افق-۱۹؛ ماهواره نظامی جدیدی که نفوذ اسرائیل را در خاورمیانه گسترش می‌دهد

در اقدامی که نشانگر شتاب چشمگیر رقابت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی است، اسرائیل اخیرا ماهواره پیشرفته «افق-۱۹» را در مداری معکوس در جهت غرب به فضا پرتاب کرد که خلاف جهت طبیعی چرخش زمین است. این عملیات، با وجود هزینه‌های سنگین فنی و مصرف بالای سوخت، توان راهبردی پیشرفته‌ای در حوزه تجسس و شناسایی در اختیار اسرائیل قرار می‌دهد و به گفته کارشناسانی که با بی‌بی‌سی گفت‌وگو کرده‌اند، بار دیگر تایید می‌کند که فضا به جبهه‌ای جدید و مهم در مناقشه‌های ژئوپلیتیکی جهان تبدیل شده است.

شامگاه سه‌شنبه، سوم سپتامبر، یک موشک شاویت از پایگاه هوایی پالماخیم اسرائیل به فضا پرتاب شد که حامل افق-۱۹، یکی از جدیدترین ماهواره‌های نظامی بود. بامداد چهارشنبه وزارت دفاع اسرائیل اعلام کرد که این ماموریت با موفقیت کامل به پایان رسیده و گفت که ماهواره با ورود به مدار تعیین‌شده، نخستین داده‌ها را ارسال کرده است. با این پرتاب مرحله تازه‌ای از رقابت تسلیحاتی فضایی در منطقه‌ آغاز شد که آسمان را به میدان نبرد تبدیل کرده است.

اسرائیل هیچ تردیدی درباره پیام سیاسی این پرتاب باقی نگذاشت. اسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل، در پیامی صریح در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که این پرتاب موفق نه تنها دستاوردی در حوزه فناوری است بلکه هشداری «به دشمنان اسرائیل است: ما شما را در هر زمان‌ و هر شرایطی زیر نظر داریم.»

همچنین اداره پژوهش و توسعه دفاعی اسرائیل ویدیویی در حساب خود در ایکس منتشر کرد که مراحل ساخت ماهواره و لحظه پرتاب آن را نشان می‌داد.

آیا این یک ماهواره جاسوسی است؟ و چه سودی برای اسرائیل خواهد داشت؟

چنین ماهواره‌هایی اغلب به عنوان «ماهواره جاسوسی» شناخته می‌شوند، اما دارا پاتل، کارشناس علوم فضایی در مرکز ملی فضایی در لستر بریتانیا، توضیح می‌دهد که اصطلاح علمی دقیق‌تر «ماهواره شناسایی» یا «ماهواره اطلاعاتی» است، زیرا ماموریت اصلی آن «گردآوری اطلاعاتی است که می‌تواند برای اهداف گوناگون به کار رود».

پاتل می‌گوید که راز برتری اطلاعاتی ماهواره افق-۱۹ در طراحی پیشرفته آن برای پایش هدفمند خاورمیانه نهفته است. این ماهواره با بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته سنجش از راه دور، تغییرات و تحولات سطح زمین را رصد می‌کند و از طریق مقایسه تصاویر در بازه‌های زمانی مختلف، اطلاعات گردآوری می‌کند.

این ماهواره کارکردی مشابه یک سامانه هوشمند نظارت امنیتی دارد، اما در مقیاسی ژئوپلیتیکی و گسترده. به گفته دارا پاتل، این فناوری تصاویر تقریبا لحظه‌ای و داده‌های پیوسته از تحولات در مناطق حساس را در اختیار تصمیم‌گیرندگان قرار می‌دهد و به آن‌ها امکان می‌دهد نشانه‌های مربوط به آمادگی‌های نظامی یا فعالیت‌های غیرعادی را که ممکن است حاوی تهدیدی بالقوه باشد، شناسایی کنند.

پاتل همچنین توضیح می‌دهد که ارزش این اطلاعات در آن است که امکان تحلیل پیشگیرانه از تحرکات احتمالی کشورهای رقیب را فراهم می‌سازد و هشدار زودهنگام درباره هرگونه تحول اثرگذار بر امنیت ملی ارائه می‌دهد، و به همین دلیل به ابزاری تعیین‌کننده در فرایند تصمیم‌گیری‌های راهبردی تبدیل می‌شود.

پایش مستمر شبانه‌روزی

دکتر علی الطعانی، استاد اخترفیزیک و علوم فضایی و معاون دانشکده علوم دانشگاه البلقاء اردن، می‌گوید اسرائیل در سال ۱۹۸۸ با پرتاب نخستین ماهواره افق وارد عرصه فضا شد و به جمع کشورهایی پیوست که توانایی ساخت ماهواره‌های شناسایی برای اهداف نظامی دارند. از آن زمان، مجموعه ماهواره‌های «افق» به ستون اصلی توان اطلاعاتی اسرائیل در فضا تبدیل شده است.

الطعانی توضیح می‌دهد که افق-۱۹ به راداری پیشرفته مجهز است که امکان پایش پیوسته و شبانه‌روزی را در هرگونه شرایط جوی فراهم می‌کند. این ماهواره می‌تواند فارغ از وضعیت آب‌وهوا یا میزان دید، اطلاعات گردآوری کند و با کمک فناوری راداری قادر است اجسامی کوچک‌تر از ۵۰ سانتی‌متر را حتی در شرایط ابری یا تاریکی مطلق، تصویربرداری کند.

او می‌افزاید این ماهواره حدود یک سال و نیم پس از افق-۱۳ در مارس ۲۰۲۳ به فضا پرتاب شد و بخشی از برنامه پیوسته اسرائیل برای توسعه سامانه پایش فضایی است. بهره‌برداری از افق-۱۹ به یگان ۹۹۰۰ نیروی هوایی اسرائیل و مدیریت اطلاعات فضایی واگذار خواهد شد که مسئولیت اطلاعات بصری را بر عهده دارد.

به گفته الطعانی پرتاب افق-۱۹ نشان‌دهنده تداوم تلاش‌های وزارت دفاع اسرائیل از طریق اداره پژوهش و توسعه نظامی برای تقویت حضور در فضا با اهداف نظامی است.

معمای پرتاب معکوس

یکی از جنبه‌های قابل توجه پرتاب ماهواره‌های اسرائیل، جهت حرکت آن‌ها به سمت غرب و بر فراز دریای مدیترانه است؛ مسیری خلاف جهت طبیعی چرخش زمین که به گفته کارشناسان دشوارتر است و مصرف سوخت بیشتری دارد.

دارا پاتل، کارشناس علوم فضایی، توضیح می‌دهد که اسرائیل ماهواره‌های خود از جمله افق-۱۹ را به دو دلیل به سمت غرب و برخلاف جهت چرخش زمین پرتاب می‌کند.

دلیل اول به ملاحظات ایمنی و ژئوپلیتیکی مربوط می‌شود، چرا که موقعیت جغرافیایی اسرائیل در سواحل مدیترانه و در میان کشورهای همسایه باعث می‌شود پرتاب به سمت شرق، خطر سقوط موشک یا بقایای آن روی مناطق مسکونی در کشورهای همجوار را داشته باشد که می‌تواند پیامدهای انسانی، سیاسی و حتی واکنش‌های نظامی ایجاد کند.

دوم این که اگر چه این مسیر معکوس از نظر مصرف سوخت بهینه نیست و به انرژی بیشتری نیاز دارد، اما ماهواره را در مداری با زاویه خاص قرار می‌دهد که امکان عبور مکرر و گسترده از فراز خاورمیانه را فراهم می‌کند و به گفته دارا پاتل، این ویژگی پوشش اطلاعاتی ممتد و بسیار موثری از کل منطقه در اختیار اسرائیل می‌گذارد.

خلأ قانونی؛ نبود قواعد بین‌المللی برای ماهواره‌های اطلاعاتی

لیو اینرایت، روزنامه‌نگار ایرلندی و کارشناس فیزیک کیهانی، می‌گوید تقریبا همه کشورهای جهان برنامه فضایی فعالی دارند و ماهواره‌هایی در اختیار گرفته‌اند که می‌تواند به نوعی برای جاسوسی از کشورهای دیگر به کار گرفته شود.

او توضیح می‌دهد که در بسیاری موارد این ماهواره‌ها صرفا برای اهداف غیرنظامی به کار می‌روند، از جمله پایش محصولات کشاورزی یا مدیریت منابع طبیعی که مستقیما بر زندگی مردم اثر می‌گذارند. با این حال باید توجه داشت هر ماهواره‌ای که به فضا پرتاب می‌شود - به‌جز فضاپیماهای میان‌سیاره‌ای - می‌تواند به نوعی کاربرد نظامی داشته باشد.

اینرایت تاکید می‌کند که در حال حاضر هیچ قانون یا معاهده بین‌المللی مشخصی برای تنظیم فعالیت ماهواره‌های اطلاعاتی وجود ندارد.

این روزنامه‌نگار ایرلندی می‌گوید جمع‌آوری اطلاعات به قبل از عصر فضا برمی‌گردد، زمانی که آمریکا و روسیه از هواپیماهای بسیار بلندپرواز برای تصویربرداری جاسوسی بر فراز کشورهای دیگر استفاده می‌کردند و هنوز هم تا حدودی استفاده می‌کنند. کشورهای هدف حق داشتند این هواپیماها را سرنگون کنند، کاری که روسیه با هدف قرار دادن یک هواپیمای تجسسی یو-۲ آمریکا در اوایل دهه ۱۹۶۰ انجام داد و باعث یک بحران بین‌المللی شد.

به گفته اینرایت، با آغاز عصر فضا، کشورها دریافتند که می‌توانند همان هدف را با نصب دوربین بر ماهواره‌هایی که در مدار زمین می‌چرخند محقق کنند؛ چرا که در فضا جز قوانین فیزیک، قانونی برای تعیین مسیر پرواز وجود ندارد. این قوانین فیزیک هستند که حرکت ماهواره‌ها در مدار را تعیین می‌کنند و همین باعث می‌شود ماهواره بنا به طبیعت مدار از فراز اغلب کشورهای جهان عبور کند. به این ترتیب، فضا به امتیازی بزرگ و ابزاری سودمند برای نهادهای اطلاعاتی و نظامی کشورها تبدیل شد.

آیا این کار رقابت تسلیحاتی در فضا را تشدید می‌کند؟

دکتر علی الطعانی، استاد اخترفیزیک و علوم فضایی، می‌گوید پرتاب چنین ماهواره‌هایی به تشدید رقابت تسلیحاتی در فضا می‌انجامد. کشورهای منطقه یا رقبای جهانی ممکن است آن را تهدیدی علیه خود تلقی کنند و سرمایه‌گذاری بیشتری در تولید ماهواره‌های نظامی یا فناوری‌های مقابله‌ای داشته باشند. به گفته او چنین روندی می‌تواند فضا را به تدریج از عرصه پژوهش علمی به میدان نبرد اطلاعاتی و نظامی تبدیل کند.

در مقابل، دارا پاتل، کارشناس علوم فضایی، بر این باور است که بحث تبدیل فضا به میدان جنگ یکی از پیچیده‌ترین مسائل روی میز مذاکرات جهانی امروز است. او یادآور می‌شود که در دوره نخست رقابت فضایی میان اتحاد جماهیر شوروی و آمریکا، نقش نظامی فضا به پشتیبانی از عملیات زمینی از طریق ماهواره‌های شناسایی، ارتباطی و ناوبری محدود بود، اما اکنون شاهد یک تغییر اساسی هستیم: نگاه به خود فضا به‌عنوان عرصه‌ای مستقل برای درگیری نظامی، درست مانند زمین، دریا یا آسمان. به گفته پاتل، فضا به میدان تازه‌ای برای رقابت راهبردی و تلاش برای سلطه تبدیل شده و کشورها به دنبال تثبیت حضور خود در آن برای تضمین برتری ژئوپلیتیک هستند.

پاتل توضیح می‌دهد که در این رقابت تنگاتنگ، نیاز فوری به چارچوب‌های حقوقی بین‌المللی شفاف و الزام‌آور احساس می‌شود. معاهده کنونی فضای ماورای جو، هرچند اصولی اساسی برای بهره‌برداری از فضا به سود بشریت ترسیم کرده، اما برای پاسخگویی به چالش‌های امروز ناکافی و نامناسب است.

او تاکید می‌کند که وضع قوانین و مقررات روشن برای مهار فعالیت‌های نظامی در فضا و تعیین شیوه‌های همکاری برای دستیابی به امنیت جمعی امری ضروری است. پاتل یادآور می‌شود که حضور نظامی در فضا - چه برای اهداف اطلاعاتی و چه ارتباطی - واقعیتی انکارناپذیر است، اما می‌گوید باید مانع از آن شد که این عرصه به میدان رقابت تسلیحاتی و درگیری‌هایی بدل شود که امنیت جهانی را تهدید می‌کند. به گفته او باید توافقی بین‌المللی حاصل شود تا از فضا در خدمت صلح و همکاری جهانی استفاده شود، نه عرصه‌ای تازه برای درگیری.