سفاردی دارند که برای آب‌وهوای گرم‌تر مناسب‌تر است.

آنتونیو فابیانو، رهبر این جامعه، می‌گوید هنوز برخی یهودی بودنشان را زیر سوال می‌برند. او مشکل اصلی را دسترسی به برنامه‌های آموزشی اسرائیل می‌داند، چون آژانس یهود بسیاری از بنی‌انوسیم را نمی‌پذیرد.

بی‌بی‌سی از آژانس یهود و وزارت کشور اسرائیل درباره این شکایت‌ها پرسید اما پاسخی دریافت نکرد.

نگرانی‌ها در اسرائیل

در یک پرونده قضایی اخیر، وزارت کشور اسرائیل ابراز نگرانی کرد که مردم کشورهای فقیر از پیوندهای بالقوه با یهودیت به عنوان بهانه‌ای برای مهاجرت به اسرائیل و کسب مزایای اقتصادی استفاده می‌کنند.

ژاکلین پاسی، مربی یهودی در ریو دو ژانیرو که بیش از ۱۰ سال به بنی‌انوسیم مشاوره داده، می‌گوید طبیعی است که اسرائیل نگران باشد: «می‌پرسند کجا ۴۰ میلیون نفر را جا بدهیم؟»

اما او معتقد است این نگرانی‌ها رو به کاهش است، زیرا اسرائیل دریافته که این گروه می‌تواند به کشور کمک کند و قصد مهاجرت جمعی به آنجا را ندارد.

او می‌گوید تاکنون به هزاران بنی‌انوسیم مشاوره داده و ۷۰ نفرشان اکنون شهروند اسرائیل هستند. برای آنان دوره آنلاین «ریشه‌های یهودیت در برزیل» را راه‌اندازی کرده است.

کنفدراسیون اسرائیلی برزیل در بیانیه‌ای گفت با رضایت به این جنبش نگاه می‌کند: «رابطه کشور ما با یهودیت عمیق و دیرینه است و این پدیده مذهبی گواهی بر آن است.»

ریبیرو، رهبر کنیسه کمپینا گرانده، می‌گوید در سفری به سائوپائولو به خاطر نام خانوادگی‌اش اجازه ورود به کنیسه را نیافت. او این مسئله را نشانه نوعی پیش‌داوری می‌داند که هنوز علیه بنی‌انوسیم وجود دارد.

بسیاری از رهبران گفتند ناچار شدند از خاخام‌های خارجی برای تکمیل روند یهودی شدن استفاده کنند، زیرا کنیسه‌های سنتی در برزیل آن‌ها را نپذیرفتند.

خاخام‌های برزیلی نیز می‌گویند پذیرش اعضای این جامعه به‌دلیل فشار کاری و نگرانی‌های امنیتی دشوار است.

قانون بازگشت و اختلافات

«قانون بازگشت» اسرائیل (۱۹۵۰) به هر یهودی یا فردی با حداقل یک پدربزرگ یا مادربزرگ یهودی، یا کسی که به یهودیت گرویده باشد، حق شهروندی می‌دهد.

مراسم یهودی شدن بسیاری از اعضای جامعه بنی‌انوسیم برزیل را خاخام حاییم امسلم برگزار کرده است. او که در الجزایر متولد شده و در کودکی به اسرائیل مهاجرت کرده، از ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۳ عضو پارلمان بود و به دلیل مواضعش برای تسهیل گرویدن به یهودیت شناخته می‌شود.

او می‌گوید تاکنون دو تا سه هزار برزیلی را یهودی کرده و این کار را ماموریتی حیاتی می‌داند: «امروز ۲۰ میلیون یهودی در جهان داریم، می‌توانیم ۲۰۰ میلیون شویم. اگر ملت بزرگی باشیم، قوی‌تر خواهیم بود.»

در سال ۲۰۲۲ دادگاهی در اسرائیل حکم داد که زنی خارجی، که توسط خاخام امسلم به یهودیت گرویده بود، حق دریافت شهروندی اسرائیل را دارد؛ حکمی که به صورت بالقوه راه درخواست شهروندی برای تمام برزیلی‌هایی که او یهودی کرده را هموار می‌کند.

اما این حکم باعث تغییر موضع دولت اسرائیل نشد. دولت همچنان گرویدن به یهودیت زیر نظر امسلم را نمی‌پذیرد و فقط فرایندهایی را معتبر می‌داند که به تایید خاخام اعظم اسرائیل برسد.

در برزیل خاخام شمای انده از جنبش یهودی خباد می‌گوید دهه‌ها تغییر مذهب به یهودیت در این کشور ممنوع بوده چون بسیاری با «انگیزه‌های پنهانی» مثل دریافت کمک‌های خیریه این کار را می‌کنند. او می‌گوید بنی‌انوسیم می‌توانند زندگی یهودی داشته باشند اما باید جوامع مستقل خود را بسازند.

او درباره روایت ریبیرو که از ورود به کنیسه منع شد، گفت جوامع نمی‌توانند افراد ناشناس را بپذیرند، چون خطر تروریسم وجود دارد.

در مقابل، خاخام روبن اشترن‌شاین از کنیسه‌ای در سائوپائولو (جریان لیبرال) می‌گوید هر کسی که صادقانه بخواهد یهودی شود، باید پذیرفته شود. او در سال ۲۰۲۲ شخصا به ناتال رفت تا روند گرویدن چندین خانواده‌ را آغاز کند. او اما می‌گوید این کار دشوار است چون هر مورد متفاوت است و جماعت باید به نیازهای بسیار دیگری هم پاسخ دهد.