افغانستان در دام داروهای تقلبی و مرگبار
- نویسنده, یما بارز
- شغل, بیبیسی
مجید، ۳۰ ساله، در بخش مراقبتهای ویژه بیمارستان «سردار محمد داوود خان» بستری است و بین مرگ و زندگی دستوپنجه نرم میکند. ۸۰ درصد ششهای او از کار افتاده و با کمک دستگاه تنفس مصنوعی، به سختی نفس میکشد.
او از هشت ماه پیش به عفونت ریه مبتلا شده است. بیماریاش بیرون از این بیمارستان بهموقع تشخیص داده شد و داروهای لازم را نیز دریافت کرد، اما بهبودی حاصل نشد و وضعیتش بهتدریج پیچیدهتر شد که کادر درمان را متعجب کرد.
اکنون دکترها از نجات جان او که پدر شش فرزند است، تقریبا ناامید شدهاند.
عبدالمجید مجیب، پزشک بخش مراقبتهای ویژه، با اشاره به عکس رادیولوژی ریههای او میگوید: «وضعیت بیمار بسیار وخیم است. ما به این حالت 'ریه کثیف' میگوییم؛ وضعیتی فوقالعاده خطرناک در بیماران مبتلا به عفونت ریه. در تصویر ایکسری، بخش پایینی ریهها کاملا سفید دیده میشود که در حالت عادی چنین نیست. بنابراین، وضعیت بیمار فوقالعاده نگرانکننده است.»
مجید پیش از این، تحت نظر پزشکان و خارج از بیمارستان سردار محمد داوود خان مداوا میشد اما پس از وخیمشدن وضعیت سلامتیاش به این مرکز انتقال یافت. با این حال، در گذشته نیز موارد مشابهی از وخامت ناگهانی بیماران در خود این مرکز درمانی ثبت شده بود که شک و تردید اطبا را برانگیخته بود.
مقامات بیمارستان میگویند پس از چند ماه بررسی دریافتند که عامل اصلی این وضعیت، استفاده از «داروهای جعلی و بیکیفیت» بوده است.
تحقیقات درباره داروهای تقلبی در بزرگترین بیمارستان نظامی افغانستان
دکتر طاهر احرار، رئیس بیمارستان سردار محمد داوود خان، بخشی از تحقیقات درباره داروهای اصلی و جعلی را در اختیار بیبیسی قرار داد.
دکتر احرار میگوید که دشواری تشخیص داروی اصلی از جعلی، او را واقعا شگفتزده کرد.
دکتر سید تمیم که در کنار آقای احرار ایستاده است، نوعی آنتیبیوتیک را بررسی میکند. او آب مقطر را به پودر آنتیبیوتیک داخل یک بطری کوچک اضافه میکند تا محلول را برای تزریق آماده سازد.
دکتر تمیم پس از تلاشهای مکرر، با آرامش گفت که «ببینید، چند دقیقه است که تلاش میکنیم محلول را آماده کنیم اما هنوز هم کریستالهای خشک و تر در آن باقی مانده است» که به عبارتی پودر کاملا حل نشده است.
او برای مقایسه با اشاره به یک محلول دیگر میگوید: «محلول اصلی، شفاف و روشن است و هیچگونه ذراتی در آن وجود ندارد.»
دکتر احرار که خود نیز سرگرم بررسی نوع دیگری از آنتیبیوتیک است، با تعجب برایم گفت: «این محلول را برای مدت طولانی تکان دادیم اما رسوبات و پودر حلنشده هنوز هم در آن باقی است. اگر این محلول به بیمار تزریق شود، این رسوبات به همین شکل در بدن باقی میماند.»
دهها نوع داروی اصلی و نسخههای جعلی آنها روی میز آزمایشگاه چیده شده است. دکتر احرار در مورد تفاوت میان شربت معده و نمونه مشابه آن به من توضیح میدهد: «این شربت معده رنگی سفید، شبیه به رنگ شیر دارد اما وقتی مزه آن را میچشید، متوجه میشوید که جز رنگ و آب چیز دیگری نیست. در حالیکه در شربت دیگر، طعم ماده ضد اسید به وضوح احساس میشود.»
بیمارستان سردار داود خان چگونه به وجود داروهای تقلبی پی برد؟
به گفتهٔ آقای احرار، «پس از [بدست گرفتن] کنترل کابل [از سوی طالبان]، شمار زیادی مجروح در این بیمارستان بستری بودند… بوی زخمهای آنان به مشام میرسید. زخم برخی مجروحان ناسور شده بود و این وضعیت منجر به قطع دست و پا حتی جان باختن برخی بیماران شد.»
او در ادامه گفت: «پس از تحقیقات گسترده، بیمارستان دریافت که داروهای استفاده شده در این بیمارستان جعلی و بیکیفیت بودهاند.»
او افزود: «بعدتر، روسیه ۹ تن دارو به این بیمارستان اهدا کرد و زمانی که از آنتیبیوتیکهای روسی استفاده کردیم، زخم بیماران التیام یافت و دیگر بوی زخم در شفاخانه به مشام نمیرسید.»
آقای احرار همچنین گفت که از دو سال پیش به اینسو، مقامات این بیمارستان دیگر دواهای مورد نیاز را از بازار آزاد خریداری نکردند و داروها را از هند، ترکیه و ایران وارد میکنند.
بازار گرم و گسترده داروهای جعلی
در بیرون از داروخانه، خریدوفروش داروهای جعلی همچنان بهگونه گسترده ادامه دارد.
یک فروشنده عمده دارو، در دکانش چند نمونه از داروهای اصلی و جعلی را به من نشان داد. او با اشاره به شباهت ظاهری داروها گفت: «رنگ و پاکتهای این دواها مشابهند اما از نظر کیفیت و تاثیر تفاوت دارند.»
او دو پاکت «فلاجیل» را برداشت و با اشاره به یکی از آنها افزود: «کیفیت این دوا بهتر است.»
وقتی درباره تفاوت قیمت میان داروی اصلی و جعلی پرسوجو کردم، مشخص شد که در این داروخانه، بهای داروی بیکیفیت تقریبا نصف قیمت نسخه اصلی است.
به گفته این فروشنده، شمار قابل توجهی از مردم به دلیل مشکلات اقتصادی، احتمالا ترجیح میدهند داروی ارزانتر تهیه کنند.
اینکه داروهای تقلبی تا این اندازه آسان در بازارها به فروش میرسند، شگفتآور است؛ مشکلی که میتواند به بهای جان بیماران تمام شود.
مادر هشت فرزند که قربانی داروهای جعلی شد
عمران، ۴۰ ساله و ساکن غزنی، چند ماه پیش همسر باردار خود را که به گفته او به سرماخوردگی مبتلا بود، از دست داد.
این تنها مورد نیست؛ در جریان این تحقیق دریافتیم که در ماههای اخیر، در برخی ولایتهای افغانستان، افراد مبتلا به بیماریهای عادی و قابل درمان جان خود را از دست دادهاند. گفته میشود علت اصلی مرگ آنها استفاده از داروهای تقلبی بوده است.
عمران که پدر هشت فرزند است، میگوید همسرش «مشکل صحی جدی» نداشت و تنها از سردرد شکایت میکرد، به همین دلیل او را پیش دکتر برد.
«پس از معاینات، وقتی به خانه برگشتیم، غذا پخت و کارهایش را هم انجام داد. بعدا داروهای توصیهشده را به او تزریق کردم. تنها چند قطره وارد بدنش شده بود که ناگهان بدنش به لرزه افتاد. از او پرسیدم آیا لرز داری؟ گفت نه. پرسیدم آیا تب داری؟ جواب داد نه. خودش هم نمیدانست چه اتفاقی برایش رخ داده است.»
او با بغض ادامه داد: «دیدم بیحال شد. نمیتوانست از جایش بلند شود. وقتی بلندش کردم، استفراغ کرد، رنگش کبود شد، بدنش ورم کرد و بالاخره جان سپرد.»
اکنون عمران فرزندانش را روزانه به محل کار خود در کارگاه تراکتور میبرد چرا که در خانه کسی برای مراقبت از آنها حضور ندارد. اندوه مرگ مادر خانواده هنوز در ذهن فرزندان تازه است.
عمران میگوید: «احساس اینکه خانه و زندگی دارم، دیگر وجود ندارد.»
با این حرفها، رشتهٔ سخن را قطع کرد و مشغول کار شد؛ به نظر میرسد میکوشد حتی برای دقایقی از تلخی واقعیتی که بر خانوادهاش گذشته، فرار کند.
با این حال، پیش از رفتن به من گفت: «دکتر معالج همسرم دارو را قبل از استفاده دیده بود.»
ما دکتر معالج همسر عمران را پیدا کردیم و او حاضر شد تنها از طریق تماس تلفنی صحبت کند. او میگوید تشخیص تفاوت دوای اصلی از تقلبی با نگاه مشکل است و توضیح داد: «تا اداره کنترل کیفیت دوا را بررسی نکند، تفکیک آن برای دکتر ناممکن است. دواهای تقلبی با جنس و شکل مشابه دوای اصلی عرضه میشوند.»
بستهٔ داروهای تقلبی
یک خانواده از ولایتی دوردست، یک بسته دوا را از طریق شخصی به بیبیسی فرستاد و ادعا کرد که یکی از اعضای خانوادهشان تنها بیست دقیقه پس از مصرف این دوا جان خود را از دست داده است.
به دلیل محدودیتها، نتوانستیم به آن ولایت سفر و با خانواده دیدار کنیم.
دکترها در بیمارستان سردار محمد داود خان حاضر شدند تا کیفیت این داروها را برایم بررسی کنند. زمانی که دکتر محمد پناه، آب مقطر را به پودر آنتیبیوتیک اضافه کرد، محلول رنگ تیره و قهوهای به خود گرفت.
او محلول را به من نشان داد و گفت: «میبینید، رنگ محلول که باید شفاف باشد، نیست و کریستالهای حلنشده در آن دیده میشوند. به هیچ وجه نباید این محلول به انسان تزریق شود زیرا میتواند باعث حساسیت شود.»
از دکتر درباره پیامدهای احتمالی حساسیت به دوا پرسیدم. او با قاطعیت پاسخ داد: «بله، حتی ممکن است سبب مرگ بیمار شود.»
ما نتیجه تحقیقات خود را با اداره کنترل غذا و دوا در میان گذاشتیم؛ نهادی که مسئول نظارت بر کیفیت دارو در افغانستان است.
نمونههایی از داروهای اصلی و جعلی که از بازارهای کابل به دست آورده بودم، در برابر دکتر حافظ نعیمالله ایوبی، رئیس بخش کنترل دوا، قرار دادم.
آقای ایوبی وجود دواهای جعلی در بازارهای افغانستان را تایید میکند اما میگوید تیمهای نظارتی آنها در این زمینه فعال هستند.
او توضیح داد: «آنها (همکاران ما) دواهای جعلی و حتی دواهایی را که بدون اجازه وارد افغانستان شدهاند، جمعآوری میکنند.»
ما با تیم بازرسی این نهاد در یکی از مناطق شهر کابل همراه شدیم.
بازرسان وسایل خاصی در اختیار ندارند و تنها با مشاهده داروها درباره کیفیت آنها نظر داده یا قضاوت میکنند.
تیم بازرسی پس از بررسی دو داروخانه، چند قلم دوای تاریخ گذشته را پیدا کرد.
به گفته این اداره، ارزش سالانه بازار دارو در افغانستان به بیش از «دو میلیارد دلار» میرسد.
به این ترتیب، خرید و فروش داروهای جعلی در این کشور تجارتی چندین میلیون دلاری است و ظاهرا چنین اقداماتی برای مقابله با این صنعت پرسود، مانند قطرهای در دریا است.
قاچاق و تولید داروی جعلی در افغانستان
مقامات میگویند بسیاری از داروهای تقلبی «قاچاقی از پاکستان» وارد افغانستان میشوند، اما در داخل کشور نیز «کارگاههایی وجود دارند که مخفیانه دواهایی را به نام برندهای اصلی تولید خارج، جعل میکنند.»
مالک یکی از کارگاههای تولید دواهای جعلی در کابل را پیدا کردیم که پنهانی فعالیت میکرد. در ابتدا پذیرفت ما را به کارخانهاش ببرد اما بعدا منصرف شد و عقبنشینی کرد. او به ما گفت: «پودر آنتیبیوتیک را از چین وارد میکنم، از آن قرص میسازیم و در بستهبندیهای شرکتهای مشهور بهصورت خرده و عمده به بازار عرضه میکنیم.»
بیبیسی همچنین تصاویر یورش پلیس به یکی از کارخانههای مشابه در ولایتی دیگر را مشاهده کرد.
در این تصاویر، اتاقی کوچک و آلوده دیده میشود که پر از بطریهای خالی، قوطیهای دوا و مایعی زرد رنگ در یک سطل است. این مایع بهعنوان شربت در بطریها ریخته شده و در قوطیهایی با مارک شرکتهای مشهور به دواخانهها فرستاده میشود.
محصولی که دکترها آن را «زهر» مینامند.
خبر خوشی که دریافت کردیم، درباره عبدالمجید بود. او پس از سه ماه درمان در بخش مراقبتهای ویژه بیمارستان سردار محمد داود خان، به خانه بازگشت. وقتی به دیدنش رفتم، هنوز در بستر بود و بسیار نحیف به نظر میرسید.
او میگوید رو به بهبود است: «سه چهار روز است که صدایم کمی بهتر شده اما بدنم هنوز درد میکند. پاها و شانه چپم درد دارند و اکسیژن بدنم هنوز کامل نیست. دواهای شفاخانه مفید بودند.»
مجید خوشبخت است که درمانش نتیجهبخش بود اما بخت با بسیاری دیگر یاری نکرده است اما دواهای تقلبی و بیکیفیت در افغانستان، مانند دشمنی پنهان، هر لحظه جان بیماران را تهدید میکنند.
