کاپ ۲۹: چرا اجلاس اقلیمی سازمان ملل متحد در جمهوری آذربایجان برگزار می‌شود؟

امسال مهم‌ترین اجلاس بین‌المللی برای جلوگیری از گرم شدن خطرناک کره زمین در شهر باکو، پایتخت جمهوری آذربایجان برگزار خواهد شد. جمهوری آذربایجان کشوری است که پیشرفت‌های اخیر اقتصادی‌اش حاصل استخراج نفت و گاز است.

چرا جمهوری آذربایجان به‌عنوان میزبان اجلاس اقلیمی کاپ ۲۹ انتخاب شد؟ این اجلاس چه دستاوردهایی می‌تواند داشته باشد؟

اجلاس کاپ ۲۹ چیست؟

جلسه سالانه سازمان ملل متحد در مورد مسائل اقلیمی، کنفرانس طرفین نام دارد که به شکل خلاصه به آن کاپ گفته می‌شود. اولین جلسه این سری نشست‌ها در سال ۱۹۹۵ در برلین برگزار شد و امسال بیست و نهمین نشست آن برگزار خواهد شد.

هدف اجلاس کاپ محدود کردن انتشار گاز دی‌اکسید کربن است تا از این طریق بتوان افزایش دمای کره زمین را در حد ۱.۵ درجه سانتی‌گراد و به محدوده دوران پیش از صنعتی شدن جهان است، برگرداند.

موضوع اصلی بحث در اجلاس امسال جمع‌آوری کمک مالی برای کشورهای درحال‌ توسعه است تا این کشورها بتوانند خود را متناسب با تغییرات اقلیمی تطبیق دهند. بسیاری از کشورها، در سال‌های اخیر شاهد بحران‌های آب و هوایی غیرقابل‌پیش‌بینی و آلودگی هوا بوده‌اند. کشورهای فقیرتر برای تغییر منابع انرژی خود به منابع پاک دچار مشکلات مختلفی هستند.

در سال ۲۰۰۹، در طی اجلاس کاپ ۱۵ در کپنهاک چنین تصمیم گرفته شد که سالانه ۱۰۰ میلیارد دلار کمک مالی از طرف کشورهای توسعه‌ یافته به کشورهای درحال‌ توسعه اختصاص داده شود تا این کشورها را برای اقدامات لازم برای جلوگیری از تغییرات اقلیمی حمایت شوند.

در نشست سال ۲۰۱۵، این مبلغ برای سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ تصویب شد. بر اساس گزارش سازمان‌های بین‌المللی، رسیدن به سقف ۱۰۰ میلیارد کمک مالی برای اولین در سال ۲۰۲۲ عملی شد.

قرار است بعد از سال ۲۰۲۵، طرح دیگری بانام «اهداف کمی و جمعی جدید جهت حمایت مالی برای تغییرات اقلیمی» که به اختصاران سی کیو جی گفته می‌شود به اجرا دربیاید. یکی از سرفصل‌های مهم نشست کاپ ۲۹ در شهر باکو، تعیین هدف‌های مالی برای این طرح جدید است.

کشورهای درحال‌ توسعه می‌گویند برای رسیدن به اهداف اقلیمی نیاز به ۱.۱ تا ۱.۳ تریلیون کمک مالی دارند اما کشورهای توسعه‌ یافته می‌خواهند کمک‌ها در حد ۱۰۰ میلیارد دلار نگه‌ داشته شوند.

اما چه کسی قرار است این مبلغ را بپردازد؟

مت مک گرات، خبرنگار محیط‌زیست بی‌بی‌سی می‌گوید: «چالش اصلی پیدا کردن اهداکنندگان مالی جدید است. یعنی باید بتوان کشورهایی چون چین، هند، سنگاپور و بسیاری دیگر که درحال‌ توسعه حاضر جز کشورهای درحال‌ توسعه قرار دارند را به لیست کشورهایی که کمک مالی می‌کنند، اضافه کرد. این آزمون مهمی است و نیاز به استفاده از روش‌های دیپلماتیک ظریف و هوشمندانه دارد.»

چرا جمهوری آذربایجان؟

انتخاب جمهوری آذربایجان به‌عنوان میزبان اجلاس اقلیمی مهمی چون کاپ ۲۹ برای بسیاری کشورهای دیگر غیرقابل‌ انتظار بود. هرچند باکو در سال‌های اخیر میزبان نشست‌ها و رویدادهای بین‌المللی از مسابقات موسیقی یورو ویژن در سال ۲۰۱۲ تا بازی‌های همبستگی اسلامی در سال ۲۰۱۷ و مسابقات اتومبیل‌رانی فرمول ۱ در سال ۲۰۱۶ بوده است.

تصور می‌شد امسال کشوری از اروپای شرقی برای میزبانی این اجلاس انتخاب شود. ارمنستان و بلغارستان نامزدی خود را برای میزبانی کاپ ۲۹ اعلام کردند و در رقابت نزدیکی با جمهوری آذربایجان بودند اما هر دو کشور درنهایت کنار کشیدند و راه را برای میزبانی جمهوری آذربایجان باز کردند.

به گفته انزو دی جولیو، کارشناس ایتالیایی در زمینهٔ انرژی و اقتصاد محیط‌زیست، تصمیم برای برگزاری کاپ ۲۹ در باکو چندان متکی برای سیاست‌های اقلیمی کشورها نیست و بیشتر بر پایه روابط بین‌المللی است.

او می‌گوید: «این‌ یک رویداد سیاسی با نتایج و تأثیرات مهم است. نکته اول درباره جمهوری آذربایجان این است که این کشور تولیدکننده نفت و گاز است و می‌توان این کشور را یکی از مهدهای صنایع تولیدکننده هیدروکربن به‌حساب آورد.»

در سال ۱۸۴۰، جمهوری آذربایجان اولین کشوری بود در آن از زمین نفت استخراج شد.

صنعت نفت و گاز این کشور بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ مستقل و سنگ بنای اقتصاد این کشور شد خصوصاً که بعد از آن، منابع گاز و نفت بیشتری در بستر دریای خزر کشف شد.

داده‌های رسمی سال ۲۰۲۳ نشان می‌دهند حدود یک‌ سوم درآمد سرانه این کشور از صنایع نفت و گاز تأمین می‌شود و سهم بخش نفت و گاز این کشور از بودجه کشور بیش از ۵۰ درصد است. بیش از ۹۰ درصد صادرات این کشور را محصولات نفت و گاز تشکیل می‌دهند.

«جمهوری آذربایجان در عمل کردن به تعهدهای اقلیمی چندان بلند پروازانه عمل نمی‌کند. تصور می‌شد قبل از اعلام میزبانی نشست کاپ ۲۹ این کشور برنامه‌های اقلیمی جسورانه‌ای هم اعلام کند اما این اتفاق نیفتاد.»

هم‌ زمان، الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، سال ۲۰۲۴ را «سال همبستگی برای جهانی سبز» اعلام کرد. اهداف اقلیمی بلند مدت باکو کاهش ۳۵ درصدی گازهای گلخانه‌ای تا سال ۲۰۳۰ و کاهش تا ۴۰ درصد تا سال ۲۰۵۰ در مقایسه با ارقام سال ۱۹۹۰ است.

اطلاعاتی کلیدی درباره جمهوری آذربایجان

جمهوری آذربایجان تا قرن‌ها بین امپراتوری‌های روسیه و ایران تقسیم‌ شده بود و بعد بخشی از اتحاد جماهیر شوروی شد. در سال ۱۸۷۳، برادران نوبل که از خانواده مشهور صنعت گران سوئدی بودند، شرکت بزرگ نفت باکو را تأسیس کردند. این شرکت تا مدت‌ها نیمی از نفت مورد نیاز جهان را تأمین می‌کرد.

جمهوری آذربایجان هم‌ اکنون در سیاست خارجی‌اش سعی می‌کند تعادلی بین تمایل به غرب و روسیه حفظ کند اما ترکیه هم به دلیل اشتراک زبانی و فرهنگی روی این کشور تأثیر زیادی دارد. این کشور روابط محتاطانه‌ای با ایران دارد و هم‌ زمان به اسرائیل نفت می‌فروشد و از این کشور سلاح می‌خرد.

جمهوری آذربایجان از عملیات ناتو در افغانستان در سال ۲۰۰۰ حمایت کرد. شرکت‌های بریتانیایی ۸۳ میلیارد دلار در این کشور سرمایه‌گذاری کرده‌اند و شرکت نفتی بی پی یکی از بازیگران اصلی در این میان است.

جمهوری آذربایجان با روسیه و چین شراکتنامه امضا کرده است و قصد دارد به بریکس، برنامه مشارکت اقتصادی به رهبری برزیل و حضور روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی بپیوندد. این کشور از تحریم‌های بین‌المللی علیه روسیه که بعد از حمله این کشور به اوکراین اعمال‌ شده‌اند، سود زیادی کسب کرده است زیرا حالا گاز و نفت بیشتری به اروپا می‌فروشد.

بعد از آنکه جمهوری آذربایجان برای میزبانی نشست کاپ ۲۹ انتخاب شد، نگرانی‌هایی در مورد وضعیت حقوق بشر در این کشور مطرح شد. سازمان‌های بین‌المللی مختلف از سوابق حقوق بشری این کشور شکایت کرده‌اند. براساس گزارش‌ها بیش از ۴۰۰ زندانی سیاسی در این کشور در حبس هستند اما دولت جمهوری آذربایجان زندانی بودن افراد به خاطرعقایدشان را تکذیب می‌کند.

جمهوری آذربایجان از سال ۱۹۹۱ با همسایه خود ارمنستان بر سر منطقه قره‌باغ، درگیری داشته است. در نتیجه با دو عملیات نظامی سریع، در سال ۲۰۲۰ و در سال ۲۰۲۳، کنترل منطقه را دوباره به دست گرفت. حدود ۱۰۰ هزار ارمنی آواره شدند.

جمهوری آذربایجان چطور در حال آماده شدن برای میزبانی این اجلاس است؟

اجلاس کاپ ۲۹ قرار است در شهر باکو برگزار شود. از جمعیت ۱۰ میلیونی آذربایجان، ۲.۳ میلیون نفر در باکو ساکن هستند.

به‌تازگی باران‌های شدید در شهر باکو موجب سیل‌های ناگهانی شدند و همین نشان داد این کشور برای مواجه با شرایط جوی حاد آمادگی ندارد. هرچند مقامات این سیل‌ها را حوادثی غیرقابل‌ انتظار معرفی کردند، منتقدان زیرساخت‌های ضعیف را دلیل این خسارت‌ها دانستند و نه‌ فقط تغییرات اقلیمی را.

برای میزبانی اجلاس کاپ، تغییراتی در مسیرهای مخصوص اتوبوس‌ها و دوچرخه‌ها ایجاد شده است. قرار است برای کوتاه‌ مدت از دوچرخه‌ها و اسکوترهای الکتریکی کرایه‌ای استفاده شود.

قرار است به تعداد ایستگاه‌های شارژ کردن اتومبیل‌های برقی اضافه شود و چراغ‌های راهنمایی مخصوص دوچرخه به خیابان‌ها اضافه شود. بعضی از خیابان‌های صرفاً برای عابران محدود شده‌اند. نمای ساختمان‌ها تمیز شده و جاده‌ها برای پیشواز از اجلاس، ترمیم‌ شده‌اند.

این نشست چه دستاوردی خواهد داشت؟

در حالی‌ که رهبران جهان از ۱۱ نوامبر در باکو گرد هم می‌آیند، اجلاس کاپ ۲۹ فرصتی برای پیش بردن اهداف بلند پروازانه‌تر اقلیمی خصوصاً درزمینهٔ برای تأمین مالی فعالیت‌های اقلیمی کشورهای درحال‌ توسعه است. اما فشار آوردن برای رسیدن به اهداف موفق خواهد بود؟

مت مک گرات، خبرنگار محیط‌زیست بی‌بی‌سی می‌گوید: «این چالش بزرگی است. هنوز توافقی در مورد اینکه توافق‌نامه نهایی کمک‌های مالی چطور خواهد بود و شامل چه مقدار کمک خواهد بود، به دست نیامده است.»

«رسیدن به چنین موافقت‌هایی در مورد مسائل مالی بسیار مهم و حیاتی است زیرا کشورهای در حال‌ توسعه می‌گویند نمی‌توانند بدون کمک‌های بیشتر کشورهای ثروتمند برنامه‌های کاهش کربن خود را بهبود ببخشند.»