سعید راد و کارنامه سه‌پاره؛ از بازیگر «موج نو» تا ستاره‌ای که خاموش شد

سعید راد در حالی در ۸۰ سالگی درگذشت که کارنامه کاری‌اش به سه بخش مجزا تقسیم شده بود و وقوع انقلاب ۵۷ بخش مهمی از آثار او را سال‌ها به دست فراموشی سپرد.

او بعد از ایفای نقشی کوتاه در فیلم «فاتحین صحرا»، محصول سال ۱۳۵۰، به سرعت پله‌های ترقی را طی کرد و همان سال نقش اول فیلم «خداحافظ رفیق» ساخته امیر نادری به او سپرده شد. نادری که خود با عکاسی در فیلم‌های مسعود کیمیایی وارد فضای سینما شده بود، با فیلم اولش خود را به عنوان یکی از چهره‌های تأثیرگذار «موج نو» سینمای ایران شناساند و حتی آن را وارد مسیر تازه‌ای کرد.

آنچه منتقدان سینمای با عنوان «سینمای خیابانی» در دوران قبل از انقلاب به آن اشاره کرده‌اند، با تلاش‌های امیر نادری در همین فیلم و «تنگنا» و همچنین فریدون گله با فیلم «کندو» قوام یافت. نکته قابل توجه آن است که سعید راد نیز با دو فیلم اول آقای نادری، بخصوص بازی در نقش علی خوش‌دست در «تنگنا» شهرت یافت. او پیش از آن در فیلم «کافر» فریدون گله نقش مهدی کافر را بازی کرد.

طی حدود دو سال او از گمنامی بیرون آمد و به یکی از شمایل‌های سینمای اجتماعی و معترض دهه ۱۳۵۰ تبدیل شد و نامش در کنار بازیگران باسابقه‌تری مانند بهروز وثوقی، عزت‌الله انتظامی، علی نصیریان و جمشید مشایخی به عنوان هنرپیشه‌های شاخص جریان «موج نو» قرار گرفت.

در همان دهه او تجربه همکاری با دو کارگردان مهم این جریان سینمایی را نیز به دست آورد؛ «صادق کرده» ساخته ناصر تقوایی و «سفر سنگ» به کارگردانی مسعود کیمیایی. او همچنین در «صبح روز چهارم» اولین فیلم بلند داستانی کامران شیردل، مستندساز برجسته ایرانی نقش اصلی را ایفا کرد؛ فیلمی که با الهام از فیلم مشهور «ازنفس‌افتاده» ژان لوک گدار، فیلمساز صاحب‌نام و پیشروی فرانسوی،‌ ساخته شده بود.

در اغلب این فیلم‌ها، سعید راد تصویرگر قهرمانی تنها و معترض و تک‌افتاده بود. همزمان تعداد فراوانی فیلم در کارنامه دهه ۱۳۵۰ او ثبت شده که متعلق به جریان اصلی سینمای آن دوران موسوم به «فیلمفارسی» بودند.

همکاری او با مسعود کیمیایی کمی پیش از وقوع انقلاب ۵۷ رقم خورد و به گمان تحلیل‌گران، «سفر سنگ» به نوعی وقوع این انقلاب را پیش‌بینی کرده بود. خود سعید راد در مصاحبه‌ای آن را یک «فیلم انقلابی» خواند که وقتی اعتراض‌های آن سال آغاز شد، اجازه نمایش پیدا کرد.

بخش دوم کارنامه سعید راد بعد از انقلاب ۵۷ رقم خورد و او برخلاف بسیاری از ستاره‌های سینمای قبل از انقلاب توانست به کار خود ادامه دهد و تا سال ۱۳۶۳ در هفت فیلم سینمایی بازی کرد. همکاری با ایرج قادری، کارگردان و بازیگر مشهور سینمای تجاری ایران، در همین دوران و در فیلم «برزخی‌ها» رقم خورد.

او یک سال پیش از آن نیز در «خط قرمز» ساخته مسعود کیمیایی بازی کرده بود؛ فیلمی که هرگز اجازه نمایش پیدا نکرد. حضور او در فیلم‌های تولید شده در اوایل دهه ۱۳۶۰ با «عقاب‌ها» به نقطه اوج رسید. این فیلم جنگی و اکشن ساخته ساموئل خاچیکیان به یکی از پرفروش‌ترین فیلم‌های گیشه سال و حتی دهه تبدیل شد، اما پایانی بود بر فعالیت سینمایی سعید راد در آن مقطع.

مسئولان سینمایی وقت بعد از «عقاب‌ها» حکم به ممنوعیت فعالیت سعید راد دادند و او مدتی بعد ایران را ترک کرد. ابتدا به پاکستان و هند رفت و سرانجام به آمریکا رسید.

این بازیگر سرشناس در چند مصاحبه دوران سخت مهاجرت از ایران را توصیف کرده است. راد در گفت‌وگویی با ماهنامه فیلم گفته بود که برای امرار معاش مجبور بود به شغل‌هایی مانند رانندگی و تحویل غذا تن دهد.

او بعد از حدود ۱۵ سال در اواخر دهه ۱۳۷۰ به ایران بازگشت، اما چند سال طول کشید تا مجوز بازی او صادر شود. سعید راد سرانجام بعد از حدود دو دهه در فیلم «دوئل» ساخته احمدرضا درویش بازی کرد. این فیلم جنگی پرهزینه در جشنواره فجر سال ۸۲ با استقبال داوران مواجه شد و در اکران عمومی هم موفقیت نسبی کسب کرد.

با این حال بخش سوم کارنامه سعید راد که با همین فیلم آغاز شد، چندان موفقیت‌آمیز نبود. او بعد از این فیلم در سریال تلویزیونی «در چشم باد» بازی کرد و سپس با کمال تبریزی در سریال «سرزمین مادری» همکاری داشت که سال‌ها اجازه پخش نداشت. در نخستین تجربه حضور در شبکه نمایش خانگی نیز در سریال «دل» ساخته منوچهر هادی حاضر شد که کمی بعد خودش از کیفیت آن انتقاد کرد.

مهم‌ترین فیلم او در دهه ۱۳۹۰ «چ» ساخته ابراهیم حاتمی‌کیا بود. روایتی از چند روز زندگی مصطفی چمران که آقای راد در آن نقش ولی‌الله فلاحی، فرمانده وقت نیروی زمینی ارتش، را بازی می‌کرد.

اغلب نقش‌های سعید راد در فیلم‌ها و سریال در این دوران مکمل و فرعی بودند و او دیگر نمی‌توانست قهرمان و ستاره آنها باشد. به‌علاوه او پس از بازگشت به ایران در فیلم‌های تولید شده توسط فیلمسازان یا نهادهای نزدیک یا وابسته به حکومت ایران بازی می‌کرد که مورد انتقاد واقع می‌شد.

با این حال وقتی سعید راد در نخستین جشنواره فجر برگزار شده در دولت حسن روحانی در سال ۱۳۹۲ در مراسم افتتاحیه از محمدعلی فردین و بهروز وثوقی یاد کرد، با انتقادهایی از طرف رسانه‌های محافظه‌کار و مخالفان دولت مواجه شد. او کمی بعد در مصاحبه‌ای اعلام کرد فقط از آقای وثوقی یاد کرده و با او «اختلاف نظرهای زیادی» دارد.

سعید راد در سال ۹۸ در سریال تلویزیونی «ترور خاموش» محصول «شبکه یک سیما» و در نقش یک مأمور امنیتی بازی کرد.

او بعد از بازی در این سریال، در مصاحبه‌ای با خبرگزاری تسنیم درباره دوران مهاجرت گفت: «از من بیست سال خارج از کشور زندگی‌کرده بپرسید هیچ خبری نیست. می‌خواهند یک شماره به شما بدهند همه عرق ملی و غیرتتان را می‌گیرند.»

او در همین مصاحبه گفت که به «سینمای دفاع مقدس» -تعبیری که مسئولان و برخی فیلمسازان درباره سینمای جنگ بعد از انقلاب به کار می‌برند- «اعتقاد ویژه» دارد.

درگذشت سعید راد یادآوری می‌کند که چطور سرنوشت نسلی از بازیگران مشهور و صاحب‌نام سینمای ایران بر اثر وقوع انقلابی ایدئولوژیک تغییر کرد. سعید راد هرچند برخلاف بسیاری از همکارانش به شکل همیشگی به تبعید نرفت یا خانه‌نشین و فراموش نشد، اما شکافی که در کارنامه‌اش شکل گرفت، او را از شهرت و تأثیرگذاری دور کرد.

او یکی از ستاره‌های سینمای دهه ۱۳۵۰ بود، اما وقتی ۲۴ ساعت پیش از مرگ، خبر وضعیت وخیم جسمانی‌اش توسط خانواده او اعلام شد، مدت‌ها بود از او یاد نمی‌شد.